Lesbók Morgunblaðsins - 20.08.1988, Blaðsíða 7

Fita og frjósemi
llt frá steinöld hefur fita verið tákn kvenlegr-
ar frjósemi, sérstaklega eins og hún birtist í
brjóstum, mjöðmum, lærum og þjóhnöppum
— þeim stöðum, þar sem estrogen, kven-
kynshormóninn, stuðlar að fitusöfnun. Þessi
sögulegu tengsl fitu og ftjósemi eru því
líffræðilega rétt og vera má, að líkamsfita
eða fítuvefur hafi stjómunarhlutverki að
gegna við æxlun.
Niðurstöður rannsókna, sem gerðar hafa
verið sl. 15 ár, benda eindregið í þessa átt.
Þær sýna til dæmis, að kona verður að safna
vissu lágmarki af líkamsfítu til að byija og
halda áfram að hafa eðlilegan tíðahring og
þar með að geta alið bam. Allt það, sem
minnkar fítuna niður fyrir þetta lágmark, svo
sem mikil megrun eða strangar líkamsæfing-
ar, getur tafíð fyrstu tíðir alveg til tvítugsald-
urs. Slíkt fitutap getur einnig „hljóðalaust"
stöðvað egglos, sem annars verður á miðjum
tíðarhringnum hjá þeim, sem hefur biæðingar
mánaðarlega eða beinlínis valdið tíðateppu.
Ófíjósemi af þeim sökum er hægt að vinna
bug á með því að þyngja sig eða draga úr
líkamsáreynslu eða hvort tveggja.
Kona þarf ekki að þjást af hugsýki (anorex-
ia nervosa), en það er lystarleysi af sálrænum
toga, sem getur valdið allt að þriðjungs
minnkun líkamsþyngdar, til að tmflun verði
á tíðahringnum. Jafnvel fremur hófleg breyt-
ing á þyngdinni eins og á bilinu 10 til 15 af
hundraði niður fyrir eðlilega þyngd miðað við
hæð, sem er fyrst og fremst minnkun, er nóg.
Nýlegar athuganir hafa leitt í ljós, að tíða-
truflanir í tenglsum við of mikla megurð, stafa
af óeðlilegri starfsemi undirstúku, þess hluta
heilans, sem stjórnar æxlun og samstillir hluta
sjálfvirka taugakerfisins, innkirtla og margs
konar líkamsstarf. Það hefur lengi verið vit-
að, að undirstúkan tekur á móti upplýsingum
frá æðri stöðvum heilans, Ytri skilyrði svo
sem hitastig og streita geta því haft áhrif á
starfsemi undirstúkunnar, hvað æxlunina
varðar. Það er nú öruggt, að næring og líkam-
leg áreynsla hefur einnig áhrif.
Röskun á stárf-
semi undirstúku
Það kemur ekki á óvart, þótt þessi starf-
semi undirstúkunnar raskist, þegar kona
verður of grönn. Slík viðbrögð hefðu verið
heppileg fyrir formæður okkar, sem tryggðu,
að þær yrðu ekki þungaðar, nema þær gætu
lokið meðgöngunni farsællega. Æxlun krefst
sannarlega orku eða hitaeininga: um 50.000
til 80.000 hitaeiningar til að ala lífvænlegt
Fitutap vegna megrunar
og líksmsæfinga getur
leitt til ófrjósemi.
Frjósemina má þó
endurheimta með því að
fita sig.
Eftir ROSE E. FRITSCH
íþróttakonur sem leggja hart að sér við æfingar eiga til að fá tíðateppu vegna
aukinnar vöðvamyndunar, en minnkandi fitu.
Fijósemishöggmynd frá steinöld, Ven-
us frá Willendorf, er ýkt túlkun á ný-
uppgötvaðri staðreynd: að kona verður
að vera nægilega feit til að geta alið
barn farsællega.
bam og síðan 500—1000 hitaeiningar á dag
til að hafa barn á brjósti. Á fyrri tímum,
þegar matarbirgðir voru af skomum skammti
eða mjög breytilegar eftir árstíðum og þegar
móðurmjólkin var eina fæða hinna nýfæddu,
gat kona, sem varð þunguð, þegar hún hafði
ekki nægilegan fítuforða — hentugasta elds-
neyti líkamans — stefnt bæði sínu eigin lífí,
fóstursins og hins nýfædda bams í hættu.
