Þjóðviljinn - 20.07.1986, Blaðsíða 17

Framh. af bls. 11.
Samyrkjubúin -
sjálfstjornarformið
í landbúnaðinum
Samvinnurekstri var einnig
komið á í landbúnaðinum, en þar
þóttu tilraunirnar hafa tekist
einna best. Sjálfstjórnarformið
var hér hreinna. Hann var skipu-
lagður innan ramma svokallaðra
„frjálsra svæða“ sem opinberlega
voru sjálfráð. Bændurnir kusu
sér ráð á allsherjarfundum, en í
hverjum bæ á landsbyggðinni var
kjörin stjórnarnefnd þar sem allir
aðrir meðlimir en aðalritarinn
urðu eftir sem áður að vinna
líkamlega vinnu. Öllum milli 18
ára og sextugs var skylt að vinna.
Bændurnir skiptu sér í tíu manna
hópa og hver hópur fékk ákveðið
ræktunarsvæði eða verkefni.
Bændahóparnir kusu fulltrúa í
stjórnarnefnd sem kom saman
daglega og ræddi við fulltrúa
bænda um dagleg vandamál eða
áætlanir til lengri tíma.
Það var einkum í samyrkjubú-
unum sem hið kommúníska
markmið varð að verkuleika um
að hver ynni eftir getu og væri
úthlutað eftir þörf. Allt var gert
að sameiginlegri eign, föt, hús-
gögn, sparifé o.fl. Iðnaðarmenn,
hárskerar, skósmiðir, starfsmenn
kaffihúsa o.s.frv. skipulögðu sig
innan ramma samyrkjubúanna
og framleiðsla þeirra og þjónusta
var sameiginleg eign. Uthlutun
hinna sameiginlegu eigna var æði
mismunandi frá samyrkjubúi til
samyrkjubús eða allt frá algerum
kommúnisma til kollektívisma
þar sem úthlutunin fór fram í
launagreiðslum. Meginreglan var
þó að binda úthlutun við fjöl-
skyldustærð og félagslega skil-
greinda þörf. Launin voru
gjarnan í formi úttektarseðla. Ef
fólk neytti ekki alls skammtar
síns var hann umreiknaður í pen-
inga (peseta) og fólk lagði and-
virðið inn á banka. Þessa
reikninga gat það svo notað til að
versla utan hins sameiginlega
vörulagers. Húsnæði, rafmagn,
heilbrigðisþjónusta, lyf og um-
mönnum aldraðra og sjúkra var
ókeypis. Sömu sögu er að segja
um skólana.
Þátttaka í samyrkjubúunum
var ekki skylda og bændur gátu
dregið sig út úr þeim ef þeim mis-
líkaði búskapurinn. Þegar slíkt
gerðist hafði bóndinn rétt til að
taka með sér þær eignir sem
hann/hún hafði lagt til í sam-
yrkjubúið. Þeir sem ekki tóku
þátt í búunum höfðu hins vegar
ekki leyfi til að eiga meiri eignir
eða stærri bú en þeir sjálfir gátu
annað. Þannig var komið í veg
fyrir arðrán á landbúnaðarverk-
afólki, enda var þessum bændum
bannað að ráða fólk í vinnu til
sín. Bændur sem störfuðu þannig
utan samyrkjubúanna höfðu rétt
til að selja og kaupa vörur á
markaðnum og gegnum hinar
sósíalíseruðu búðir. Frelsið var
hins vegar oft á tíðum blekking
ein, því neyðin á landsbyggðinni
neyddi marga til þátttöku í sam-
yrkjubúunum þar sem þeir höfðu
not af hinni félagslegu þjónustu,
auk þess sem það var ekki á færi
einyrkjanna að koma sér upp
nauðsynlegum landbúnaðartækj-
um og vélum.
Daniel Guerin heldur því fram
að kollektívisminn og form
launagreiðslna hafi virkað betur
en form hreins kommúnisma. í
einstaka bæjum á landsbyggð-
inni, þar sem peningaskipti höfðu
verið afnumin og vörulager var
forsenda skipulagsins drógst
framleiðsla saman. Hér birtist til-
hneiging til einstaklingshyggju
þar sem fólk vann minna en
neytti þeim mun meira, en það er
e.t.v. skiljanlegt í ljósi þeirrar
kapítalísku hugmyndafræði sem
býr að baki launavinnu. Einstakl-
ingshyggjan hvarf ekki á einni
nóttu. Akveðin upplausnartil-
hneiging einkenndi einnig hin
kommúnísku samyrkjubú því
fólk hneigðist til að hefja rækt á
eigin reitum til að sjá árangurinn
af eigin vinnu.
Samyrkjubúin og
umheimurinn
Tengsl samyrkjubúanna við
umheiminn voru gegnum stað-
bundin sameiginleg ráð sam-
yrkjubúanna í bæjum á lands-
byggðinni og atvinnugreinarráð
landbúnaðrins á landsvísu. Sam-
yrkjubúunum var skylt að af-
henda umframframleiðslu til
samfélagsins í heild en í staðinn
fengu þau opinbera þjónustu,
velferðar- og heilbrigðisþjónutu
og framleiðsluvörur sem þau gátu
ekki sjálf framleitt. Vöruskipti
fóru fram milli samyrkjubúa í ó-
líkum landshlutum þar sem fram-
leiðsla var mismunandi.
