Þjóðviljinn - 15.02.1983, Page 9

Þjóðviljinn - 15.02.1983, Page 9
Minning Þriðjudagur 15. febrúar 1983 ÞJÓÐVILJINN — SÍÐA 13 Dr. Sigurður Þórarinsson jarðfrœðingur Sigurður Þórarinsson, jarð- fræðingur, lést í Borgarspítalanum að kvöldi þriðjudagsins 8. febrúar. Banamein hans var hjartabilun. Sigurður kenndi þessa sjúkdóms á föstudagsmorgun 4. febrúar og varð sjúkdómslegan því stutt. Ég heimsótti hann þetta þriðjudags- kvöld og virtist mér hann tiltölu- lega hress svo að mér brá ónotalega þegar ég frétti tveimur tímum síðar að hann væri látinn, hrifinn beint úr önn dagsins þar sem hann vann síðustu vikurnar að ritgerðum um Skaftárelda, en í ár eru 200 ár liðin frá þeim örlagaríku atburðum. Sigurður Þórarinsson var fæddur á Hofi í Vopnafirði 8. janúar 1912 og alinn upp 1 Teigi í sömu sveit. Foreldrar hans voru þau hjónin Snjólaug Sigurðardóttir, járnsmiðs á Akureyri, fædd 4.12.1879 og dáin 30.3.1954, og Þórarinn Stefánsson bóndi í Teigi, fæddur 16.5.1875 í Fossgerði (Stuðlafossi) í Jökuldal og dáinn 28.5.1924. Sigurður naut barnafræðslu heima fyrir og hjá prófastinum á Hofi, séra Einari Jónssyni. Þótti hann snemma gæddur góðum námshæfileikum. Þótt efnin væru ekki mikil heima fyrir varð þó úr að hann settist í annan bekk Gagn- fræðaskólans á Akureyri haustið 1926. Hann var afbragðs náms- maður og nokkuð jafnvígur á allar greinar. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri vorið 1931. Að stúdentsprófi loknu hafði hann einkum áhuga annars vegar á latínu og bókmenntum og hins veg- ar á náttúrufræði, einkum jarðfræði. Það mun þó hafa auðveldað valið milli þessara greina að Pálmi Hannesson kenndi honum náttúrufræði að hluta við Menntaskólann á Akureyri og svo einnig, að um þessar mundir var auðveldara að fá styrki til náms í jarðfræði en latínu eða bók- menntum, en þá var mikill hörgull á náttúrufræðilega menntuðum mönnum hérlendis. Það var því haustið 1931, að hann hélt til náms við Hafnarhá- skóla og innritaðist í jarðfræði. Vorið 1932 lauk hann þar prófi í forspjallsvísindum, þ.e. cand.phil.-prófi. Ekki ílengdist hann í Kaupmannahöfn, en hélt haustið 1932 til Stokkhólms og inn- ritaðist í háskólann þar í jarðfræði og landafræði. Ástæðan fyrir þess- um skiptum mun einkum hafa ver- ið sú að honum þótti kennslan í Höfn heldur gamaldags. í Stokk- hólmi voru jarðfræði og landafræði hins vegar mjög blómleg, enda áttu Svíar þá á að skipa heimsfrægum mönnum, t.d. Gerard de Geer, þekktum fyrir hvarflagatímatal sitt, og Lennart von Post, frum- kvöðli í frjógreiningu. Einnig var þá nýkominn að Stokkhólmshá- skóla Hans W:son Ahlmann, land- mótunarfræðingur, sem Sigurður starfaði síðan með um langt árabil. Allir voru þessir heimsfrægu fræði- menn kennarar hans og varð vart á betra kosið um kennaralið í jarðvísindum við háskóla á þessum tíma. Sigurður lauk fil.kand.-prófi við Stokkhólmsháskóla 1938 í jarðfræði og landafræði með berg- fræði og grasafræði sem aukagrein- ar. Fil.lic.