Lesbók Morgunblaðsins - 05.12.1965, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 05.12.1965, Blaðsíða 1
f l 40. tbl. 5. desember 1965. 40. árg. * iii -------------------------* ur í svefiiherbergi sínu. En hann hafði háar hugmyndir um eigin gáfur og yfir- burði, sem hann áleit að aðrir menn kynnu ekki að meta . sem skyldi. En frægðarlþrá hans og metorðagirnd hlauit en,ga svölun, og einnig út af því varð hann innhverfur og einmana. Hann virt- ist fæddur mannhatari, og ekiki brást honum sú bogalist að egna menn upp á móti sér og eignast óvini. Einkum var honum illa við háskólaprófessora, sér í lagi þó Hegel, og var því likast sem haran safnaði saman háðsglósum og stkammaryrðum um þennan hugsuð, sem þá var meðal frœgustu manna í Evrópu. Þá bera verk Arthurs það með sér að vandfundinn mun meiri kven- hatari í álfunni um þær mundir í bók- menntum. ARTHUR SCHOPENHAUER Ihugsjónasögu samtíðar vorrar verður ekki kom- izt fram hjá Schopenhauer. Fróð- leiksfús æskulýður hittir nafn hans fyrir þegar í menntaskóla og verður að kynnast honum betur síðar. Skáldin fara í smiðju til hans og eækja þangað hugmyndir um dap- urleika og tilgangsleysi lífsins. Sál- íræðingarnir verða að lesa hann, ef þeir vilja ekki opinbera fáfræði sína um andlegan náfrænda Freuds. Guð- fræðingar og siðfræðingar, sem þekkja sitt hlutverk, láta sér ekki til hugar koma að sniðganga hann, þótt ekki sé hann að öllu leyti geð- felldur sumum þeirra. Vilji menn glíma við þá veigamiklu spurningu hvort lífið hafi tilgang eða ekki, þá verða þeir að takast á við þennan risa í hugsjónasögunni. Margt mun eftir því fara hvor vinnur í þeirri glímu. Ef þú segir að lífið hafi eng- an tilgang, þá svarar verk Schopen- hauers: Þetta vorum við búin að segja fyrir hér um bil hálfri ann- arri öld. Arthur fæddist þann 2i2. febr. árið 1788 í Danzig. Faðir hans, Heinrich Floris Schopenhauer, var duglegur, harðsnúinn og sjálfstæður verzlunarmað- ur. Árið 1793 missti Danzig sjálfstæði fiitt, en hún hafði áður verið óháð borg. Þá f luttist Heinrich þaðan til Hamborgar. Arthur, sonur hans, kynntist verzlunar- lífi þegar frá bernsku, og bar þess merki ella tíð síðan. Álitið er að Heinrich Schopenhauer hafi fyrirfarið sér árið 1805. M segir einnig að föðuramma Arthurs hafi verið geðveik á efri árum og ekki hlotið lækningu. Móðir Arthurs, Johanne Henriette, náði því að verða meðal vinsælustu ekáldsaignahöfunda samtímans. En hún Ihafði allt önnur áhugamál en eiginmað- wr hennar, og hjónabandið varð ekki Ixamingjiusam't. Eftir andlá,t eiginmanns- ins flutti hún sig til Weimar og lífði þar lausungarlífi. Arthur, syni hennar, var þetta á móti skapi, og var samkomulag etirt milli þeirra mæðginanna, enda ekildu þau að skiptum, fyrst með því gaimkomulagi að Arthur mætti heim- eækja móður sína með öðrum gestum. Þessu lauk þó með þvi að sambandið imilli móður og sonar rofnaði gersam- lega. Síðuetu 24 æviár hennar hittust þau aldrei. Lærdómsrikit er hér að bera 6aman Schopenhauer og Freud, en hinn píðari var eítirlætisbarn móður sinnar. Sameiginletgiur var mikill aldursmunur foreldra. Móðir A. Schopenhauers var 20 ár-uim ymgri en eiginmaður hennar, jnóðir Freuds 21 ári yngri. Eftir Jóhann Hannesson, prófessor Arthur Schopenhauer á efri árum. -T" rthur var kappsamur námsmað- ur og lærði jafnan miklu meira en til- skilið var, bæði í menntasfoóla í Gotha og við háskólana í Göttingen og í Ber- lín. Kynni hans af iífinu, þar á meðai af konum, höfðu neikvæð áhrif á hann. Þegar á námsáruim gorðist hann bæði þunglyndiur og tortryggjnn, þoldi illa hávaða og geymdi hlaðnar skaimonibyss- -™ rthur Sohopenhauer var mjög vei að sér í heimspeki Platóns og Kants, og allvel að sér í náttúruvísindum og kunni vel að hagnýta sér röksemdir frá