Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1967, Blaðsíða 23

sem betur hefðu þótt ódreymd-
ir. Pétur vinnumaður í Múla,
hraustmennið, sem bezt dugði
í þessari ferð, honum hafði í
draumi fundizt hann standa á
hlaðinu á Mosfelli í Mosfells-
sveit og sá sex menn dregna
á sleðum niður af heiðinni, en
þegar hann spurði hverjir væru
þar fluttir, var honum svarað,
að þar væru samferðamenn
hans. Það var löngum venja
íslendinga að bera saman
drauma sína fyrir stórátök. Það
sama gerðu þessir fjórtán ver-
menn, en eins og löngum áður,
þegar draumar voru illir, var
reynt að varpa af sér fargi
þeirra með þeirri karlmann-
legu staðhæfingu, að eigi væri
mark að draumum.
EIR voru komnir utarlega
í Vilborgarkeldu, nokk
uð langt vestur á heið-
inni, þegar veður
breyttist í skjótri svip-
an. Hafa þeir lýst þeim
umskiptum þannig, að lítinn
skýhnoðra dró upp yfir Esj-
unni og um leið var sem hel-
kaldur gustur færi um heiðina.
Á fáeinum mínútum skall á
harðviðri svo mikið, áð þeim
þótti með ódæmum og voru
þó ýmsu vanir. Herti frost að
sama skapi; norðan stórhríð
var skollin á og vildu sumir
freista þess að snúa við og ná
til bæja í Þingvallasveit.
Hinir munu þó hafa verið
fleiri, sem leizt það óráð; bæði
er þar strjálbýlt og erfitt að
hitta á bæi, en hættulegt að
villast út á vatnið, þar sem víða
eru afætur vegna kaldavermsla.
Þótti þeim hyggilegra áð halda
áfram, því sæluhúskofi var
vestar á heiðinni, en misstu
þeir af honum, færi brátt að
halla niður í Mosfellsdalinn.
Hægt og bítandi seig hópur-
inn af stað í veðurofsanum;
Egill á Hjálmstöðum fór fyrir,
hann var þeirra elztur.
Eftir skamma stund voru
klæði þeirra hlaupin í klaka-
stokk og heftu mjög gönguna.
Og hér gerðist það sama og oft
áður, þegar íslendingar háðu
viðureign uppá lif og dauða
við stórhríðina: Höfuðfötin
urðu ekki hamin, sumir sáu á
eftir þeim út í sortann og þáð
var þýðingarlaust að reyna að
ná þeim aftur. Mátti og vera
augljóst mál, að byrðarnar
yrðu þeir að láta af sér og
skilja farangurinn eftir, ef von
ætti að vera um að ná vestur
yfir heiði. En hér fór sem oftar
áður, að slíkt gerðu menn ekki
fyrr en um seinan. Aldalöng
barátta við skort hafði kennt
mönnum að bera þá virðingu
fyrir matföngum, a'ð heldur
gerðu þeir sig örmagna og
urðu úti en að skilja við sig
nestið og farangurinn.
TÓKU margir að mæðast
og lýjast áður en langt
um leið og buðust þá
hinir þrekmeiri til að
bæta á sig byrðum
þeirra; ekki kom til
greina að skilja neitt eftir. Er
þá Péturs í Múla fyrst getið
að afskiptum, er þetta bar á
góma: Kvað hann einu gilda
þó pokar lægju eftir og muni
hann einskis manns farangri á
sig bæta. Réðist hann nú ó-
sjálfrátt til forystunnar ásamt
Einari í Hrauntúni og kom
þeim saman um, áð Egill á
Hjálmsstöðum mundi ekki hafa
haldið réttri stefnu.
Litlu síðar standa þeir
frammi fyrir því, að fimm
þeirra félaga eru svo kröftum
þrotnir, að þeir 'treysta sér ekki
lengra. Fannst sumum, að hver
væri sjálfum sér næstur og
væri nú ekki um annað að
ræða en láta þá liggja sem
þryti, en hinir reyndu að
bjarga lifinu og ná bæjum.
Pétur í Múla tók enn af skarið;
kvaðst hann aldrei mundu láta
slíkt henda sig að yfirgefa fé-
laga sína í nauðum og urðu
þá allir um kyrrt hjá þeim er
þrotnir voru. Þá lifði enn löng
stund af degi, þegar þeir afréðu
áð láta fyrirberast á hjarninu.
Mörgum atvikum virtist að
því stefnt, að nú var svo komið
fyrir þeim, sem raun bar vitni
um. Fyrst höfðu þeir allir beð-
ið eftir Kristjáni frá Arnar-
holti, hann hafði orðið síðbú-
inn að heiman. Hefðu þeir far-
ið yfir vatnið og gist í Heiðar-
bæ, væri mjög líklegt, að þeir
hefðu ná'ð til sæluhússins, jafn-
vel ef þeir hefðu sleppt hinni
afdrifaríku bið eftir kaffinu hjá
Þingvallaklerki.
Flestir fleygðu sér samstund-
is eða reyndu að gera sér gróf
í hjarnið með stöfum sínum,
svo fyrr skefldi yfir þá. Undir
dagsetur stangaði grái griðung-
urinn þann fyrsta: Þorsteinn
frá Kjaranstöðum, seytján ára
unglingurinn, gaf frá sér hljóð
þrisvar og var örendur. Stóðu
þeir að lokum einir uppi Pétur
og Einar, báðir fílhraustir og
jafn gamlir, tuttugu og fimm
ára og fullharðnaðir. Hétu þeir
hvor öðrum, að báðir skyldu
þeir uppi standa meðan þeim
entist þrek og ræna.