-prófi lauk hann árið eftir og fjölluðu prófritgerðir hans um skrið og afrennsli Hoffellsjökuls og um jökulstífluð vötn á íslandi. Öl! sumur fram að fil.lic-prófi, frá því hann hóf nám í Stokkhólmi, vann hann að jarðfræðirannsókn- um. Sumarið 1933 var hann við jöklarannsóknir í Lapplandi. Vor- ið 1934 kom hann heim til íslands og rannsakaði ummerki Gríms- vatnagossins og hins mikla Skeiðarárhlaups, en er hann kom á vettvang var gosið um garð gengið. Þar með var áhugi hans á Vatna- jökli vakinn. Síðar um vorið var hann staddur á Akureyri einmitt um þær mundir sem jarðskjálftinn rnikli varð á Dalvík í byrjun júní 1934. Hann kom fljótt á vettvang og athugaði afleiðingar skjálftans, en mikið tjón varð af völdum hans. Um jarðskjálftann á Dalvík ritaði hann sína fyrstu vísindaritgerð, sem kom ut 1937. Þetta sumar tók Sigurður að huga að öskulögum frá eldstöðvum í íslenskum mómýrum, í upphafi vegna þess að fyrir áeggjan von Posts ætlaði hann að rannsaka gróðurfarssögu íslands með frjó- greiningu. í grein í Náttúrufræð- ingnum 1934, sem nefnist Mýr- arnar tala, getur hann einmitt um hugsanlegt notagildi öskulaganna við jarðfræðilegar rannsóknir. í sama árgangi þess rits var einnig grein eftir Hákon Bjarnason, síðar skógræktarstjóra, um öskulög í ís- lenskum jarðvegssniðum. Nokkur næstu sumur unnu þeir Hákon og Sigurður sameiginlega að ösku- lagarannsóknum og birtu grein saman um árangur rannsóknanna í Geografisk Tidsskrift 1940. Hákon helgaði sig síðan skógræktinni með svo góðum árangri að lengi mun til sjást, en Sigurður hélt öskulaga- rannsóknunum áfram. Sumurin 1936-38 tók Sigurður þátt í sænsk-íslensku Vatnajökuls- rannsóknunum undir stjórn þeirra Hans W:son Ahlmanns og Jóns Eyþórssonar. Hann ritaði með þeim um niðurstöður rannsókn- anna sem líklega eru enn ítarleg- ustu samfelldu jöklarannsóknirn- ar, sem gerðar hafa verið hér- lendis, þótt þær fjölluðu aðeins um suðausturjökla Vatnajökuls. Urðu niðurstöður rannsókna þeirra mjög kunnar meðal jöklafræðinga. Sumarið 1939 tók Sigurður þátt í samnorrænu fornleifarannsóknun- urn í Þjórsárdal. Beitti hann þar öskulagafræði sinni og var það í fyrsta skipti sem öskulög voru not- uð sem hjálpartæki við slíkar rann- sóknir. Hann tók einnig sýni til frjórannsókna og notaði síðan nið- urstöður þeirra með öðru til ald- urssetningar öskulaga. Þar fann hann t.d. öskulag VII a og b, sem talið hafði verið fallið rétt áður en gróðurfarsbreytingarinnar við landnám tók að gæta í Þjórsárdal. Þetta er hið þekkta „landnámslag" tog nú talið fallið á landnámsöld, * líklega um 900. Byggð í Þjórsárdal hefur því hafist aðeins síðar en í lágsveitum. Efniviðurinn sem hann safnaði varð síðan meginundirstaðan í doktorsritgerð hans, sem hann varði við Stokkhólmsháskóla 1944. I ritgerðinni innleiddi hann al- þjóðaorðið tefra (thepra) sem sam- heiti á loftbornum föstum gosefn- um, en orðið er komið úr bók Ar- istotelesar „Meterologica". Þegar ösku- eða gjóskulög eru notuð í jarðfræðilegu tímatali