Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1967, Blaðsíða 30

JÓLASYRPA
Framh. af bls. 23
voru. Þó álpaði einn þeirra því
út úr sér, að bágara ættu þeir,
sem á eftir væru og réðu
heimamenn það á þann veg,
að fleiri væru á eftir. Sýnir
þetta, hvað hugsunin lamast
gersamlega, þegar svona nærri
þrekinu er gengið.
Pétur lá lengst á eftir og varð
jafnvel að tálga burtu sumt
af beinunum úr fótum hans;
var hörku hans viðbrugðtð.
Einar lá og lengi með óráði, illa
farinn af kalsárum. Þeim tveim
áttu hinir tvímælalaust líf sitt
að launa, án aðstoðar þeirra
hefðu þeir varla getað losað sig
úr skaflinum. Að einum undan-
skildum, sem þótti hlifa sér um
of við hverskonar aðstoð, munu
allir þeir, sem eftir lifðu hafa
borið nokkur merki. Töldu
menn, að þessi þrekraun hefði
fengið mjög á Pétur, en hann
var ekki or’ðmargur þar um.
Hann bjó síðar á Felli í Biskups
tungum og fluttist til Vestur-
heims eins og fleiri á þeim ár-
um; gerðist landnemi þar og
hefur án efa haft nóg við þrek
sitt að gera. Sumir töldu hann
hafa farið til að auðveida sér
að gleyma. en um það verður
að sjálfsögðu aidrei neitt vit-
að.
Það lætur að líkum. að menn
hafi átt ekki aillítið undir gest-
risni og hiálpsemi á bæium
hér fyrr meir. Yfirleitt mun
ekki hafa tíðkazt, að borgun
kæmi fyrir gistingu, enda þótt
gestanauð væri mikil. Ef til
viil hefur það verið þessvegna,
að menn áttu stundum á hættu
að vera úthýst, nema á sér-
stökum ágætisbæ.ium. þar sem
heimilisfólk vakti siálft frem-
ur en að vísa gesti frá.
Það hefur sagt mér gamall
maður, sem á sinni tið stund-
aði sjóróðra frá Stokksevri. að
eitt sinn var honum og fleir-
um úthýst á sex bæjum í röð
í Flóanum. Þetta voru að vísu
örreitiskot og húsakosturinn
eftir þvi. Það er sagt að fá-
tæktin geri menn harða í lund .
og miskunnarlausa. Þa'ð er ó-
Hku saman að jafna með sam-
tímann; nú þætti ósvinna
að vísa manni á dyr, blautum
og þreyttum. Við skilium ekki
fortíðina að þessu leyti fremur
en öðru. Vandamál fóiks á öld-
inni sem leið eru okkur fram-
andj. Við erum að reyna að
hjálpa snauðum fiskimönnum
við Ala-Oíra vatn á Madagas-
kar; við sk'Jjum þá og vanda-
mál þeirra að mörgu leyti bet-
ur en þá félagana fjórtán á
Mosfellsheiði og samtíma
þeirra á íslandi, sem ekki réði
við það tæknilega vandamál
að gera vindþéttar úipur úr
sauðargærum eða höfuðföt,
sem ekki hyrfu út í buskann,
þegar hvessti.
Einn kotbóndinn í Flóanum
sagði, þegar hann úthýsti ver-
manninum: „Ég held það sé nú
nógu þröngt í kotinu því arna“
— og skeilti síðan dyrunum.
Honum hefur líklega fundizt
hver vera sjálfum sér næstur
og vafalaust hefur hann engu
logið um þrengslin.
RÍKAR frú í Bandaríkjun-
um, sem eiga allt til
alls og þar að auki
uppkomin börn, sem
farin eru að heiman,
finna sér fróun í því
að sökkva sér niður í „charity
work“, allskonar mannúðar- og
hjálparstarfsemi. Þá finnst
þeim, að þær hafi eitthvað til
a’ð lifa fyrir, eitthvað fyrir
stafni og auk þess nærir það
sjálfið, að láta gott af r5r
leiða. Það er mergurinn máls-
ins. Þær eru auðvitað fyrst og
fremst að þessu fyrir sig sjálf-
ar. Það er svo auðvelt að vera
góður og örlátur, þegar það
kostar ekki neitt og kannski
hægt að skemmta sér við það.
En hvað gerist þegar á reynir.
Þá er maðurinn skepna og sú
saga heyrir ekki bara til for-
tíðinni. Menn taka sig ógjarnan
fram um að hjálpa náungan-
um, ef það kostar veruleg ó-
þægindi. Nægir í þvi sambandi
að benda á, að fólk er slegið,
rænt og myrt á götum stór-
borganna og vegfarandinn flýt-
ir sér framhjá, jafnvel þótt
einhver liggi í blóði sinu, þyk-
ist ekki taka eftir neinu því
annað mundi hugsanlega kosta
óþægindi.