þeim. Inidverskuim fræðuim kynntist hann í Weimar hjá F. Majer, sem var lærður vel í hinum „ungu" Austurlandafræðum. Þau tóku að hafa áhrif í Evróipu eftir að Anquetil Duperom hafði tekið með sér fimmitíu Upaníshadir í persneskum texta frá Indlandi og gefið út í latneskri þýð- ingu í tveim bindum árin 1802—1804. Faðir Arthurs haf ði séð svo um að ekki skorti son hans fé til að læra það sem hann óskaði. En árið 1813 kom Arthur það í hug að gerast sjálíboðaliði í frelsis- strfði Þjóðverja gegn Napóleon. Áform hans komust svo langt að hann keypti vopn, en eftir nokkra umhugsun hætti hann við hernaðinn, hélt upp í sveit og reit doktorsritgerð í heimspeki, „Um ferfalda rót fullnægjandi röksemdar". Þegar að því loknu hóf hann að vinna að því verki, sem löngu síðar ávann honum heimsfrægð, „Die Welt als Wille und Vorstellung". Því lauk hann árið 1818 og lét prenta það árið eftir. Að því loknu hélt hann til ítalíu til að njóta hvíldar, kynnast landinu, listinni, fegurð náttúrunnar, áfengum drykkjum og iéttúðardrósum. Um ofangreint aðalverk Schopenhau- ers fór á þá lund að það vakti nálega enga eftirtekt. Meiri hluti fyrstu útgáf- unnar var löngu síðar seldur sem um- búðapappír. Steinberg telur að 140 ein- tök hafi selzt á 25 árum. (Líkt fór um sumar beztu bækur. S. Kierkegaards og „Catalina" eftir Henrik Ibsen). Eftir dauða höfundar hefir eitt útgáfufyrir- tæki selt verk hans í 860.000 eintökum, og er þá aðeins um vasaútgáfuna að ræða hjá einu forlagi. Höfundur varð ekki orðlaus út al þessu mótlæti. „Verk eins og þetta Mk- ist spegli; ef asni lítur í hann, má ekki búast við að út úr honum líti engill". En hann varð afar einmana. „Hann var algjörlega einmana" segir Nietzsche, „án nokkurs vinar, en á milli eins og einskis er óendanleiki". „Hann átti enga móður, enga konu, ekkert barn, enga fjölskyldu, ekkert föðurfand", segir Will Durant (304). Árið 182i2 var Schopenhauer kaldaður til Berlínar sem prívatdocent og hélt * þar fyrirlestra í eitt misseri, en þá sótti nálega enginn. Stódentarnir þyrpt- um þá kringum Hegel, Fíchte og Shelling, sígilda meistara hinnar þýzku hugsæishyggju, enda var Hegel þá að verða átrúnaðargoð Evrópu. En hvað skýrleik og stílsnilld snertir, ber Schop- enhauer langt af Hegel. Þótt stúdentar hafi margir hverjir aðeins skilið Hegel til hálfs eða þaðan af minna, breytti það engu. Það er meðal dýpstu leyndar- dóma þýzkrar heimspeki að mjög er erf- itt að skilja hvers vegma menn aðhyll- ast þar einn hugsuð öðrum fremur. En hálf veröldin eða vel það hefir tekið upp það háttarlag að haga sér í sam- ræmi við undirleik þýzkra hugmynda í fyllstu alvöru. Þjóðverjar hafa haldið framtakinu í heimspeki frá þeim tíma er Kant fékk þeim það í hendur. Eftir svo sem einn áratug eða tvo eru engilsax- neskar þjóðir byrjaðar að melta þessar hugmyndir og Frakkar teknir að fága þær í listinni. i kólerudrepsóttinni árið 1831 and- aðist Hegel, en Schopenhauer tók sig upp og settist að í Frankfurt am Main og hélt sig þar það sem eftir var æv- innar. Fyrsta viðurkenning lærðra manna, sem Schopenhauer hlaut, kom ekki frá Þýzkalandi, heldur frá Noregi. Konunglega norska vísindafélagið í Þrándiheimi hafði stofnað til samkeppni um eftirfarandi viðfangsefni: „Kan Menneskets frie Villie bevises af dets Seivtbevissthed?" Arthur Schopenhauer hlaut verðlaunin, heiðurspening úr gulli. Úrlausn hans bar heitið: „La Liberté est un mystére" — frelsið er leyndardómur. Norska vísindafélagið feildi dóm sinn óháð áliti manna annars staðar í Evrópu, og sýndi þar með skiln- ing og innsýn, sem var á undan sínuim tíma. Þetta gerðist árið 1839. Listamenn og menntamenn miðstétta tóku hægt og sígandi að gefa gaum að Framhald á bls. 11.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.