Það má fullyrða að nætur-
staða þeirra Péturs og Einars
yfir félögum sínum sé með
mestu afrekum, sem menn hafa
unnið í viðureign við fárviðri.
Það er í rauninni ofurmann-
legt að ætlast til þess, þegar
flestum er gersamlega þrotinn
máttur, að tveir hafi svo mikið
þrek umfram, að þeim endist
það til að standa uppréttir
frá því síðla dags og þar til
morguninn eftir. Að sjálfsögðu
reyndist þeim vakan hin mesta
þrekraun; sótti mjög á þá
svefn, enda illa fyrirkallaðir
eftir vonda nótt og litla hvíld
á Þingvöllum. Svo hörð var
hríðin um nóttina, áð þeir
máttu hafa sig alla við að
standa og hrekjast ekki burt,
hvor frá öðrum. Klæði þeirra
voru þá orðin ein klakabrynja
og hlóðst mjög klaki fyrir vit
þeirra, en þeir brutu jafnóðum
hvor af öðrum. Þá hafði skeflt
yfir hina, sem lágu.
ÖNDIR morguninn heyrð-
ist einn félaga þeirra
kalla úr skaflinum, að
snjórinn yrði rofinn
fyrir guðs skuld, því
sér lægi við köfnun.
Þeir Pétur og Einar gengu þá
í að losa þá undan hjarninu,
en sumir voru frosnir niður
og einn til vi'ðbótar látinn: Jón
frá Ketilvöllum.
Það gránaði af degi og birt-
an jók þeim lífsvon; þeir voru
nú tólf sem uppi stóðu, en þá
Pétur og Einar hafði kalið mjög
við að ná hinum úr skaflinum.
Enn var það harðasta eftir. Um
dagmálin virtist enn herða
frostið og hríðarofsinn nálgað-
ist aftök; skellti þeim flötum
hvað eftir annað, en þeir sem
meira máttu sín studdu þá,
sem óstyrkari voru á fótunum.
Þó varð ekki aðgert, lífi'ð fjar-
aði úr þrem til viðbótar í þess-
um átökum. Laugdælingarnir
þrír, ísak og Diðrik frá Útey
og Egill frá Hjálmsstöðum lét-
ust í höndum þeirra hinna. Þá
hafði hlaðizt svo mikill klaki
á andlit Péturs, að hann skip-
aði Kristjáni frá Arnarholti að
brjóta hann af með broddstaf;
lagðist hann niður, en Kristján
beitti broddstafnum varlega.
Pétri þótti hinsvegar nóg um
varfærnina, náði hann taki á
brotskörinni og reif allt frá og
fylgdi með hár og skegg.
Níu voru þeir eftir og kom
nú saman um að skilja eftir
áttu vonda nótt.
byr'ðar sínar og freista þess að
ná niður af heiðinni. Þá hafði
lítilsháttar lægt veðrið, var þó
mjög hvasst og hörkufrost.
Hinsvegar var komið harð-
fenni í staðinn fyrir þungfæra
lausamjöll og veittist þeim
gangan léttari. Þó mundu ör-
lagahyggjumennirnir í hópnum
og þeir, sem þrátt fyrir allt
tóku mark á draumum hafa
grunað, að enn mundi einn
hníga, enda var þess ekki langt
að bíða. Annar unglingurinn
úr hópnum, Guðmundur í
Múla, lagsmaður Péturs, hafði
staðið sig vel til þessa. Nú bað
hann Pétur að hjálpa sér, því
máttinn þryti. Gengu þeir und-
ir honum lengi, Einar og Pét-
ur og hálfdrógu Gísla Jónsson.
Eftir að þeir höfðu borið Guð-
mund stundarkorn, tók hann
fyrsta andvarpið og var látinn.
Griðungurinn grái hafði stang-
að sex og í sömu andrá vildi
svo einkennilega til, að hríðinni
slotaði jafn skyndilega og hún
hafði byrjað.
EIR náðu að Bringum;
bærinn stendur í heið-
arhallanum nor’ðaust-
anvert við Grímmanns-
fell og sést af Þing-
vallaveginum. Þá var
svo af þeim dregið, að ekki
komust. þeir hjálparlaust upp
lág baðstofuþrepin. Síðar virt-
ist Pétur ekkert muna af því,
sem þarna hafði gerst. Hann
var eins og maður, sem geng-
ur í svefn:, en svarar samt öllu
skilmerkilega, sem um er
spurt. „Því ætli ég vilji ekki
kaffi“, svaraði hann, þegar það
var boðið. Hann drakk það
standandi, meðan Jóhannes
bóndi í Bringum náði af hon-
um klakabrynjuðum fötunum.
Meðan Pétur og Einar stumr-
uðu yfir Gúðmundi og drógu
Gísla Jónsson, höfðu fimm far-
ið á undan og náð að Bringum.
Þeir voru þá svo rænulitlir,
að ekki höfðu þeir hugsun á að
segja til hinna, sem á eftir
Framh. á bls. 30
Á Mosfellsheiði. Þar eir langl milli kennileitanna og erfitt að
átta sig í dimmviðrum.
24. desember 1967
•LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 23