Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1983, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1983, Blaðsíða 2
Einar G. Pétursson cand. mag. Skarð á Skarðsströnd Skarð á Skarösströnd. (Ljósmynd Páll Jónsson) Predikunarstóllinn í Skaröskirkju: Bakhlið myndanna sjá bls. 3 Þetta er erindi, sem flutt var í Skarðskirkju við hátíð þar 28. ágúst 1983. Ýmsir létu í Ijós áhuga á að fá afrit af þessum fyrirJestri, og eins og fram kemur, er efnið nægjanlegt til að margfalda lengd- ina. Svo að fróðleiksfúsir fengju nokkra úrlausn, var það til ráðs tekið að láta prenta erindið næstum óbreytt og án tilvísana í heimildir. Ekki var því heldur breytt, þar sem fram kemur, hvar talað var. Vona ég svo, að lesendur verði einhvers vísari. Um siðaskiptin bjó á Skarði Þorleifur Pálsson. Hann snerist snemma til lútherstrúar og átti eitthvað sökótt við Jón biskup Arason. Ástæður fyrir óvild milli þeirra eru þó óljósar, en ein skýr- ingin er sú, að dóttir Jóns biskups sem átt hafði barn í lausaleik hafði flúið á náðir Þorleifs. Hver svo sem ástæðan var, þá sendi Jón biskup Arason Þorlák Hallgríms- son, fóður Guðbrands biskups Þor- lákssonar, við 16. mann til að fanga Þorleif á Skarði. „En séra Þorlákur fór þá ferð meir af yfir- varpi en til stórræða, eður að brjóta lög á mönnum," eins og Björn á Skarðsá orðaði það, enda fóru þeir erindisleysu. Jón biskup orti m.a. um förina eftirfarandi vísu: Sendir voru sextán menn, sagan er þessi uppi enn, riðu þeir heim á ríkan garð, rausnarlítið erindið varð; höldar segja höfuðból þetta [heiti Skarð. °g kirkjan þar Altaristaflan í Skarðskirkju. Þorleifur aftur á móti orti vísu þar sem hann telur upp hetjurnar, sem vörðu garðinn á Skarði, en það voru eingöngu kerlingar. Þessi saga kom fyrst í hugann, þegar ég var beðinn að flytja hér erindi um „ríkan garð". Saga þessa höfuðbóls er svo mikil, margslungin og merkileg, að margt yrði ósagt, þótt sendir yrðu sextán menn til að flytja erindi um Skarð svipað að lengd og þetta eina. Saga Skarðs og ættarinnar, er hér hefur setið, er efni í margar bækur og athugaefnin eru mörg. Má t.d. nefna — fyrir utan kirkju — ættina sjálfa og höfðingja af henni, en vitanlega dreifðist fólk af ættinni víða, og er óll sú per- sónusaga mikið efni. En hvaðan ætti að byrja að rekja? Undir- Ljósmyndari: Eggert Kristmundsson staða auðs og valda á Skarði voru miklar jarðeignir, og er efni í mikla sögu að rekja feril þeirra í ættum Skarðverja fyrr og síðar. Pólk á mannmörgu heimili þurfti að hlusta á eitthvað sér til skemmtunar og því voru bækur gerðar til að lesa fyrir það, en líka sem stássgripir fyrir höfðingjana og kirkjuna. Þetta er bara lítið sýnishorn af því sem beinast ligg- ur fyrir að athuga. Þótt margt yrði skrifað, verður örugglega alltaf fátt um víðhlítandi svör við því, hvers vegna auður safnaðist einmitt að Skarði og af hverju sama ættin hefur setið þar svo lengi. Hliðstæður eru engar á fs- landi. Af þessu er augljóst, að áheyr- endum þarf ekki að verða neitt undrunarefni, þótt fyrir mér ein- um fari á þessari skömmu stund líkt og Þorláki Hallgrímssyni og menn geti á eftir sagt líkt og Jón biskup „rausnarlítið erindið varð". Athygli vakti einnig, að fremur lítið hefur verið skrifað um Skarð og hafa þó bækur verið skrifaðar um jarðir, sem af minnu hafa að státa. Helst er að nefna mjög stuttort yfirlit um sögu Skarðs, aðallega ábúendatal, eftir Ólaf Lárusson prófessor með heitinu: Elsta óðal á íslandi, sem birtist í Iðunni 1924 og var síðar endur- prentað í ritgerðasafni hans Byggð og saga 1944. Einnig má nefna kaflann: Skarðverjar og Kolbeinsstaðamenn í I og II b. ís- lenskra ættstuðla eftir Einar Bjarnason, en þar eru fornar ættir raktar af nákvæmni, en ekkert hugsað um að fylgja Skarði sér- staklega. Um það leyti sem ég hóf að semja þennan fyrirlestur kom úr prentsmiðjunni Gripla, rit Árnastofnunar, þar sem Jón Sam- sonarson gaf út kvæðið Bænda- hátt, sem ortur var um Eggert Björnsson 1677. Þar er ýmis viska um Skarðyerja frá 15. óld og fram á daga kvæðisins og frá hendi út- gefanda miklar tilvísanir í heim- ildir. Verða nokkrar vísur tilfærð- ar úr Bændahætti hér á eftir. Annað er mér ekki kunnugt um, að ritað hafi verið um Skarð sér- staklega, en vitaskuld er víða ritað um einstaka menn og atburði, sem Skarði tengjast og hef ég notfært mér það. Saga Skarðs er meira og vandasamara verkefni en sögur flestra annarra býla og bíður hún snjallra höfunda, en ekki vil ég taka ritun hennar að mér. Ég hef tekið það til ráðs að stikla á stóru og reyna að segja frá helstu höfðingjum hér og geta einnig þess sem mönnum ætti að þykja einna mest nýjung í að 2

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.