Vissulega er hægt að hugsa sem svo, að
konur, sem egglos hélt áfram hjá, þótt þær
væra vannærðar, hafí ekki alið nein lífvænleg
böm og heldur ekki lifað af sjálfar. Þess vegna
hafí þær ekki látið eftir sig neina afkomend-
ur. Þannig hafí val náttúrunnar átt sér stað:
Nú á dögum er meira en fjórðungur þyngdar
flestra kvenna, þegar þær hafa náð fullum
þroska, fólginn í fitu. Meginhlutverk þessara
fítubirgða kann að vera að tryggja orku fyr-
ir meðgöngu og um þriggja mánaða brjósta-
gjöf. Aftur á móti era um 12 til 14 af hundr-
aði þyngdar karla, fullvaxta, fólgin í fítu.
Rannsóknir á mjög feitum konum (og dýram)
sýna, að offíta eins og of mikil megurð teng-
ist tíðateppu og ófijósemi. Ekki er enn vitað,
hvemig á þessu stendur.
Áður var talið, að fituvefur vær óvirkur
og einungis einangraði og vemdaði líkamann.
Nú er vitað, að hann er harla virkur við til-
færslu eldsneytis í líkamanum. Hann geymir
einnig steróíða eða stera (kynhormóna) og
hefur áhrif á magn og mátt östrógens (sam-
heiti kvenkynhormóna) í blóðinu.
Líkamsþjálfun
og tíðartruflanir
Ýmsar nýlegar rannsóknir hafa leitt í ljós,
að megrun er ekki eina leiðin til þess, að
konur verði svo grannar, að starfsemi undir-
stúkunnar raskist og traflanir verði á tíðum.
Þrautþjálfaðar íþróttakonur í hinum ýmsu
greinum, svo sem hlaupum og sundi sem og
ballettdansmeyjar, byrja of seint að hafa
blæðingar, og algengt er að þær hafi tíðatraf-
lanir og tíðateppu. Þetta gæti bent til þess,
að líkamsþjálftm sé orsökin. Með því að
byggja upp vöðva og minnka fitu hækkar
hlutfall magurs holds á móti fítu.
Það hefur nú verið staðfest, að reglulegar
og strangar líkamsæfíngar eru einmitt skýr-
ingin. Rannsóknir hafa sýnt, að sundkonur
og hlauparar, sem byijuðu að þjálfa sig fyrir
tíðabyijun, fóru ekki að fá blæðingar fyrr en
um 15 ára gamlar að meðaltali. Konur, sem
hófu þjálfun seinna, byijuðu að hafa á klæð-
um 12,7 ára að meðaltali — sem var svipað
og meðal þjóðarinnar almennt.
Það kom einnig fram, að þjálfun, sem haf-
in er fyrir tíðabyijun tengist mjög oft tíða-
truflunum. í hópi i íþróttakvenna í háskóla
reyndust aðeins 17 af hundraði hafa reglu-
lega tíðahringi, 61 af hundraði þeirra kvenna,
sem hófu þjálfun eftir tíðabyijun, reglulegar
tíðir, 40 af hundraði óreglulegar, en engin
var með tíðateppu. í ströngum æfíngum juk-
ust tilfelli óreglulegra tíða og tíðateppa í
báðum hópum í tengslum við minni líkams-
þyngd og aukna megurð.
Fitutap ogtíðatruflanir
Mælingar á hormónum renndu fleiri stoðum
undir þá kenningu, að fítutap stuðlaði að tíða-
traflunum meðal íþróttakvenna. Niðurstöð-
umar bentu til þess, að magrar íþróttakonur
með tíðatraflanir eða seina tíðabyijun hefðu
tiltölulega lítið östrógen og lítið af lútein-
hormóna. Ef æfíngum var hætt vegna óhapps,
jukust hormónamir upp í eðlilegt magn og
tíðahringurinn hófst á ný. Frekari mælingar,
gerðar nýlega af öðram aðilum, sýndu enn-
fremur, að vel þjálfaðar íþróttakonur með
tíðatraflanir og tíðateppu áttu við röskun á
starfsemi undirstúkunnar að búa: magn
gonadotproinhormóns var óeðlilegt og var
svipað því, sem var hjá „undirviktarkonum",
eins og við var að búast, ef fítutap og aukn-
ing vöðva væra orsök tíðatraflana.
Þá var einnig rannsökuð líkamsræktar-
kona, sem hvorki hleypur, skokkar né dans-
ar, heldur einbeitir sér að því að efla vöðvana
með þjálfunartækjum. Hún fær tíðateppu,
þegar hún býr sig undir keppni. Mælingar á
hormónum hennar hafa leitt í ljós, að östróg-
en, eggbúsörvandi hormón (FSH) og lútein-
hormón era hjá henni í jafntakmörkuðum
mæli og hjá þeim konum, sem höfðu verið í
megran og íþróttum.
