Lesbók Morgunblaðsins - 01.04.1962, Qupperneq 2

«<
i_tí EIMURINN hefur fylgzt með þro-
uninni í Afríku af nokkurri eft-
irvæntingu, ekki sízt á þeim svæðum sem
lúta minnihlutastjórn hvítra manna. Eitt
þeirra er Hhódesía sem er sambandsríki
þriggja ríkiseininga, Norður- og Suður-
Rhódesíu og Njassalands. Forsætisráðherra
sambandsríkisins er Sir Roy Welensky, sem
hefur haft sig mikið í frammi upp á síð-
kastið og verið harður í hom að taka. Hann
hefur lagzt mjög eindregið gegn nýjum
áætlunum brezku stjórnarinnar um sam-
bandsríkið, og búast sumir við að fram-
koma hans kunni að valda alvarlegum
klofningi innan íhaldsflokksins, sem hann
hefur forustu fyrir.
En í þessu sambandi er ekki úr vegi að vekja
athygli á öðrum svipmiklum leiðtoga á sama
svæði, Sir Edgar Whitehead, forsætisráðherra
Suður-Rhódesíu, sem er 58 ára gamall
og mjög atkvæðamikill. Hann var í
Lundúnum fyrir skömmu til viðræðna
við brezku stjómina, og er greinilegt
að afstaða hans getur skapað ýmis erfið
vandamái.
Svo er nefnilega að sjá sem alvar-
leg deila sé í uppsiglingu milli hans
og Sameinuðu þjóðanna. Gæzluvernd-
arráð S.Þ. hefur ákveðið að senda sér-
staka nefnd til Suður-Rhódesíu, sem
rannsaka skuli hvort ástandið í landinu
sé þess eðlis, að hægt sé að tala um
sjálfsstjóm þar.
Þessa heimsókn hefur Sir Edgar af-
þakkað með mjög ómildum og ótví-
ræðum orðum og jafnvel íátið í það
skína, að nefndarmenn eigi á hættu að
horfa inn í byssukjafta, ef þeir gerist
svo djarfir að reyna að komast yfir
landamærin.
Halda mætti að mennirnir tveir,
sem hér hafa verið nefndir, væru af
nokkum veginn sömu gerð, en því fer
víðs fjarri. í pólitísku tilliti er afstaða
Sir Roys til kynþáttavandamálsins öfga
kennd hægristefna, en Sir Edgar
Whitehead er í hópi hægfara umbóta-
manna. Sem einstaklingar eru þeir einn-
ig gagnólíkir.
Sir Roy er hinn harðsvíraði verka-
lýðsleiðtogi, sem með mikilli óvægni
hefur barizt áfram til æðstu metorða.
Sir Edgar Whitehead er einn hinna
hógværu í landinu og var upphafiega
ekki í hópi hvítu „landnemanna", sem
margir hverjir líta á yfirstandandi átök
sem baráttu upp á lífi og dauða. Þar
vio bætist, að líta verður á Sir Edgar
sem líkamlega veikburða mann í ýmsu
tilliti. Hann er heymarsljór og þjáist
af augnsjúkdómi, sem hvað eftir ann-
að hefur þvingað hann til að draga
sig í hlé frá opinberu lífi.
Hins vegar verður því ekki neitað,
að hann sé alveg eins seigur og þrár
eins Og Sir Roy Welensky — því það
er hreint ekki svo lítið undur, að þrátt
fyrir þessa likamlegu annmarka skuli
hann vera einn af atkvæðamestu hvít-
um mönnum í Austur-Afríku. Ævisaga
hans er i rauninni skáldsögu líkust,
hún er bæði spennandi og full af furðu-
legum atvikum.
S ir Edgar Cuthbert Fremantle
Whitehead fæddist í Berlín, þar sem
faðir hans var sendiráðsfulltrúi, en eig-
inlegt heimkynni hans varð hinn forni
háskólabær Oxford, þar sem hann lagði
stund á sögu og efnahagsvísindi. Enn
í dag eimir eftir af andrúmslofti skóla-
stofunnar kringum hann, og er ekki
ósennilegt að það helgist að einhverju
leyti af því, að hann hefur alla tíð ver-
ið piparsveinn. Þegar maður hittir hann
fyrst, minnir hann langhelzt á prófessor
við háskólann í Oxford.
Hugur hans stóð engan veginn til
Afriku í öndverðu, heldur hafði hann
í huga að gerast opinber embættismað-
ur í Englanai. En þá varð hann í fyrsta
sinn áskynja um þá tálma sem sjón-
depran setti á veg hans. Hann fékk alls
ekki aðgang að landinu, sem í augum
svo margra Breta er landið fyrirheitna.
Að ráði lækna tók hann sig upp árið
1928 og fluttist tii Suður-Rhódesíu, þar
sem hann gerðist bóndi og tók að yrkja
jörðina. Þá og þar hefst samband hans
við „álfuna myrku.“
Smám saman batnaði sjón hans, og
hann fór að hafa afskipti af stjórn-
málum með þeim afleiðingum, að hann
var fyrst kosinn á þing árið 1939.
En rétt' á eftir brauzt seinni heims-
styrjöldin út, og þá átti hann eftir að
sýna hvílíkum járnvilja hann var bú-
inn. Þrátt fyrir dapra heyrn og litla
sjón gaf hann sig fram til heimavarn-
arliðsins í Rhódesíu, en var hafnað.
