Lesbók Morgunblaðsins - 10.01.1998, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 10.01.1998, Blaðsíða 13
GUÐS LÖG OG MANNA - SIÐARI HLUTI LIF I JARÐNESKUM HEIMI OG EILÍFUM EFTIR SIGLAUG BRYNLEIFSSON Þao geta skapast heim- ar eða heimur, sem er skyldari heimum mann- dýrsins, heimar sljóleikans og lágmenningar, þar sem allar menningarlegar and- stæour eru gufaoar upp og þar meo allur mennsk- ur sköpunarmáttur, öll bannhelgi útlæg og þar meo skilyroislausar kröfur, henni tengdar. ppfræðing í barnæsku í kristnum kenningum og skyldum við Guð og menn, var ástunduð á heimilum, af mæðrum eða foreldrum og nánustu skyldmönnum og fóstrum undir eftirliti sókn- arprestsins með húsvitjun- um. Eftir að ríkisvaldið eða opinberir aðilar tóku að sér skólarekstur, var ákveðið að upp- fræðsla í kristinni trú skyldi auk þess fara fram innan barna- og unglingaskóla ríkis- valdsins - kristin fræði. Þessi fræðsla var um leið inngangur að fermingarundirbúningnum við vissan aldur. Ríkisvaldið sá og sér um út- gáfu fræðslurit um kristindóm, lengi vel sem biblíusögur. Þar sem ríkisvaldið verndar kirkjuna og aðstoðar fjárhagslega kristnihald í landinu er því skylt samkvæmt stjórnar- skránni að stuðla að uppfræðslu í evang- eliskri-lútherskri trú og jafnframt að hlíta þeim grundvallarreglum og játningarritum í færðslu um kristin fræði, samkvæmt þeim. Því er það skylda stjórnar menntakerfis og skólakerfisins íslenska að hafa náið eftirlit með kennslu kristinna kenninga í skólum landsins, bæði með eftirliti og ákvarðanatöku um kennslubækur í greininni og kennslunni sjálfri innan skólanna. Þetta er því brýnna, þar sem leikmenn í kennarastétt inna þessa kennslu af höndum. Slíkt eftirlit þyrfti ekki ef prestlærðir þjónar íslensku kirkjunnar ættu að annast þessa kennslu. Námsskrár gegna veigamiklu hlutverki innan skólakerfisins og í kristnum fræðum ber að miða fyrirmæli þeirra við grundvöll kenninga íslensku þjóðkirkjunnar, sem eru skýr og ótvíræð samkvæmt játningarritunum. Þetta er því þýðingarmeira, þar sem siðferðis- mat borgaralegs þjóðfélags er byggt á sam- tvinnun kristinna og veraldlegra laga og án ákveðinna og skýrra siðferðiskrafna og inn- rætingar þeirra stenst ekkert menningar- þjóðfélag. Þetta má öllum vera Jjóst og það var augljós sannleikur þeim höfundi á 19. öld sem mótaði manna ákveðnast baráttuna gegn vesturevrópskum siðmenningarþjóðfélögum. Hann vissi hver grundvöllur þeirra var og hélt því fram „að trúarbrögðin - kristnin - væri steinlím borgaralegra samfélaga" sbr. Marx og Engels: Deutsche Ideologie og fleiri rit um þessi efni. Trúin á annað lif í postullegri trúarjátningu eru lokaorðin yfirlýsing játenda á trúnni á „eilíft líf' - vitam eternam. f helgisiðabókum og lær- dómskverum birtist þessi trú á hverri blað- síðu og allt efni þeirra miðar að undirbúningi einstaklinga undir annað líf. Segja má að svo HIMNAFÖR Krists eftir óþekktan málara frá um 1420. Kristin mystik byggir á guðlegri opin- berun. Guð lýkur upp leyndardómum sem maðurinn gengur inn í og samkennist, trú, von og kærleikur er leiðin til þessarar sameiningar. lengi sem menn hafa lifað og lifa í hinum kristna hugarheimi þ.e. í heimi kristinnar heimsmyndar þá hafa þeir lifað og lifa í tveim- ur heimum, jarðneskum og eilifum. Og líf þeirra á jörðinni hefur verið undirbúningur undir eilíft líf. „Upprisa Jesú á þriðja degi heyrir til hin- um upprunalega vitnisburði postulanna (1. Kor 15:4) og er það atriði sem sker úr um gildi játningarinnar yfirleitt: En ef Kristur er ekki upprisinn, þá er ónýt prédikun vor, ónýt líka trú yðar. (1. Kor 15:14)." „Uppistaðan í fagnaðarerindinu er dauði Krists vegna vorra synda og upprisa hans á þriðja degi. Auk þess er upprisa Jesú studd vitnisburði manna, bæði hinna postulanna og annarra, sem margir voru enn á lífi," þegar fyrra Korintubréf var skrifað -1. Kor 15. En þar segir Páll frá vitnisburðinum um það, þegar Kristur birtist postulunum og meira en fimm hundruð