Þjóðviljinn - 14.08.1977, Blaðsíða 12

Þjóðviljinn - 14.08.1977, Blaðsíða 12
12 SIÐA — ÞJÓÐVILJINN Sunnudagur 14. ágúst 1977 Geugio yfir Sigluljaroarskaro i erindrekstri: Á myndinni má m.a. sjá óskar Garibaldason, Stefán Odd Magnússon, Einar Olgeirsson og Kinar Albertsson. Formenn vinstrisósialistaflokka á Norðurlöndum í Osld 1965: Aleníus (Finnlandi), Hermannsson (Sviþjóð). LÖfsnes (Noregi), Einar og Aksel Larsen. Vinir og vopnabræður: Eiuar og Bryujólfur Með Erlendi Paturssyni I. mai 1973. Sumardagur á Lögbergi. Þriöja skeiö: Árangur af baráttu íslenskra sósíalista — Þriðja skeiðið var baráttan eftir stofnun Sósialistaflokksins, kjarabaráttan mikla eftir hernámið og myndun nýsköp- unarstjórnarinnar. Eftir hinn sögulega sigur okkar 1937 týgjaði afturhaldið sig til hinnar harka- legustu baráttu gegn verkalýð og listamönnum. Mynduð var svo- kölluð þjóðstjórn af öllum flokk- um nema Sósialistaflokknum : hún framkvæmdi gengislækkun og setti þvingunarlög sem áttu að koma i veg fyrir kjarabaráttu. Hún hóf jafnframt ofsóknir gegn listamönnum og gerði ráðstafanír til að drepa Mál og menningu. Ástandið harðnaði i sifellu og náði hámarki eftir hernámið, þegar Þjóðviljinn var m.a. bannaður og við þrir ritstjórar hans settir i tukthús i Bretlandi. Verklýð^- hreyfingin reyndi að hefja kaup- hækkunarbaráttu 1941, en hún var barin niður m.a. með dreifibréfs- málinu og með þvi að iáta breska hermenn fara i vinnu sem Islend- ingar höfðu lagt niður. En við risum upp aftur i árs- byrjun 1942 og þá hófst stórbrotn- asta sókn sem ég hef tekið þátt i. Við náðum forustu i öllum þeim félögum sem voru I baráttuhug. Kjarabaráttuna átti að stöðva með gerðardómslögunum sem sett voru i ársbyrjun 1942,en þau gerðu verkfallsbaráttu að glæp. Mat okkar á þjóðfélagsástandinu var það, að unnt væri að brjóta þessi lögábak afturvegna þess að full atvinna var i landinu. Við tókum upp barattu sem nefnd var skæruhernaður verkalýðsins. Verkamenn yfirgáfu einn vinnu- stað af öðrum án nokkurs form- legs verkfalls, og atvinnurekend- ur gáfust smátt og smá tt upp einn af öftrum og gerðu nýja samninga. Um sömu mundir komust breytingará kjördæmaskipuninni á dagskrá og klufu ihaldiö og Framsókn. Við og Alþýðuflokkur- inn veittum stjórn Ólafs Thors hlutleysi meðan nýrri kjördæma- skipunvar hrundiöi framkvæmd. Réttlátari kjördæmaskipun kom okkur einum að gagni i raun; við fengum 10 þingmenn i stað þriggja áður. 1942 náðum við einnig meirihluta á Alþýðusam- bandsþingi. Flokkur okkar og verkalýðs- samtökin voru nú orðin að stór- veldi i landinu með þvi að brjóta gerðardómslögin á bak aftur og tvistra andstæðingunum. Hér hafði myndast einskonar tviveldi, þar' sem verklýðsstétt og borgarastéttvoru nokkurn veginn jafnsterkar. Sigrarnir i kjarabaráttunni mörkuðu timamót i Islandssög- unni. Launin höfðu hækkað til mikilla muna, (! stunda vinnudag- ur var kominn á með 50% hærra eftirvinnukaupi og 100% hærra kaupi fyrir næturvinnu, og orlof hafði veríð gert að veruleíka. Þetta var sannkölluð Hfskjara- bylting. En vandamálið var að tryggja að árangur þessarar bylt- ingar héldist til frambúðar. Hún hafði verið knúin fram fyrst og fremst á kostnað hernámsveld- anna. Innflutningur og