Hann gafst samt ekki upp, heldur
hélt rakleiðis heim til Englands og
sannfærði herstjórnina um, að hann
gæti orðið að gagni í stríðinu.
H ann tók þátt í styrjöldinni til
síðasta dags. Fyrst var hann með her-
sveitunum í Vestur-Afríku og gerðist
síðan mikilsverður starfsmaður í njósna
deild flughersins. Undir lokin var hann
meira að segja fulltrúi í mjög mikil-
vægri sendinefnd til Bandaríkjanna og
lét af herþjónustu með gráðu undir-
ofursta. Það hefðu ekki margir leikið
eftir honum.
Hann hafði vakið á sér athygli, og
vorið 1945 skipaði Georg konungur
hann sendiherra Suður-Rhódesíu í
Lundúnum.
En Afríka kallaði á krafta hans. Ár-
ið eftir sneri hann heim til Suður-
Rhódesíu og fékk ekki einungis sæti á
þingi aftur, heldur varð hann einnig
fjármálaráðherra landsins, sem þá var
ríkisnýlenda, og beitti sér af miklum
krafti fyrir nauðsynlegum endurbótum
á efnahagslífinu. Aftur tók sjúkdóm-
urinn í taumana. Hann varð næstum
blindur og sá sig tilneyddan að draga
sig í hlé út á búgarð sinn.
Nokkrum árum síðar hafði hann samt
fengið það góðan bata, að hann gat
tekið við sendiherrastöðu í Washington
— og þá dró til þeirra tíðinda sem réðu
úrslitum um framtíð hans og frama.
mt að var árið 1953, sem gerð var
tilraun til að sameina verndarsvæðin
Norður-Rhódesíu og Njassaland og rík-
isnýlenduna Suður-Rhódesíu í eitt
sambandsríki, og þá hófust líka fyrir
alvöru kynþáttadeilurnar sem haldizt
hafa fram á þennan dag.
í Suður-Rhódesíu leiddu deilurnar
fyrst til nokkurs konar „hallarbylting-
ar“ gegn Xodd forsætisráðherra — og
þá var það sem áhrifamenn í landinu
gerðu boð eftir Sir Edgar Whitehead.
Hann varð leiðtogi hins stóra sam-
bandsflokks UFP og jafnframt forsætis-
ráðherra landsins.
Það yrði of iangt mál að rekja hér
hinar flóknu kynþáttadeilur, sem eitt
sinn neyddu Whitehead til að kveðja
herinn á vettvang, eða ræða fjandsam-
lega afstöðu Njassalands til sambands-
ríkisins.
Þó má nefna þá mikilvægu staðreynd,
að í fyrrasumar lét Sir Edgar fara
fram þjóðaratkvæði, þrátt fyrir and-
stöðu bæði hvítra manna og svartra,
og leiddi það til þess, að Suður-
Rhódesía fékk nýja stjómarskrá. Hver
verða afdrif hennar, er erfitt að segja
á þessu stigi málsins, en hún gefur Ijósa
mynd af afstöðu hans í kynþáttamál-
um. —■
Hann lítur fyrst og fremst á
vandamálin frá efnahagslegu sjónar-
miði. Hann gerir sér vonir um að geta
sannfært bíökkumennina um, að án Ev-
rópumanna verði þeir dæmdir til að
lifa við fátækt og kannski jafnvel hung
ur. „Hinn gullni meðalvegur“ er öllum
hagkvæmastur, en sennilega er vert að
hafa í huga, að hann er reiðubúinn að
verja hugsjón „hins gullna meðalvegs14
með valdi, ef því er að skipta.
Samkvæmt hinni nýju stjórnarskrá
eiga blökkumenn tilkall til 15 af 65
þingsætum. Á pappímum er þeim líka
heimilt að bjóða fram til hinna 50 þing-
sætanna ,en vafamál er hvort það er
framkvæmanlegt í reyndinni.
Það sem hlýtur að vera mikilsverð-
ara í augum blökkumanna er, að allar
opinberar stöður skulu veittar eftir
hæfni og dugnaði, en ekki eftir hör-
imdslit, og reglan á að vera: „sömu
laun fyrir sömu vinnu“.
Án efa lítur Sir Edgar Whitehead
svo á, að þessi stjórnarskrá valdi því,
að sendinefnd Sameinuðu þjóðanna feli
í sér auðmýkingu og óvirðingu við Suð-
ur-Rhódesíu. Honum er lika ljóst, að
láti hann undan, muni það reka stór-
an hluta hvítu íbúanna yfir í búðir
andstæðinganna, sem eru miklu öfga-
fyllri. Þess vegna tekur hann svo af-
dráttarlausa afstöðu. Hverjar afleiðing-
ar það hefur, á eftir að koma í ljós.
Maurice Chevalier, hinn elskulegi
franski revíuleikari og mannþekkj-
ari, segir að fjarrænasta augnaráð,
sem til sé, geti að líta hjá leikara,
þegar umræðurnar fara að snúast
um eitthvað annað en hann sjálfan.
Útgefandi: H.f. Arvakur, Reykj.uvík.
Framkv.stj.: Siglús Jónsson.
Ritstjórar: Valtýr Stefánsson (ábm.)
SigurSur Bjamason frá Vigur.
Mattbías Johannessen.
Eyjólíur Konráð Jónsson.
Auglýsingar: Árnl Garðar Kristinsson.
Ritstjórn: AðaLstræti 6. Sími 22480.
2 LESBÓK MORGUN3LAÐSINS -