Lesbók Morgunblaðsins - 10.01.1998, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 10.01.1998, Blaðsíða 12
ÞORÐUR TOMASSON PRESTUR - FRUMHERJI - SKÁLD EFTIR RAGNAR LAR Fáein orð um merkan íslending í tilefni ummæla í grein eftir ÖRN ÓLAFSSON íLesbók. Engin deili? DOKTOR Örn Ólafsson, fyrrum lektor í Kaupmanriahöfn, hefur skrifað fróðlegar greinar undir fyrirsögninni „íslenskar bók- menntir á dönsku" og hafa þær birst í Lesbók Morgunblaðsins að undanförnu. í annarri grein, sem að mestu fjallar um Gunnar Gunnarsson skáld og rithöfund, er getið nokkurra íslenskra rithöfunda sem skrifuðu á dönsku. í upptalningunni er setn- ing sem mér þótti „afgreiða" einn rithöfund- inn á kaldranalegan hátt. Setningin er þessi: >rAuk þeirra má teija Þórð Tómasson sem ég veit engin deili á, en gafút a.m.k. Gmm bækur á árunum 1922-31, allar mjög kristilegar af titiunum að dæma", (leturbr. mín). Svo mörg eru þau orð fræðimannsins um Þórð Tómas- son. Það er varla skylda fræðimanna að þekkja til allra manna af íslensku bergi brotna, sem skrifað hafa á dönsku, eða hvað? í eftirfarandi grein ætla ég að stikla á stóru í lífi og starfi Þórðar Tómassonar. Von mín er sú, að þær takmörkuðu upplýsingar sem í greininni koma fram, verði tU þess að vekja athygli fræðimanna á þeim merka manni, Þórði Tómasi Tómassyni, presti, skáldi, frum- herja og mannvini. Af Fjölnismanni kominn Þórður Tómas Tómasson var fæddur á Akureyri 7. desember árið 1871. Foreldrar hans voru Þórður Tómasson, Sæmundssonar pvests og Fjölnismanns á Breiðabólsstað. Þórður eldri var fæddur 1837 og dó árið 1873. Móðir Þórðar yngra var dönsk, Camilla Christine fædd Enig árið 1847, dáin árið 1926. Þórður yngri var því náfrændi Jóns biskups Helgasonar, (1866-1942), en séra Jón var son- ur Þórhildar Tómasdóttur Sæmundssonar og Helga lektors Hálfdanarsonar. Jón biskup Helgason lagði ætíð áherslu á gott samband íslensku kirkjunnar við erlendar kirkjur og ekM síst þá dönsku. Naut hann meðal annars tilstyrks frænda síns og vinar séra Þórðar við þá vinnu. Faðir séra Þórðar og nafni, Þórður Tómas- son Sæmundssonar, lærði til læknis í Kaup- mannahöfn. Þar kvæntíst hann fyrrnefndri Camillu Christine. Hann fékk veitingu fyrir héraðslæknisembættinu á Akureyri og fluttu usagu hjónin þangað árið 1867. í Sögu Akur- eyrar eftir Klemens Jónsson segir m.a. svo um Þórð Tómasson héraðslækni: „Kom þá í hans stað 1868", (þ.e. annars læknis sem um er rætt) „Þórður Tómasson, prófasts á Breiðabólsstað í Fljótshlíð; hann andaðist 2. nóv.br. 1873, og hafði verið vel lát- inn læknir. Kona hans var dönsk. Sonur þeirra var Þórður, prestur í Danmörku, í tölu helstu presta þar, (leturbr. mín), var hann fæddur á Akureyri". „Gráttu ekki mamma mfn" Eins og fram kemur hér að framan varð Þórður læknir ekki langlífur. Aðeins 36 ára gamall lést hann úr lungnabólgu. Eina kalda októbernótt árið 1873 var hann kallaður tíl sængurkonu úti í sveit. Stórhríð var á með