Það skal ósagi iátið, hvort
ísléndingar séu að þessu leyti
nokkuð betri öðrum, sem helzt
væri þá sökum fámennis. Og
þess minnist ég nú, að blaða-
menn við eitt af dagblöðunum
hér í borg, sáu út um glugga
hvar maður einn féll á gang-
stéttina og iá þar eins og dauð-
ur væri. Það iá við að sumir
gengju yfir hann, en aðrir
kræktu, þar til gömul kona,
sem þar átti leið framhjá, nam
staðar og veitti manninum að-
stoð. Sá miskunnsami Samverji,
sem oft hefur verið gerður að
umtalsefni í stólræðum, lætur
furðanlega á sér standa og er
ekki um að verða fyrir óþæg-
indum.
SAMT eru margir gegnir
menn á þeirri skoðun,
að siðferðileg ábyrgð-
artilfinning manna hafi
þrátt fyrir ailt færzt i
aukana og að harla ó-
líklegt sé til dæmis, að atburð-
ur sá, sem átti sér stað norður
í Skagafirði haustið 1730, gæti
átt sér stað í nútímanum. Þá
bar svo við, að sexæring frá
Grímsey rak að landi vi'ð
Neðranes í Skefilsstaðahreppi;
hafði ,iann hreppt aftakaveður,
en hvolfdi að lokum. Aðeins
emn af sjö skipverjum komst
a kjöl; hinir drukknuðu aliir.
Sá sem af komst var formað-
urinn, Jón Björnsson. Hann var
þrekaður mjög, en neytti síð-
ustu kvaftanna við að komast á
þurrt land og iagðist fyrir und-
ir marbakka. Hann hafði iegið
þar á þriðja dægur og var a'ð
þrotum kominn, þegar Her-
þrúður húsfreyja í Neðranesi
var að huga að kindum og
rakst á hann. Væri þá nærtækt
að álykta, að nú mundi Jóni
borgið, en eitthvað mun hon-
um hafa sýnzt húsfreyja sein-
lát til hjálpar. Bað hann hana
í guðanna bænum að hjálpa sér
og bauð meira að segja borgun
fyrir, en líklega hefur hún tal-
ið vafasamt, að hann væri
borgunarmaður fyrir björgun-
inni. Aftur á móti sá hún, a'ð
ágætir silfurhnappar voru á
peysu hans og gerði húsfreyja
sér lítið fyrir og skar þá af og
hirti. Sömuleiðis náði hún af
ósjálfbjarga manninum pen-
ingabuddu hans, en hélt að því
búnu heim á leið og lét hann
eiga sig.
Nokkru síðar bar þar að
bóndann á Neðranesi, Einar
Halidcrsson ásamt bónda af
næsta bæ. Þeir tóku þó skip-
brotsmanninn upp, en hvorug-
ur vildi eða þóttist géta hjúkr-
að honum heima hjá- sér, svo
þeir afréðu að flytja hann af
höndum sér alllanga leið út að
Mallandi. Veður var kalt, enda
þoldi Jón skipstjóri ekki flutn-
inginn og andaðist hann á lei'ð-
inni. Samt þótti meðferð þeirra
Neðraneshjóna á Jóni ekki sem
bezt og var húsfreyjan eftir
þetta kölluð „guðlausa Þrúða“.
Málaferli spunnust út af með-
ferðinni á Grímseyingnum og
sýslumaðurinn komst að þeirri
niðurstöðu, að hjónin í Neðra-
nesi hefðu sýnt „ókristiiegt at-
hugaieysi og ótiiheyriiegt mis-
kunnarleysi við þeirra sam-
kristinn náunga“.
Dæmdi hann þau til ailhárra
fjársekta, en sökum fátæktar
var ekkert af þeim tækt og
urðu þau á manntaisþingi á
Skefilsstöðum, 2. maí, 1731 að
„betala með kroppnum og úti-
standa líkamlega refsingu, sem
gekk næst lífi þeirra“.
HÉR er nær að álykta, að
manniegt volæði og
allsleysi hafi út þurrk-
að alla tilfinningu;
jafnvel fyrir því sem
annars er talið rétt og
rangt. En ekki er að spyrja að
refsigleði yfirvaldsins, sem
eins og oft áður á þessum tíma
er í ætt við kvalalosta og
sadisma. Stundum er því líkast
að aðkallandi nauðsyn hafi þótt
að láta einhvern „betala me'ð
kroppnum" og þá lítið sinnt
mildandi kringumstæðum, ef
einhverjar væru. Bóndinn á
Arnarhóli hér í Reykjavík var
meðal þeirra, sem fékk óþyrmi-
lega að kenna á þessu. Sem
landseti konungs átti hann að
ferja þá Bessastaðamenn út í
Viðey, en raunar hvíldi kvöðin
á jörðinni, en ekki manninum.