Til að afla beinna sannana á tengslum
milli efnasamsetningar líkamans og fijósemi
verður að nota dýr, sem hægt er að kryfja
til að fá skorið úr um þyngd fitu og annarra
hluta skrokksins. Eins og er era allar að-
ferðir við mælingar á líkamsfítu manna óbein-
ar. Rannsóknir hafa sýnt, að rottur, sem ald-
ar vora á fituríku fæði, urðu lóða í fyrsta
sinn mun fyrr en rottur, sem fengu fítus-
nautt fæði með jafnmörgum hitaeiningum.
Greiningin á veijum sýndi, að báðir hópamir
vora með svipuð hlutföll af vatni í skrokkin-
um, er rottumar urðu fyrst lóða og þar af
leiðandi svipuð hlutföll milli hins feita og hins
magra, enda þótt stærð dýranna væri mis-
munandi.
Margs konar vitneskja, sem fengist hefur
við rannsóknir á dýram og mönnum, gefur
til kynna skýringu á breytileika eðlilegrar
fíjósemi meðal manna bæði i aldanna rás og
nú á dögum. Fjöldi lifandi fæddra bama, sem
hjón eignast, sem nota ekki getnaðarvarnir,
getur verið frá aðeins flóram meðal hinna
fátæku hirðingja í Kalahari-eyðimörkinni í
Afríku til að meðaltali 11 í hinum vel stæða
Hutteríta-söfnuði í Bandaríkjunum, sem
bannar getnaðarvamir af trúarástæðum.
Þennan mun ætti að mega skýra með beinu
samhengi milli fæðu og fijósemi.
Hliðstæður í dýraríkinu
Sú hugmynd er vissulega ekki ný. Charles
Darwin lýsti þessu eðlilega sambandi með
ýmsum ábendingum og athugunum: Húsdýr,
sem eru fóðruð vel og reglulega, eru fijósam-
ari en hinir villtu frændur þeirra. „Erfítt líf
seinkar því, að dýrin geti aukið kyn sitt.“
Magn fáanlegrar fæðu hefur áhrif á ftjósemi
viðkomandi dýrs. Og það er erfitt að fita
mjólkandi kú. Nú hefur verið sýnt fram, á
að það sem Darwin sagði um dýrin, eigi einn-
ig við um mennina, og að viðurværi geti haft
áhrif á fíjósemina ævilangt.
Til dæmis sýna upplýsingar um vöxt og
bamsfæðingar kvenna í Stóra-Bretlandi um
miðja 19. öld, að vannærðar konur, sem náðu
seint fullum þroska, vora frábragðnar vel
höldnum konum, hvað varðar gang æxlunar-
innar í flestum atriðum. Þær byijuðu seinna
að hafa tíðir, ófijósemi þeirra á gelgjuskeiði
stóð lengur, hámark fíjósemi þeirra var
seinna, fjöldi lifandi fæddra bama í ákveðnum
aldurshópi var minni og fósturlát vora tíðari.
Ennfremur stóð tíðateppa vegna bijóstagjafar
lengur bg bilið milli fæðinga var þar af leið-
andi lengra og tíðahvörf áttu sér stað fyrr.
í þessum hópi í hinu brezka samfélagi, eins
og í mörgum öðram samfélögum fyrri tíma,
höfðu fátæk hjón, sem enn bjuggu saman við
lok hins fijóa skeiðs ævi þeirra, aðeins eignazt
sex eða sjö böm.
Mörg fátæk hjón í þróunarlöndum nú á
dögum eignast svipaðan fjölda. Mönnum
fínnst það ef til vill mörg afkvæmi, en fjöld-
inn er í rauninni veralega minni en mann-
legri getu nemur að meðaltali. Hina hlutfalls-
legu ófrjósemi þessara kvenna er hægt að
skýra með þeirri staðreynd, að þeim hættir
til að vera vannærðar og vinna erfið líkamleg
störf.
Hvort sem konur búa í vanþróuðum eða
þróuðum löndum, geta þær orðið barnshaf-
andi, þó að þær hafí barn á bijósti. En í
vanþróuðum löndum byijar egglos og tíða-
hringur hjá vannærðum mæðrum, sem gefa
bijóst, yfirleitt ekki fyrr en eftir ár eða seinna
eftir bamsburð. En aiftur á móti getur eðlileg-
ur tíðahringur byijað hjá vel höldnum konum
þegar þrem mánuðum eftir að þær ólu bam,
enda þótt þær gefi bijóst að fullu.
(Kaflar úr grein eftir próf. Rose E. Frisch i „Sci-
entific American". Sv. Ásg. þýddi.)
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 20. ÁGÚST 1988 7