útflutning- ur voru nokkurn veginn I jafn- vægi, en inneignir erlendis hlóð- ust upp vegna þess að Bretar og siðan Bandarikjamenn urðu að borga sihækkandi kaup til Islend- inga sem störfuðu hjá þeim, án þess að hægt væri að gripa til gengislækkunar til að jafna met- in. Eign okkar i gjaldeyri var af þessum sökum orðin 580 miljónir króna i striðslok. Við geröum okkur ljóst að ef lifskjarabylting- inætti að standast að loknu strlði yrði að nota þessa fjármuni til þess að endurnýja og margfalda allt framleiðslukerfið. Við sóstal- istar mótuðum smátt og smátt hugmyndir okkar um nýsköpun atvinnuveganna. Hér höfðu fyrir strið verið starfandi nefndir til þess að neita um framkvæmdir; hugmynd okkar var sú að koma upp nefndum sem gegndu þveröf- ugu hlutverki, ýttu undir fram- kvæmdir. Atburðarásin á striðsárunum varð mjög flokin og hröð, ekki að- eins vegna styrjaldarinnar, held- ur og vegna átaka innanlands. Ákvörðunin um stofnun lýðveldis var mjög mikilvæg; við töldum ó- hjákvæmilegt að ganga frá henni á striðsárunum vegna þess að ella hefði Danakonungur neitunar- vald. Sjálfstæðisflokkurinn var sama sinnis, einkanlega var Bjarni Benediktsson mikill bar- áttumaður i þvi máli og hafði náið samband við okkur. Það er ekki ráðrum til þess að rekja alla þá sögu hér, en ein af afleiðingum hennar var sú að við komumst i nánari persónuleg kynni við for- ustumenn Sjálfstæðisflokksins en áður hafði verið. Meðan á pessum átökum stóð minntist ég á það við Bjarna Benediktsson hversu nauðsynlegt það væri að mynda nýsköpunar- stjórn i kjölfar lýðveldisstofnun- arinnar. Bjarni sagði, að hann hefði sjálfur fulllitið vit á efna- hagsmálum til þess að ræða þessa hugmynd að gagni og lagði til að ég talaði við Ólaf Thors. Við Ólaf- ur ræddum siðan saman og hann féllst á þessa hugmynd okkar i meginatriðum. llta september flutti ég nýsköpunarræðuna á þingi og gerði grein fyrir þvi, hvernig nota bæri erlendu inn- eignirnar. Ég var eini maðurinn sem minntist á það mál I umræð- unum og ég man að Ólafur kom til min eftir að ég hafði flutt ræðuna og sagði að nú hefði ég útskýrt alla stefnu hinnar nýju rikis- stjórnar. Viðbrögð ýmissa ann- arra urðu heldur neikvæðari-; m.a. birtist þá hinn alræmdi leið- ari Alþýðublaðsinsum fáránlegar skýjaborgir minar. Síðan var sett á laggirnar nefnd þriggja manna úr hverjum flokki til þess að ræða stjórnarmyndun. Framsókn gerði það þegar að úr- slitaskilyrði að kaupið yrði lækk- að, en við höfnuðum þvi alger- lega. 3ja október neitaði Fram- sókn að taka þátt I frekari um- ræðum og sendi Sjálfstæðis- flokknum sama dag tilboð um stjórnarmyndun án nokkurrar nýsköpunar. Nu var vandamálið að fá Al- þýðuflokkinn til þátttöku I ný- sköpunarstjórn. 5 þingmenn Sjálfstæðisflokksins höfðu lýst andstöðu,svo að þar voru 15 eftir og við 10, en þingmenn i heild voru 52. Við vissum að meirihluti Alþýðuflokksforustunnar var andvígur slikri stjórnarmyndun, og hann beitti þeirri aðferð að bera fram svo og svo miklar kröf- ur, m.a. um almannatrygginga- löggjöf. Ég sagði ólafi að við vær- um sammála öllum þessum hug- myndum Alþýðuflokksins, en okkur væri ljóst að hverskyns fé- lagslegar ráðstafanir yrðu papp- irsplögg, ef nýsköpun atvinnulifs- ins kæmi