nefndi hann fræðigreinina tefrokronologíu. Þessi bók Sigurðar er nú klassískt rit um öskulagafræði. Síðla vetrar 1945 komst Sigurður flugleiðis til Bretlands og þaðan með skipi heim, enda mun honum hafa þótt þessi samfellda dvöl í Svf- þjóð nógu löng. Þegar heim kom fékk hann starf sem sérfræðingur í Iðnaðardeild Atvinnudeildar há- skólans og hjá Rannsóknaráði ríkisins, en framkvæmdastjóri þess var þá Steinþór Sigurðsson og störfuðu þeir saman að ýmsum rannsóknum þar til Steinþór beið bana við rannsóknir á Heklugosinu 1947. Árið 1947 var Sigurður ráðinn forstöðumaður land- og jarðfræði- deildar Náttúrugripasafnsins, sem síðar var nefnt Náttúrufræðistofn- un íslands, og gegndi hann því starfi til haustsins 1968 er hann var settur prófessor í land- og jarðfræði við Háskóla íslands. Sigurður gerðist stundakennari í náttúru- fræði við Menntaskólann í Reykja- vík 1945 og kenndi þar í tvo ára- tugi. Einnig kenndi hann landmót- unarfræði og jarðfræði íslands til B.A. prófs í landafræði við heimspekideild háskólans sem stundakennari frá 1952 og 1968. Hann var settur prófessor í land- afræði við háskólann í Stokkhólmi 1950-51 og jafnframt forstöðu- maður landfræðideildarinnar þar. Þessi staða stóðst honum opin til frambúðar, en hann þáði ekki boðið, enda taldi hann að meira gagn yrði að sér sem jarðvísinda- manni í fámenninu á íslandi en við ríkulegri útbúnað að tækjum og fé í Svíþjóð, þótt vafalaust hafi þetta tilboð freistað hans. Á fyrstu árum hans hér heima vann hann allmikið að rannsókn- um á virkjunarstöðum fyrir Raf- orkumálaskrifstofuna svo sem vegna virkjunar Neðri-Fossa í Laxá í Þingeyjarsýslu. Það varð m.a. til þess að hann tók að rann- saka eldstöðvar og hraun við Mý- vatn, sem hann ritaði síðan um fjölda ritgerða, sem orðið hafa undirstaða síðari rannsókna á svæðinu. Vegna hugmynda um virkjun Jökulsár á Fjöllum rann- sakaði hann einnig jarðfræði Jök- ulsárgljúfurs rækilega og þá um leið breytingar á farvegum árinnar og rofsögu gljúfursins með tilstyrk öskulagafræðinnar. Eldgos voru Sigurði mjög hug- leikin og þó einkum eftir Heklu- gosið 1947-48, en þetta gos var það fyrsta sem þaulrannsakað var hér á landi. Um Heklugosið 1947-48 birtist heil ritröð hjá Vísindafélagi íslendinga, en að henni áttu auk Sigurðar einkum hlut þeir Guð- mundur Kjartansson og Trausti Einarsson. Sigurður ritaði lýsingu á upphafi gossins og annál þess og um öskufallið. Sigurður fylgdist síðan með öll- um gosum sem orðið hafa á íslandi. Má þar nefna Öskjugosið 1961, Surtseyjargosið 1963-67, Heklu- gosið 1970 og Heimaeyjargosið 1973. Hann fylgdist og náið með Kröflueldum frá upphafi í desem- ber 1975 og var á eldstöðvunum í öll þau skipti sem þar gaus. Með Heklugosinu 1980 fylgdist hann einnig vel og svo heppinn var hann, að hann sá fyrstur jarðfræðinga síð- ari hrinu þessa goss vorið 1981. Um öll þessi gos hefur Sigurður skrifað ótal greinar í innlend og er- Iend tímarit og um nokkur þeirra heilar bækur og hafa sumar