bræðrum, Kefasi, Jakobi og „En síðast allra birtist hann einnig mér" „Undirbúningur til annars lífs hefst í kristnum sið með skírninni. Honum er haldið áfram með fræðslu af guðs orði - postullegu ritum og játningarritum kirkjunnar, lofsöngv- um til guðs og þakkargjörðum, bænum e.tc." E.A.: Játningarrit. Neysla heilagrar kvöld- máltíðar er kristnum mönnum til styrkingar trúarinnar, en einlæg trú er skilyrði, trú á sannindi höfuðlærdóma kirkjunnar er sálu- hjálparskilyrði og iðrun synda. Réttlæting af sannri trú og verkum hefur verið deiluefni innan kristninnar, I Jakobs- bréfi gerir höfundur ráð fyrir því, að maður, sem trúir samkvæmt kristinni kenningu, geti verið góðverkasnauður, og þá hjálpar trúin honum ekki. Því sönn trú hlýtur að verða öllum trúuðum hvati til góðra verka, því er trú án þess árang- urs hræsni ein og stafar af tilfinningalegum og sálarlegum dauða, og algjöru skilnings- leysi á innihaldi kristins dóms. Rétt og rangt, gott og illt, umbun og refs- ing, þessi hugtök eru grunnsteinar þess sem •menn nefna siðað samfélag manna. Meðan sú skoðun er ríkjandi í lögum og reglum manna á meðal, standast kenningar játningarritanna fyllilega. Vantrú á kenningar kristninnar og jafnvel hatur á kristnum dómi breytir engu þar um, þar er engin hætta á ferðum. En sljó- leiki fyrir góðu og illu, réttu og röngu býður hættunni heim. „Umburðarlyndi" sem nú er oft notað í rangri merkingu, rétt merking er að þola ranga hegðun og illvirki, án þess að réttlæta illvirkin, er notað sem réttlæting illra verka, sem eru þar með afsökuð og samþykkt. „Fordómar" og „hleypidómar" hugtök notuð til þess að slæva afgerandi kennisetningar og bannhelgi, ekM síst innan kristins kenningar- kerfis. Afstæðishyggja raunvísindanna hefur verið færð yfir í viðhorf til afgerandi grunn- krafna um siðferði og ófrávíkjanlegar skyldu- kvaðir þar með gerðar gildislausar. Öll hegð- unarmunstur éru jafn gild og kenningar helstu trúarbragða heims sömuleiðis. Fjöl- menningastefnan er á góðri leið með að út- fletja raungildi hvers menningarsvæðis sem sérstæðs menningarheims. Claude Lévi-Strauss skrifar í fyrsta kapít- ula bókar sinnar „Le Regard éloigne" París 1983 - Ensk þýðing „The View from Afar" Basil Blackwell 1985 - Ritgerð sem heitir: KynJDáttur og menning. „Eg hef lagt höfuðáherslu á í þessum skrif- um, að nú eigi sér stað grundvallarbreyting á menningarheimum mannheima, með upp- lausn fjariægða og örtengslum í fjarskiptum, þar með verður heimurinn ein heild og þeir heimar sem um undanfarin hundruð þúsunda ára hafa skapað það sem nefna má heims- menningu. Hver kynþáttur lagði sitt af mörk- um og fjölbreytileiki þessarar heimsmenning- ar var þýðingarmesti þátturinn í menningu allra mannheima. En til þess að svo yrði, varð hver kynþáttur að fullkomna sína sérstæðu menningu og menningararf svo til óbundinn af áhrifum annarra kynflokka. Trúarbrögð og gildismat hvers kynþáttar eða „þjóðar" gat orðið svo frábrugðið gildismati annara, að samskipti urðu mjög erfið, og það gátu skap- ast andstæður sem voru ósættanlegar. Sérleiki hvers kynþáttar stuðlaði að menn- ingarlegum sérleika og þeim ber heiðurinn af því að hafa skapað þau listrænu og andlegu gildi sem gera líhð þess virði að lifa því. Með samruna og fráhvarfi frá langri menn- ingarhefð hvers kynþáttar er hætt við að út- koman verði einhverskonar „menningarbast- arður" og að mannheimur verði ófær til menningarfrumkvæðis og nýsköpunar vegna skorts á fjölbreytni og sérleika. Sköpunar- hæfnin virðist þarfnast andstöðu, sem var fyr- ir hendi fyrrum, og saga þjóða og kynþátta vottar. Með samruna í eina menningarheild- útþurrkast öll séreinkenni hverrar menning- arheildar fortíðarinnar og sköpunarmáttur hvers kynþáttar gufar upp í tillitssemi við al- mannahag eins og mannheims." Það geta skapast heimar eða heimur, sem er skyldari heimum manndýrsins, heimar sljóleikans og lágmenningar, þar sem allar menningarlegar andstæður eru gufaðar upp og þar með allur mennskur