Samyrkjubúin náðu mestum
þroska í Aragóníu þar sem yfir
500 bú voru stofnuð með yfir 1,5
milljón meðlima.
Rússneska og
spœnska byltingin
Marxistinn Karl Korsch hefur
borið saman hina anarko-syndi-
kalísku byltingu á Spáni og
rússnesku byltinguna 1917. Að
mati hans verða kommúnistar að
viðurkenna að rússneska bylting-
in bar mun meiri keim af tilvilj-
anakenndri og ómarkvissri bar-
áttu en sú spænska. Hann hefur
sagt: „Hin velundirbúna syndik-
alíska og anarkíska verkalýðsh-
reyfing þekkti nákvæmlega
markmið sín og hafði þegar á
heildina er litið mun raunsærri
hugmyndir um hver hin fyrstu
skref skyldu vera til að ná þessum
markmiðum en hin svokallaða
marxíska verkalýðshreyfing í
öðrum löndum Evrópu í
sambærilegum kringumstæð-
um“.
Byggt á:
D. Guarin: Anarchism.
R. Carr: The Spanish Tragedy.
A.W. Skjærpe: Selvstyre som system.
H. Thomas: The Spanish Civil war.
Nafn vikunnar
Umfram
allt
skðld
Kristján frá Djúpalæk varð sjö-
tugur síðastliðinn miðviku-
dag,16.júlí. Kristján er tvímælalaust
eitt af fremstu skáldum íslands og því
nafn vikunnar að þessu sinni.
Kristján er fæddur ló.júlí 1916
að Djúpalæk í Skeggjastaða-
hreppi, N-Múlasýslu. Foreldrar
hans voru hjónin Einar Eiríksson
og Gunnþórunn Jónasdóttir.
Kristján frá Djúpalæk gerðist
bóndi að Staðartungu í Hörgár-
dal þegar hann hætti í skóla og
var þar fram til ársins 1943. Þá
varð hann verkamaður á Akur-
eyri til 1949.í Hveragerði bjó
hann frá 1950-1961 og var barna-
kennari í Hveragerði og Þorláks-
höfn þann tíma. Hann var rit-
stjóri vikublaðsins Verkamaður-
inn á Akureyri frá 1961-1966.
Stundaði einnig kennslu við skóla
á Akureyri og skrifaði jafnframt
bókmenntagagnrýni í Verka-
manninn og síðan í Dag. Kristján
býr nú á Akureyri og er veiði-
vörður við lax- og silungsveiði ár í
Eyjafirði og S-Þingeyjarsýslu.
Samhliða þessu hefur hann gefið
út 20 bækur, þar af 16 í bundnu
máli.
Kristján frá Djúpalæk varð sjötugur
16.júlí
Nýjasta bókin hans var gefin út
í'tilefni sjötugsafmælisins og ber
hún nafnið Dreifar af dagsláttu.
Bókin er gefin út af bókaútgáf-
unni Skjaldborg. Dreifar af dags-
láttu er sýnishorn úr fimm síðustu
ljóðabókum Kristjáns en einnig
er að finna ný ljóð.
Kristján frá Djúpalæk hefur
ort jafnt um það sem hefur verið
aö gerast í hans eigin hugskot
og þjóðfélagsleg málefni
líðandi stundar. Kristján er mikiíl
aðdáandi íslands og segir Gísli
Jónsson menntaskólakennari í
formála nýjustu bókar Kristjáns
m.a. „Hann hefur verið varð-
stöðumaður íslensks þjóðernis,
fagurra hugsjóna og fornra
dygða. Hann er þjóðskáld í öllurn
skilningi, lesinn, numinn og
sunginn á sjó og landi...“
Kristján frá Djúpalæk hefur
löngum talist til róttækra ljóð-
skálda. Hér í lokin látum við
fylgja eitt kvæði eftir Kristján frá
Djúpalæk, sem margir kannast
við og lætur engan ósnortinn.
Slysaskot í Palestínu
Ég er Breti, dagsins djarfi
dáti, suður í Palestinu.
En er kvöldar klökkur, einn,
kútur lítill, mömmusveinn.
Mín synd var stór. Ó systir min.
Svarið get ég, feilskot var það.
Eins og hnífur hjartað skar það,
hjartað mitt, ó systir mín.
Fyrirgefðu, fyrirgefðu,anginn litli, anginn minn.
Ég ætlaði að skjóta hann pabba þinn.
SA.