þeirra verið gefnar út á mörgum tungu- málum. Eftir Heklugosið 1947^18 tók Sigurður til við ösku- eða gjósku- lagarannsóknir af enn meiri krafti en áður og voru öskulagarann- sóknir síðan burðarásinn í vísind- astörfum hans. Hann rakti t.d. gos- sögu Heklu síðustu 6600 árin, og þó einkum á sögulegum tíma. Auk þess að mæla upp og athuga hundr- uð jarðvegssniða kafaði hann í rit- raðar heimildir og sótti meira þangað en nokkur annar. Um þess- ar rannsóknir ritaði hann 1968 stór- fróðlega bók, Hekluelda, en hún kom fyrst út hjá Vísindafélaginu á ensku 1967. Nú hin síðari árin ein- beitti hann sér að rannsóknum á gossögu Kötlu, en þar skortir rit- aðar heimildir mjög fram að gosinu 1580. Margt mjög nýstárlegt kom í ljós um gossögu Kötlu sem áður var óljóst eða ekki vitað. Þess var áður getið, að Sigurður hefði tekið þátt í sænsk-íslensku Vatnajökulsrannsóknunum 1936- 38 með þeim H.W.:son Ahlmann og Jóni Eyþórssyni. Þegar hann kom heim í stríðslokin tók hann á ný upp rannsóknir á Vatnajökli með þeim Steinþóri Sigurðssyni og Jóni Eyþórssyni. Beindist athygli þeirra að Grímsvötnum og einnig að almennum jöklarannsóknum, m.a. athugunum á ákomu og breytingum á jökuljöðrum. Árið 1950 stofnaði Jón Eyþórsson Jökl- arannsóknafélagið, ásamt mörgum knáum jökla- ogferðagörpum. Sig- urður var í stjórn félagsins frá 1952 sem ritari og varaformaður, en við andlát Jóns Eyþórssonar varð hann formaður þess 1969. Hann var í rit- stjórn tímarits félagsins, Jökuls, frá 1957. Sigurður stjórnaði á annan tug rannsóknaferða á Vatnajökul á vegum félagsins og ritaði rúmlega 50 greinar um ferðir þessar og nið- urstöður rannsóknanna. Árið 1976 gaf hann út bók um Grímsvötn og Skeiðarárhlaup - Vötnin stríð - og er þetta hið merkasta heimildarrit. Er þar saman dreginn mjög mikill fróðleikur um eldsumbrot í Vatna- jökli og hlaup undan jöklinum. Sigurður rannsakaði Öræfajökul og jökla frá honum rækilega og þar notaðist honum vel þekking sín í eldfjalla-, jökla- og öskulagafræði eins og sjá má í ágætri bók um Öræfajökul frá 1958, en þessi bók fjallar þó einkum um Öræfajökuls- gosið 1362. Sigurður tók einnig oft þátt í uppgreftri fornleifa síðan í Þjórsár- dal 1939 og notaði þar öskulaga- fræði sína og kenndi öðrum aðferðina. Ómetanlegar eru einnig rann- sóknir hans á gróður- og jarðvegs- eyðingu með hjálp öskulaga. Hann sýndi fram á hversu feiknarlega mikið hefur eyðst af grónu landi á íslandi frá því að land byggðist. Rannsóknir Sigurðar hafa stuðlað mjög að því að nú er unnið mark- visst að uppgræðslu og stöðvun uppblásturs. Sigurður rannsakaði ýmiss kon- ar frostfyrirbæri víða um land, svo sem flár og fleygsprungunet; einnig berghlaup og skriðuföll sem hann aldursetti með öskulögum. Loks ber að nefna, að hann mun hafa orðið einna fyrstur til að átta sig á stöðu íslands á heimssprungukerf- inu (1965), og þar með mikilvægi landsins í hinni nýju heimsmynd jarðfræðinnar. Sigurður Þórarinsson var mjög glöggur athugandi og rýninn og fundvís