Lesbók Morgunblaðsins - 20.08.1988, Blaðsíða 10

MAÐUR
HINS
MÖGULEGA
Fyrir teimur árum, þegar Reykjavíkurborg átti
stórafmæli, var tíðnefnt nafn Skúla Magnús-
sonar fógeta, sem nefndur hefur verið „faðir
Reykjavíkur“. Nú er afmælisár Hafnarfjarðar
og þá er vert að minnast Bjarna riddara
Sívertsen, þess manns er mestur ljómi stend-
ur af í sögu bæjarins.
Bjami riddari var kaupmaður og útgerð-
armaður í Hafnarfírði um og eftir aldamót-
in 1800, einn af fyrstu íslendingunum sem
tókst að koma undir sig fótunum í verslun
eftir að einokunarverslun Dana var afnum-
in. Bjami var maður auðsæll og á efri ámm
meðal ríkustu manna íslenskra. Þó hafði
hann byijað smátt, og hann vann sig upp
á tímum þegar verslunaratvinna á Islandi
reyndist mörgum bæði torveld og áfallasöm.
Bjami komst áfram með því að nýta af
skarpskyggni tækifæri breytilegra að-
stæðna. Hann var maður hins mögulega
á tímum sem, þrátt fyrir allt, vora famir
að opna íslendingum nýja möguleika.
BÓNDIÍSELVOGI
Bjami Sigurðsson — síðar Sívertsen upp
á dönsku — var af bændafólki, fæddur í
Nesi í Selvogi 1763. Þá var einokunarversl-
un Dana enn við lýði, öll verslun á íslandi
rekin af einu fyrirtæki með konunglegu
einkaleyfi. í sama mánuði og Bjami fæddist
var um það samið að eitt umsvifamesta
verslunarfyrirtæki í Kaupmannahöfn, Al-
menna verslunarfélagið, tæki að sér versl-
un á íslandi næstu 20 árin. Jafnframt varð
Skúli Magnússon að afhenda félaginu „Inn-
réttingamar" í Reykjavík, iðnfyrirtæki þau
Um Bjama Sívertsen,
sem nefndur var Bjami
riddari og hefur þann
heiður að vera kallaður ^
„faðir HafnarQarðar“. Á
200 ára afmæli bæjarins
í ár er minnst þessa
athafnamanns, sem varð
fyrstur einstakra
Islendinga til að koma
undir sig fótum með
verslunarrekstri eftir að
einokunarverzlun Dana
lauk.
Eftir HELGA SKÚLA
KJARTANSSON
Málverk Rafns Svarfdalíns af Bjarna riddara á efri árum
sem hann hafði byggt upp af stórhug og
kappi en lent í kröggum með.
Ur Selvogi vom samgöngur nokkrar við
Hafnarfjörð, og þar vom umsvif mikil á
unglingsámm Bjama sem hann hlýtur að
hafa haft veður af. Danska ríkið hafði þá
yfirtekið Almenna verslunarfélagið og rak
á íslandi Konungsverslunina siðari, sem
svo var kölluð. Hún stóð fyrir nýmælum í
atvinnulífi Islendinga, ekki síst með því að
gera út á fiskveiðar tugi lítilla seglskipa,
og var aðaistöð útgerðarinnar í Hafnarfirði.
Af Bjama Sigurðssyni segir það næst,
að hann festi ráð sitt 1782, á tvítugasta
árinu, og gekk að eiga Rannveigu Filippus-
dóttur, bóndakonu þar úr Selvogi og hafði
misst mann sinn árið áður. Hún var 38 ára
að aldri, en þó ól hún Bjama a.m.k. fjögur
böm á næstu átta ámm, og tvö átti hún
fyrir; Bjami hafði ekki nema þrjú ár yfir
stjúpson sinn. Rannveig var líklega í nokkr-
um efnum, en það var ekki fágætt að stönd-
ugar ekkjur giftust ungum mönnum. Einnig
er sagt að Rannveig, sem var prestsdóttir,
hafi verið gáfukona og vel að sér, og hafí
hún kennt Bjama að lesa, skrifa og reikna.
Það er kannski ekki trúlegt að gáfaður
bóndasonur hafi verið ólæs fram yfír ferm-
ingu, en tilsögn í skrift og reikningi var
alls ekki sjálfsögð á 18. öld.
Þau Rannveig hófu nú búskap, og varla
hafa fyrstu árin verið þeim auðveld, því að
þá gengu yfír Skaftáreldar og Móðuharð-
indi, einhver harðasta raun sem íslenska
þjóðin og atvinnulíf hennar hefur nokkm
sinni komist í.
EinokunAflétt
í Móðuharðindunum varð að sjálfsögðu
stórtap á íslandsversiuninni. Auk ástandsins
á Islandi snemst viðskiptakjörin erlendis á
verri veg fyrir verslunina. Nýir hugmynda-
straumar ollu því á sama tíma, að einokun
og ríkisrekstur áttu minnkandi gengi að
fagna í Danmörku. Niðurstaðan varð sú
árið 1786 að afnema einokunarverslun á
íslandi og selja eignir Konungsverslunar-
innar. Jafnframt vom stofnaðir sex kaup-
staðir — þess vegna átti Reykjavík afmæli
— sem verða skyldu verslunarmiðstöðvar
hvers landshluta.
Verslunarfrelsið, sem gilti frá 1787, var
ekki algert. Þegnar Danakonungs máttu
einir versla á Islandi. íslendingar sjálfir
máttu reka verslun, en ekki eiga bein við-
skipti við önnur ríki en Danmörku. í fyrstu
var hugmyndin sú, að fastar verslanir
væra á vegum „borgara" í íslensku kaup-
stöðunum, sem máttu hafa útibú hvarvetna
í viðkomandi landshluta. En auk þess var
leyfð verslun lausakaupmanna sem máttu
sigla milli hafna og selja vömr sínar að vild.
Hafnarfjörður 1835. Myndina teiknaði E. Robert. Vert er að hafa í huga að listamaðurinn hefur fært hraunið norðanmegin fjarðarins í stílinn.