_________LEIÐARI____
Kvikmyndagerðin
á horriminni
Gleði íslendinga var ekki lítil í lok áttunda
áratugarins þegar í Ijós kom að hægt var að
framleiða kvikmyndir hér á landi. Landsmenn
þyrptust í kvikmyndahúsin þannig að Ijóst var
að þörfin fyrir að fá að upplifa íslenskan veru-
leika á tjaldinu var fyrir hendi. Ýmsir gallar við
framleiðsluna voru fyrirgefnir, þó hljóðsetning
væri ekki fullkomin og myndin færi úr fókus af og
til. Við vorum að stíga fyrstu skrefin og þó
Aþena hafi hoppað forðum alsköpuð út úr höfði
Seifs eru okkur mönnunum ákveðin takmörk
sett.
Það voru ungir eldhugar sem voru nýkomnir
heim úr námi erlendis sem rifu kvikmyndagerð-
ina upp þrátt fyrir skilningsleysi hins opinbera.
Bakhjarl þeirra var hinsvegar skilningur kvik-
myndahúsagesta og greiðfúsir bankastjórar,
sem voru tilbúnir að rétta fram krónur gegn
tryggingu í húsnæði kvikmyndagerðarfólksins.
Nú eru brautryðjendurnir flestir horfnir til ann-
arra landa að kvikmynda fyrir erlenda aðila.
Ágúst Guðmundsson, sem með Landi og son-
um hóf nýbylgjuna í íslenskri kvikmyndagerð, er
staddur í Englandi að ganga frá handriti fyrir
þarlenda. Hrafn Gunnlaugsson, sem fylgdi fast
á eftir Ágústi með Óðal feðranna er í Svíþjóð að
ganga frá sjónvarpsmynd. Lárus Ýmir Oskars-
son hefur reyndar ekki gert kvikmynd af fullri
lengd hér á Islandi en unnið merkilegar sjón-
varpsgerðir af leikritum fyrir íslenska sjónvarp-
ið. Hann hefur verið í Svíþjóð að stjórna annarri
kvikmynd sinni fyrir Svíana. Þráinn Bertelsson
virðist búinn að fá nóg af að sýna íslenskt at-
vinnulíf í spéspegli í bili og hyggst snúa sér að
Þjóðverjum á næsta ári.
Við skulum vona að kvikmyndagerðarmenn-
irnir hafi einungis lagt í tímabundna víkingu og
snúi heim með nýja reynslu sem herfang, því
íslensk kvikmyndagerð má ekki við því að missa
þessa menn á mála hjá erlendum kvikmynda-
kóngum fyrir fullt og allt.
í viðtali við Guðbrand Gíslason, fram-
kvæmdastjóra Kvikmyndasjóðs, í blaðinu í dag,
kemur fram að einn stærsti veikleiki íslenskrar
kvikmyndagerðar er það rof sem verður í kvik-
myndagerðinni og er bein afleiðing þess fjár-
skorts sem listgreinin á við að glíma. Það næst
ekki að skapast samhengi sem nauðsynlegt er
kvikmyndagerðinni. Yngra fólk getur ekki
gengið í smiðjur sér eldri og reyndari því þeir eru
annaðhvort komnir á hausinn eða flúnir til út-
landa, einsog Guðbrandur segir, og með þeim
hverfur þekking og reynsla sem keypt hefur
verið dýru verði.
Guðbrandur bendir á að Kvikmyndasjóður
hafi alls ekki getað gegnt því hlutverki sem hon-
um er ætlað lögum samkvæmt vegna þess að
fjárveitingavaldið hefur ætíð skorið niður laga-
legan tekjustofn sjóðsins. Samkvæmt lögum
báru sjóðnum 48 milljónir sl. ár, en á fjárlögum
voru honum úthlutaðar 16 milijónir. Mennta-
málaráðherra tókst svo að kría út 10 milljónir til
viðbótar. Hagstofan hefur áætlað að sjóðnum
beri 57 milljónir í haust, „... og nú bíður maður
spenntur eftir að sjá hvort það verður enn einu-
sinni gripið til hnífsins og skorið niður í einhverja
upphæð, sem rétt nægir til að halda kvikmynda-
gerð í landinu á horriminni," segir Guðbrandur
orðrétt.
Það er orðið tímabært að ráðamenn geri sér
grein fyrir því að það er hægt að selja fleira en
fisk. Islenskir kvikmyndagerðarmenn hafa
sannað það að þeir standa starfsbræðrum sín-
um og -systrum í öðrum löndum ekkert að baki í
þessum efnum nema síður sé, enda sést það
best á því að erlendir aðilar hafa trú á þessu
fólki. Fjárveitingavaldið verður því að hætta
krukki sínu í lögboðinn tekjustofn sjóðsins.
Það er mikið í húfi, því einsog Guðbrandur
bendir réttilega á þá er nauðsynlegt að við höf-
um eitthvað fram að færa á kvikmyndasviðinu
ef við ætlum að halda menningarlegu sjálfstæði
okkar í heimi nútímafjölmiðlunar. Ef við ætlum
ekki að láta aðrar þjóðir sjá um uppeldi nýrra
kynslóða íslendinga verður að styðja við bakið á
þessari ungu listgrein.
—Sáf
Sunnudagur 20. júlí 1986 ÞJÓÐVILJINN — SÍÐA 17