grimmdarfrostí. Lækninum tókst að taka á mótí nýju lífi, en lét sitt í staðinn nokkru síðar vegna ofkælingar á langri leið. Kona héraðs- læknisins var nú orðin ekkja, aðeins 26 ára, með börnin þeirra tvð, Maríu sex ára og Þórð Tómas tveggja ára. Það var ekki bjart framundan fyrir ekkjuna ungu með börnin tvö. En hún lét ekki bugast. Hún fluttí á ný tíl Kaupmannahafnar og barðist fyrir framtíð barnanna. Þegar Þórður litli sá móður sína gráta bónda sinn sagði hann: „Gráttu ekki mamma mín, ég skal verða maðurinn þinn þegar ég verð stór." Þórður Tómasson gaf út sína fyrstu ljóðabók „Mellem Bedeslag" árið 1922 og tíleinkaði hana móður sinni. Arið 192ð kom út bókin „Kors og Krone" en þá bók til- einkaði hann systur sinni Mariu. Auk þessara bóka kom út ljóðabóMn „Daggry" árið 1928. ÞÓRÐUR Tómas Tómasson prestur, frum- herji og skáld. Þýðing séra Þórðar á Passíusábnum Hall- gríms Péturssonar kom út árið 1930. Auk þeirra bóka sem hér eru nefndar samdi hann „En lille Julebog" 1914 tíl 1925. Ótaldar eru að sjálfsögðu allar þær ritsmíðar í blöðum og tímaritum sem séra Þórður lét frá sér fara í tengslum við lífsstarf sitt, en áhrifa þeirra gætír enn. Ekki síst á það við um það mikia starf sem hann innti af hendi í þágu ungdóms- ins. „Fátækraskólinn" Sem fyrr segir settist ekkjan unga að í Kaupmannahöfn. Börnin gengu í skóla sem bar það virðulega nafn „Det kgl. Danske Va- isenhus'skole". Vegna námshæfileika sinna fékk Þórður inni í „Borgerdydsskolen" í Kri- stjánshöfn tólf ára gamall. Til að gera langa sögu stutta má geta þess að ýmsir mektar- menn urðu til að styðja við baMð á hinum unga og efnilega námsmanni. Þórður Tómasson varð guðfræðingur og vígðist sem prestur tíl Klosterskirkjunnar í Horsens á Jótlandi. Hann varð strax mjög virkur í öllu starfi meðal sóknarbarna sinna, ekki síst í starfi meðal ungmenna og hafði þar áhrif sem enn sér stað, ekki aðeins í Horsens, heldur um alla Danmörku. Þórður Tómasson þjónaði sínum stóra söfnuði í Horsens í 27 ár. Þegar hann lét af störfum í Horsens varð hann prestur við nunnuklaustrið í Vemmetofte. Þegar í barnaskóla vakti tílfinning Þórðar fyrir danskri tungu mikla athygli og náði hann þeim tökum á móðurmáli sínu sem æ síðan vakti aðdáun og virðingu hvort heldur sem var í ræðu eða rití. Kirkjuklukka á islenskum legsteini Þórður Tómasson lést árið 1931 á sumar- dvalarstað sínum á eyjunni Fanö. Hann var lagður tíl hinstu hvílu í Vestre kirkegaard í Kaupmannahöfn. Sunnudaginn 23. ágúst 1931 var þess getíð við guðþjónustu í Klosterkirkj- unni í Horsens að Þórður Tómasson hefði and- ast daginn áður á Fanö. Fyrrnefnd guðþjón- usta var m.a. haldin í tílefni þess, að ákveðið hafði verið að taka niður gömlu kirkjuklukk- una og setja nýja upp í staðinn. Hljómur gömlu klukkunnar þóttí orðinn veikur og sár. Söfnuðinum fannst sem nokkur teikn hefðu átt sér stað og kom fram sú fagra hugmynd að gamla klukkan skyldi sett á leiði Þórðar og var svo gert síðar. Legsteinninn