Nú var liann fiuttur búferlum
frá Arnarhóli, eða því sem
næst, þegar honum barst skip-
un um flutninga á Bessastaða-
mönnum. Þessu neitaði hann og
hefur sjálfsagt á forsendum
heilbrigðrar skynsemi talið sig
hafa gilda ástæðu til þess. Þær
ástæður voru þó léttvægar í
augum embættismanna kóngs-
ins. Bóndinn var hýddur fyrir
neitunína, þó hann væri fiutt-
ur af jörðinni og það með
þeirri hörku, að hann mátti
þakka fyrir að sleppa lifandi.
Nú verður liklega að leita
til Grikklands til að finna hlið-
stæðan skepnuskap í dómsupp-
kvaðningum.
Arnarhólsbóndinn, Grímseyj-
arskipstjórinn og þeir sex-
menningarnir, sem létu líf sitt
á Mosfellsheiði, voru fórnar-
lömb fátæktar, úrræðaleysis og
mannlegs ræfilsháttar, sem
vonandi he.yrir til fortíðinni að
fullu og öllu. Að vísu má eiga
von á því í þessu landi, að
menn geti orðið úti. En til þess
þarf bæði óa'ðgætni og kæru-
leysislegan búnað. Grænu úlp-
urnar, sem kallaðar hafa verið
þjóðbúningur íslendinga nú á
dögum. mundu hafa bjargað
mörgu mannslífi fyrr á öldum.
Þó mikið hafi verið gumað af
iíkamsþreki einstakra manna í
fortíðinni, er ekkert sem bend-
ir til þess að allur fjöldinn hafi
haft gott úthald og þrek. Ef at-
hugað er betur hin örlagarika
ferðasaga Tungnamanna og
Laugdæla af Mosfellsheiði, þá
sést að skammur tími líður frá
því hríðin skeilur á í Vilborg-
arkeldu og þar til þá fyrstu
þrýtur.
Ásókn íslendinga í feitmeti
var skiljanleg; þa'ð var sjálfur
hitagjafinn i endalausri baráttu
við kuldann, ir.nanbæiar og
utan. En þar fyrir utan hefur
fæðið verið of fábrotið og bæti-
efnasnautt. Það lá í landi, að
einungis ket væri mönnum
bjóðandi. Flest annað var kall-
að iéttmeti.
Fátækhn hefur líka átt sinn
þátt í því, að íslenzkur matar-
kúltúr hefur framundir þetta
verið á lágu stigi. Til dæmis
um þróngsýni og fastheldni við
venjur feðranna, dettur mér í
hug saga af ungum bónda, sem
raunar var uppaiinn i Reykja-
vik, en keypti sér jörð fyrir
norðar. og fór að búa. Hann
vissi ekki a'ð það er talið allt að
því fáránlegt að hafa annað
kjötmeti en hangikjöt með sér
í göngur. Honum þótti hins-
vegar hænsnakjöt gott og slagt-
aði ungum hænum í stað þess
að lóga fjalllambi; Hann skildi
mistök sín á sama augnabliki
sem hann dró upp hænuna, því
himr urðu mállausir af undr-
un, og í þessari sveit geymist
enn eftir marga áratugi, sagan
af „fjallhænunni."
ENDA þótt farið sé að Hða
á síðari hluta aldarinn-
ar, er gamli tíminn að
sumu leyti furðu líf-
seigur. Ég hygg að víða
til sveita komi naumast
til umræðu að hafa annan jóla-
mat en hangikjöt. Það er að
vísu prýðilegur matur, sé það
vel verkað og failega til reitt.
En hér í þéttbýlinu, að minnsta
kosti, er það ekki fremur keypt
í hátíðamat en svínakjöt, kjúkl-
ingar eða rjúpur.
Vonandi er þó menningin,
þetta brothætta ker, ekki í
hættu, þótt horfið sé frá „þjóð-
legum“ matarvenjum. Eini gall-
inn við fjölbreyttari og betri
mat er sá, að við verðum
sennilega ögn feitari og krans-
æðastíflan verður sífellt fleir-
um að aldurtila.
Nýlega kvað einn af íþrótta-
þjálfurum okkar upp þann úr-
skurð, áð íslendingar stæðu
sig vei á stuttum spretti, en
þá skorti úthald.
Við eigum þá eftir allt saman
talsvert sameiginlegt með
svarta kynstofninum, sem
fengið hefur sömu einkunn. 1
fljótu bragði virðist það und-
arlegt og naumast rökrétt. í
viðureign við ljónfrá dýr skóg-
anna hafa þeir svörtu þurft
á spretthörkunni að halda og
hún hefur þróazt með þeim.
Þeim hefur verið farið eins og
tófunni, sem sýnist fljúga
fyrsta sprettinn, en venjulegur
smalahundur nær henni þó
fljótlega, því úthald hefur hún
takmarkað. En hvað um íslend-
inga, þessi seiglukvikindi, sem
gengu sextíu kílómetra á dag
í þæfingsófærð og báru fær-
ur sínar á bakinu? Hvað er
orðið af seiglunni og þolinu,
þessum langþjálfaða eiginleika,
sem öld fram af öld var hert-
ur i viðureignum við stórhríð-
ar og óbrúuð fljót?
30 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS-
24. desember IMT