sköpunarmáttur, öll bannhelgi útlæg og þar með skilyrðislaus- ar kröfur, henni tengdar. Upphaf vestrænnar menningar eru þær op- inberanir Guðs almáttugs sem vitnuðust Moses, og þar með „Guðs útvöldu þjóð Gyð- ingum" á leiðinni til fyrirheitna landsins. Þar með var blað brotið í vitund mannheima, „kategorískt imperativ" boðorðanna, sem er grundvöllur allra menningarþjóðfélaga vest- ræns menningarheims. Boðorðin Lög eru reglur settar af yfirvöldum til þess að tryggja almannaheill. Siðareglur byggjast á skynsamlegri reglu, sem er ásköpuð mönn- um þeim í hag og þeim til fullkomnunar, með valdi, visku og góðvilja skaparans. Öll lög eiga sér upphaf í guðs lögum. Lög eru gerð og sett af skynsamlegu viti, nátengd fyrirætlunum Guðs, Skapara og Frelsara allra manna. „Maðurinn einn allra skapaðra skepna er talinn verðugur þess að taka á móti Guðs lög- um: sem skepna gædd skynsemi, gæddur sWlningi og valfrelsi, hann á að stjórna gerðuni^ sínum með því að nota frjálsræði sitt og skyn- semi, hlýðinn þeim Eina, sem hefur veitt hon- um þessar gjafir og gáfur... „ Tertullian. - Grundvöllur allra laga eru „decalogue" - hin tíu orð Guðs, hin tíu boðorð Guðs, sem voru opinberuð á fjallinu Sinai og eru skráð í II. og V. Mósebók, en fullkomnun þeirra yarð með hinum nýja sáttmála Jesú Krists. í Mt 19:16-18 segir „Meistari, hvað gott á ég að gjöra, til þess að eignast eilíft líf? En hann sagði við hann: Hví spyrð þú mig um hið góða? Einn er góður. En ef þú vilt inn ganga til lífsins, þá hald boðorðin ... „ i, í Matt 22:36-40 segir: „Meistari, hvert er hið mikla boðorð í lögmálinu? En hann sagði við hann: Þú skalt elska Drottin Guð þinn, af öllu hjarta þínu, af allri sálu þinni og af öllum huga þínum. Þetta er hið mikla og fyrsta boð- orð. En hið annað er líkt, þetta: Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig. Á þessum tveim boðorðum byggist allt lögmálið og spá- mennirnir." Hin tíu boðorð Guðs eru „opinberuð". En um leið votta þau hina sönnu og eðlislægu, sköpuðu, mennsku mannsins. Þau varpa Ijósi á höfuðskyldur vorar og jafnframt óbeint, á grundvallarrétt hvers einstaklings. Hl. Bona- ventura skrifar um náttúruréttinn: „Guð hef- ur í upphafi innsett frumatriði náttúru-réttar í hjarta mannsins. Hann minnir manninn á þessi frum- og grundvallaratriði með boðorð-, unum. Þótt boðorðin séu skiljanleg mennskri skynsemi, eru þau opinberun, tilgangurinn var að fullkomna skilning á grundvallaratrið- um náttúru-réttar. Boðorðin hafa frá fyrstu tíð verið grund- vallaratriði í kristnum sið, þó með mismun- andi áherslum. Með siðaskiptunum verða boð- orðin þungamiðja í kenningum siðskipta- manna, þau voru auðskilin og féllu að gildis- mati þeirra. Lúther samdi útskýringar við boðorðin bæði í „Kleiner Katechismus" og „Grosser Katechismus". Dföfullinn Texti Fræðanna og spurninga í 4.5 kap. í Fræðunum minni er í endurskoðaðri þýðingu Helga Hálfdánarsonar. Þar er fjallað um and- legt ásigkomulag þeirra sem ganga til altaris. og einkum þeirra sem finna ekki til áhyggju vegna syndanna. Slíkur einstaklingur skyldi „gæta sín, því að Satan er yfir honum með lygi sinni og drápum og mun hvorki láta hann fá frið hið innra né yfcra. Jesús segir: „Djöfull- inn var manndrápari frá upphafi og aldrei í sannleikanum, því að í honum finnst enginn sannleikur. Þegar hann lýgur, fer hann að eðli sínu, því hann er lygari og lyginnar faðir." Fleiri tilvitnanir: „Verið algáðir. Óvinur yðar, djöfullinn, gengur um sem öskrandi Ijón, leit- andi að þeim, sem hann geti gleypt. Standið gegn honum stöðugir í trúnni... Klæðist al- væpni Guðs, til þess að þér getið staðist véla-^ brögð djöfulsins, því að baráttan, sem vér eig-' um í, er ekki við menn af holdi og blóði, held- ur við tignirnar og völdin, við heimsdrottna þessa myrkurs, við andaverur vondskunnar í himingeimnum. Takið því alvæpni Guðs, til h LE5BÓK MORGUNBIAÐSINS ~ MENNING/USTIR 10. JANÚAR 1998 13

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.