kom frá Is- landi og á honum hvílir gamla kirkjuklukkan. Á legsteininum stendur: „Fra Island kom stenen fra Horsens KlosterMrkens gamle klokke, der tav, da han döde. Venner i Dan- mark og Island rejste dette Minde." Sorgln gleymir engunt Á jóladag, 25. desember 1898 kvæntist Þórður Tómasson í JakobsMrkju í Kaup- mannahöfn. Kona hans hét Thora Christíne fædd Payberg, (1875-1949). Þórður og Thora eignuðust þrjár dætur, Inger, EDen og Aase. Thora veiktíst skömmu eftír aldamótín og var lögð inn á geðsjúkrahúsið í Arósum og átti þaðan ekki afturkvæmt. Má nærri geta hví- iíka sorg það bakaði Þórði og ungum dætrum hans. Sem fyrr segir andaðist Thora Christine árið 1949, átján árum eftir lát eigin- mannsins og var hún lögð til hinstu hvílu við hlið hans. Þórður sá að mestu einn um uppeldi dætra sinna og fórst það vel úr hendi sem annað. Þær systur áttu góða æsku hjá kær- leiksríkum föður, þrátt fyrir skuggann sem hvíldi yfir heimilinu vegna veikinda móður- innar. íslandsheimsókn 1922 Þórður hafði alla tíð mikinn áhuga á nánari sambandi íslenskrar og danskrar kirkju eins og fyrr er getið. Jón biskup Helgason, frændi hans og vinur, heimsótti gjarna frænda sinn í Danmerkurferðum sínum, auk þess sem þeir höfðu bréflegt samband. Þórður ferðaðist víða um lönd og auðnaðist honum að heimsækja föðurland sitt árið 1922. Hér á landi var hon- um vel tekið og fann fyrir þeirri hlýju hjart- ans sem þeir íslendingar sögðust hafa fundið sem heimsóttu hann til Danmerkur. Þeir frændurnir séra Þórður og Jón biskup þóttu um margt hkir, hvort heldur var í útliti eða að innræti. Þegar ég sem þetta skrifa sé mynd af Þórði kemur mér séra Hálfdan Helgason, fyrrum prestur að Mosfelli í Mosfellssveit, í huga, en hann var sonur Jóns biskups Helga- sonar. Ættarmótíð leynir sér ekM. Passiusálmarnir og siðasta prédikun Þegar séra Þórður Tómasson var orðinn prestur í Vemmetofte hafði hann fleiri frí- stundir en þá hann þjónaði hinum stóra söfn- uði í Horsens. Því var það árið 1930 að honum hafði teMst að ljúka því stórvirM að þýða Passíusálma séra Hallgríms á dönsku og kom þýðingin út það ár. í dönsku sálmabóMnni eru sálmar úr þessari þýðingu, auk frumsaminna sálma eftir séra Þórð. Séra Þórður hélt síðustu prédikun sína } Mrkjunni í Sönderho á Fanö 2. ágúst 1931. í Sönderho hafði hann átt fallegt „Fanö-hús" tíl margra ára. Svokölluð Fanö-hús eru byggð í nokkuð sérstökum stíl sem rekja má til frís- nesku eyjanna. Séra Þórður var í hópi þeirra mörgu lista- og menntamanna sem áhuga höfðu fyrir varðveislu þeirra sérsöMi Fanö- húsa sem Sönderhoþorpið samanstendur af. Barátta þessara manna varð tíl þess að í dag er Sðnderho merkasta þorp sinnar tegundar. Séra Þórður var miMlsvirtur á Fanö sem ann- arsstaðar. Að honum drógust listamenn og aðrir menntamenn og voru stundir í húsi hans eftírsóknarverðar saMr andríMs húsráðand- ans. Enn í dag syngja Fanöbúar „þjóðsöng- inn" sem séra Þórður samdi handa þeim. Séra