ekki til, svo að undir- staðan værí tryggð; hún væri grundvallaratriði af okkar hálfu. A þessum tima hafði myndast trúnaðartraust milli okkar Ólafs oghannsagði við migþegar málið var komið á úrslitastig: „Einar, ef við komum þessu máli i gegn verðum við gæf umenn I Is- landssögunni." Siðan sagðist hann vilja hugsa sig um. Næsta dag hittumst við afturniðri í þingi og hann sagði: „Ef Alþýðuflokk- urinn ætlarað drepa stjórnina, þá er best að hann drepi sig lika. Ég samþykki öll skilyrðin." Þá var Alþýðuflokksforustan komin i vanda. Á miðstjórnarfundi hjá Alþýðuflokknum féllu atkvæði þannig að 10 voru með og 10 á móti, en 4 sátu hjá. Þá var hringt i Finn Jónsson sem var á Isafirði og hann greiddi atkvæði með og réðúrslitum. Nýsköpunarstjórnin var mynduð og nýbyggingarráö þar sem ég átti sæti. Eitt hið fyrsta sem nýsköpun- arráð ákvað var að láta smiða 30 nýsköpunartogara í Engl., full- komnustu skip sem þá var kostur á með disilvélum. Þá kom I ljós að atvinnurekendastéttin Is- lenska var afar lágkúruleg. Við kölluðum fulltrúa Félags is- lenskra botnvörpuskipaeigenda til okkar og spurðum hvað þeir vildu marga togara. Þeir sögðust enga togara vilja fyrr en siðar og sist af öllu disiltogara! En við fengum engu að siður sex skipa- smiðastöðvar i Englandi til þéss að starfa fyrir okkur. Jafnframt var bátaflotinn endurnýjaður og stóraukinn bæði af islenskum og sænskum bátasmiðastöðvum. Við gerðum 5 ára áætlun um að 5-6 falda flutn.skipaflotann: Eimskip tók þátt i þeim áætlunum en ekk- ert heyrðist frá SIS! Ég gæti haldið lengi áfram að þylja; ný- sköpunarstjórnin endurnýjaði allt atvinnukerfið; hið nýja Island hafði séð dagsins ljós. Afrek nýsköpunarstjórnarinnar voru ekki einvörðungu efnahags- leg. Ef afturhaldsöflin hefðu fengið vilja sinn hefði fljótlega komið upp sama eymdarástand og fyrir strið. Sá hluti togaraflot- ans sem ekki var sökkt á striðsár- unum mátti heita safn ryðkláfa, og fljótlega hefði komið upp yfir- þyrmandi atvinnuleysi, Gjald- eyriseigninni hefði smátt og smáttverið sóað i nauðsynjar og glys. Islenskt þjóðfélag hefði á skömmum tima orðið jafnfátækt og fyrir strið. Og þá hefðum við orðið auðunnin bráð fyrir Banda- rikin; menn hef ðu keppst um a ð f á að vinna við ameriskar herstöðv- ar. Sú hætta var raunar miklu stór- felldari þá en við gerðum okkur grein fyrir, eins og rakið hefur verið af Þór Whitehead sagnfræð- ingi og fram hefur komið i leyni- skýrslum sem bandarfska utan- rikisráðuneytið hefur birt. Ýmsir æðstu valdamenn þjóðarinnar t.a.m. tveir fyrstu forsetar lýð- veldisins, Sveinn Björnsson og Asgeir Asgeirsson, og mesti valdamaður Framsóknar, Vil- hjálmur Þór, stefndu að þvi vit- andi vits að innlima tsland i Bandaríkin. Stefna þeirra hefði sigrað ef nýsköpunin hefði ekki komið til og þar með Islenskt efnahagsvald og islenskur metn- aður. Hið nýja Island sem mótaðist eftir strið var árangur af stéttar- baráttu og stjórnmálabaráttu is- lenskra sósialista. Ég tel það gæfu lifs mins að hafa fengið að taka þátt i reisn verkalýðsins 1942 og haf a siðan fengið að taka þátt i þvi að móta nýtt þjóðfélag á ís- landi. RÆTT VIÐ EINAR OLGEIRSSON SEM ER 75 ARA I DAG

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.