fræðimaður jafnt úti í nátt- úrunnar ríki sem á ritaðar heimild- ir. Hann var mikill eljumaður og einstakur vinnuhestur jafnt við rannsóknir sem við ritstörf. Rit hans og ritgerðir vísindalegs eðlis urðu nokkuð á þriðja hundrað tals- ins. Auk þess skrifaði hann fjölda tímarits- og blaðagreina um ýmis- leg efni, svo sem bókmenntir, skáldskap og dægurmál. Hann rit- aði einkar léttan og skýran stíi, jafnt á íslensku sem og á ýmsum erlendum málum. Sigurður var afburða fyrirlesari og setti efnið fram einkar ljóst og lipurt og naut kímni hans sín þar oft vel. Hann kunni vel tökin á notkun rnynda og korta til skýringar máli sínu, enda var hann góður ljós- myndari og laginn við að gera kort- aefni læsilegt. Sigurður var mjög eftirsóttur sem fyrirlesari jafnt hér heima sem erlendis og kom þar til að þekking hans á jarðfræði, land- afræði og sögu íslands var mjög víðfeðm og svo einnig að orð fór af honum sem góðum fyrirlesara. Vísindaleg erindi, sem hann flutti erlendis, voru um tvö hundruð og hélt hann fyrirlestra erlendis við um 80 háskóla og vísindastoínanir í öllum heimsálfum. Sigurður var sem sagt í fremstu röð eldfjalla- fræðinga og einn frumkvöðla í jökl- arannsóknum og var hann heimsþekktur á þessum sviðum auk öskulagafræðinnar. Fyrir vís- indastörf hlaut Sigurður margvís- legan heiður heima og erlendis. Þegar kennsla í landa- og jarðfræði við Verkfræði- og raun- vísindadeild Háskóla íslands hófst haustið 1968 var Sigurður að sjálf- sögðu settur prófessor í þessum greinum og skipaður í embættið 1969. Kennsla hefur að mestu farið fram í hinu gamla, og nú orðið allt of þrönga, húsi Atvinnudeildar há- skólans sem byggt var 1937. Þar var fyrir nokkur útbúnaður til jarðfræðikennslu, rannsókna- aðstaða sem byggð hafði verið upp þar allt frá 1946 af Tómasi Tryggvasyni og frá 1960 einnig af Guðmundi E. Sigvaldasyni og undirrituðum. Jarðfræðirannsókn- ir Atvinnudeildar (frá 1965 Rann- sóknastofnunar iðnaðarins) voru um áramót 1968-69 fluttar á Raun- vísindastofnun háskólans og urðu þær að sérstakri jarðvísindastofu sem síðan hefur eflst mjög að tækj- um og mannafla. Sigurður var þar kjörinn stofustjóri og var það síðan og þá um leið í stjórn Raunvísind- astofnunar. Sigurður var góður kennari og rómaður af nemendum fyrir víðfeðma fyrirlestra og einkar fræðandi, sem ekki voru bundnir þröngri námsskrá. Hann háfði af miklu að miðla enda fróður vel og hafði víða farið og margt séð. Sig- urður sat í stjórn Norrænu eldfjall- astöðvarinnar frá upphafi og var honum mjög annt um velgengni hennar. Sigurður var einn brautryðjenda í náttúruverndarmálum hérlendis og tók upp áhrifamikla og sigur- sæla baráttu á því sviði er hann flutti erindi á fundi í Hinu íslenska náttúrufræðifélagi haustið 1949, og rakti hve aumleg staða okkar í þessum málum væri, en stórkostleg spjöll á verðmætum náttúruminj- um blöstu þá þegar víða við. Erind- Sjá næstu síðu.

x

Þjóðviljinn

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.