Þórður hafði óskað þess að fá að deyja á Fanö. Honum varð að ósk sinni. Þrem vik- um eftír fyrrnefnda prédikun andaðist séra Þórður í Sónderho. Sem fyrr segir var séra Þórður lagður tíl hinstu hvflu í Vestre Kir- kegaard í Kaupmannahöfn 27. ágúst árið 1931. Jarðarförin var gífurlega fjölmenn og fylgdu honum meðal annars fulltrúar frá þeim söfnuðum sem hann hafði þjónað og þeim fjöl- mörgu mannræktarfélögum sem hann hafði ýmist stofnað eða lagt lið. Fulltrúi íslands var Sveinn Björnsson sem síðar varð fyrsti forseti landsins. „Slægter dö, men sprogeí fainder" Þegar Kristján Eldjárn forseti íslands var í opinberri heimsókn í Danmöricu árið 1970 var m.a. haldin íslensk-dönsk veisla í „Frederiks- berg Raadhus". Einn af ræðumönnum var sá kunni ritstjóri Bent A. Koch. I ræðu sinni vitnaði hann í ljóð sem hefur að geyma þessar línur: „Slægter dö, men sproget binder. Fremtíd gror af dyre minder". Þóttí tilvitnunin vel hæfa tílefninu. En eftir hvern voru ljóðlínurn- ar? Jú, þær voru úr svonefndu Dybböl-ljóði séra Þórðar Tómassonar. Vissulega er ofanskráð greinarkorn afskap- lega ófullkomin ritsmíð. En ég bið lesendur að taka viljann fyrir verMð og vona um leið að þeir séu nokkurs vísari um þann merka mann séra Þórð Tómasson. Best væri ef ritsmíðin sú arna yrði til þess, að ekM yrði lesin setning eftír íslenskan fræðimann á borð við þá sem vitnað var til í upphafi, þ.e.a.s: „Auk þeirra má telja Þórð Tómasson sem ég veit engin deili á... „. Heimildin Saga Akureyrar eftir Klemens Jónsson. Thordur Tomasson, Præst - Igangsætter - Digter, eftir Carl Th._ Jörgensen. Merkir íslendingar. Höfondur er myndlistarmaður og kennari -4#= *= KRISTJÁNJ. GUNNARSSON ALDREI AD VITA Margir segja hérvistina bara til að búa fyrir himnaför í haginn. Og hinir eru til sem teija öllu lokið þegar torfan kyssir náinn og grasið hylur tóttina. En aldrei er að vita hvort betra er að deyja inní daginn eða dvína burt og slokkna útínóttina. LOKASPRETTUR Ferðbúinn bíður rakkinn. Berartennur. Urrar er sestu öfugt í hnakiánn. Heljartaki þú heldur í taglið og hefur upp spora. Hleypur Bleikur trylltur. Reistur maMnn. Blakar eyrum. Brettist grönin. Bylgjast mönin. Hvítmatar hægra auga, á hinu vaglið. Hlaupið blindingsleikur um ófærur urða og fora ofaní kviksyndið, dökkvan jarðarsora. Geiglaus skaltu til þinnar grafar þora. GRAFSKRIF Á dauðans stund þú gekkst á guðs þíns fund og gleymdir hverri kvöl sem var og er. Úr grýttri jörð þú grófst þitt falda pund og gildisrýrt það féll í lófa þér. Pitt gull var léttvægt, guð það veit og sér, er galstu brotasjóð ínáðarmund. I miskunn drottinn mildum höndum fer um mein þín öll og græðir hverja und. Höfundurinn er fyrrverandi fræðslustjóri I Reykjavík. Ljóðin eru úr nýrri Ijóðabók hans sem heitir Tvöfalt bókhald. Útgefondi er Skákprent. 12 ŒSBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/USTIR 10. JANÚAR 1998 + H

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.