Lesbók Morgunblaðsins - 09.10.1999, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 09.10.1999, Blaðsíða 13
Við rústír Bessastaða í Dýrafirði. Ingimar Jóhannesson er á myndinni sem tekin var 1960 og á sama stað hefur minnisvarðanum verið valinn staður. Minnisvarði um atburðinn á Dýrafirði 10. október 1899 verður afhjúpaður á morgun. Höfundur hans er Jón Sigurpálsson, myndlistarmaður á Isafirði. Solveig Þórðardóttir ásamt sonum sínum, Ingimari og Sigurði. Myndin er tekin árið 1904, sama ár og Hannes Hafstein varð ráðherra. Landhelgisbrjóturinn Royalist frá Hull. Hann var í notkun langt fram eftir öldinni. Þessi mynd hefur ekki birst áður. _ Hannes Hafstein, þáverandi sýslumaður á ísafirði. Hann var einn syndur af bátsverjum, en var þó mjög þrekaður þegar honum var bjargað. Haulcadalsþártur Nú víkur sögunni að Haukadal hinum meg- in við fjörðinn. Bátarnir þar voru líka ný- komnir að og var verið að gera að fiskinum. Guðmundur, bóndi í Höll, stóð úti á hlaði hjá sér og skyggndist í kíki í átt að togaranum og bátnum. Höll stendur nokkuð ofarlega í brekku. Hann sá strax hvað gerst hafði úti á bótinni og tók til fótanna niður í fjöru þar sem bátarnir voru. Sumir sögðu það vera í fyrsta og eina skiptið sem Guðmundur Eggertsson sást hlaupa, en hann var maður allþrekvax- inn. Tveimur bátum var hrint á flot og róinn lífróður að togaranum. Skipverjar sáu strax til bátanna, sáu sitt óvænna og fóru að bjarga þeim Hannesi, sem þeir höfðu áður reynt að farga. Settu þeir krókstjaka í frakka sýslu- mannsins og drógu hann upp nær dauða en lífi og lögðu hann á tunnu á þilfarinu. Þá gerði skipskokkurinn sér lítið fyrir og dró hníf úr slíðri sýslumanns og otaði honum ógnandi framan í hann magnþrota og hótaði honum öllu illu. Köðlum var fleygt til Guðjóns og Jóns, sem enn héngu á bátnum. Það var fátt um kveðjur með togaramönnum og sjómönn- unum frá Haukadal. Áhöfn fyrri bátsins bar sýslumann sinn í bátinn og hlúði að honum eftir mætti. Hann var síðan fluttur heim til Matthíasar Ólafssonar, alþingismanns í Haukadal. Jón og Guðjón voru ferðafærir en lerkaðir. Skipverjar í síðari bátnum innbyrtu lík Jóns Þórðarsonar. Hann var jarðsettur á Mýrum nokkrum dögum seinna. Kíkirinn sem kom við sögu er varðveittur á Byggðasafninu á ísafirði, oft nefndur lífgjafi Hannesar Haf- stein. Eftirmálar Hannes Hafstein sýslumaður lá nokkra daga heima hjá Matthíasi í Haukadal til að jafna sig eftir volkið. Ekki skorti þó á dug hans og framtakssemi. Hann lét rétta í málinu í fyrsta skipti fjórum dögum síðar og þá í Haukadal. Einar Benediktsson, þá nýbakaður lögfræðingur, var settur sýslumaður þar sem Hannes sjálfur var viðriðinn málið og stjórn- aði þessu réttarhaldi og þeim sem á eftir fóru. Fundargerðirnar eru allar skrifaðar með hans hendi. Framhaldsréttarhöld voru svo á fsa- firði og á Mýrum og var þeim lokið í febrúar. Það fréttist ekki af togaranum í fyrstu. Hann hélt til hafs strax og hann var laus við Dýr- firðingana og sýslumanninn. Seinna, löngu seinna, fréttist að hann hefði haldið beint til Keflavíkur syðra, gert þar örstuttan stans meðan Valdimar Rögnvaldsson, fiskilóðs um borð, maðurinn sem þekkti bæði Dýrafjörðinn og Hannes Hafstein, náði í konu sína og börn í land. Síðan hélt togarinn beint til Englands. Valdimar settist þar að og kom ekki aftur til íslands til langdvalar, en kona hans og eitt- hvað af börnum mun hafa komið aftur nokkr- um árum síðar. í Dýrafirði hafði togarinn breitt yfir nafn og númer að hluta, og virtist heita Oyali, en í ljós kom að hann hét Royalist eins og áður var sagt og var frá Hull. I nóv- embermánuði var hann tekinn að ólöglegum veiðum við Jótland og færður til Frederiks- havn. Við réttarhöld þar kom hið sanna í ljós og allir máttu vita að ódæðisverk hafði verið unnið á Dýrafirði. Málið fór fyi'ir hæstarétt Danmerkur og var endanlega dæmt í því vor- ið 1900. Skipstjórinn Nilson, stýrimaðurinn Holmgreen, danskur maður og matsveinninn Rugaard, líka danskur, fengu allir dóm. Máls- aðilum voru dæmdar bætur, þar með voru ekkju Jóhannesar, Solveigu, dæmdar bætur, 3.600 krónur, en þær voru aldrei goldnar. Þess má geta að Guðjóni Sólberg Friðrikssyni voru dæmdar 523 krónur og 25 aurar fyrir skemmdir á fatnaði. Síðar veitti Alþingi ís- lendinga Solveigu kr. 200 á ári í styrk, 50 kr. til barnanna fram að fermingu og 50 kr. henni til handa en skyldi sú greiðsla falla niður þeg- ar yngsta barnið væri fermt. Margir vildu taka börnin í fóstur, en það gat hún ekki hugsað sér. Þá sýndu Sigríður, systir hennar, og Kristján Ólafsson, hennar maður, þann drengskap að bjóða Solveigu til sín að Meiri- Garði með 611 börnin. Systkinin þrjú ólust þar upp með þremur frændsystkinum og tveim fóstursystkinum og unnu búinu það sem þau máttu, þegar þau komust á legg. Því er þessa getið hér, að Jóhannes var sá eini af þeim sem fórust við landhelgisvarnir á Dýrafirði 10. október 1899, sem átti afkomendur. Hér verður ekki rakin frekar saga þeirra, sem komu hér við sögu. Hannes Hafstein mótaði sögu Islands meira en nokkur annar á þessum árum. Rúmum fjórum árum seinna var hann orðinn fyrsti ráðherra landsins, fremstur í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Minnisvarði Synir Jóhannesar, Ingimar og Sigurður, komust til fullorðinsára en Guðbjörg lést úr berklum um fermingu. Ingimar gerðist barnakennari og skólastjóri en Sigurður bóndi og síðar húsvörður. Eiga þeir margt af- komenda. Síðastliðið haust ákváðu afkomend- ur Jóhannesar Guðmundssonar og Solveigar Þórðardóttur að gangast fyrir því að þeim þremenningum sem fórust 10. október 1899 yrði reistur minnisvarði vestur í Dýrafirði. Minnisvarðinn er eftir Jón Sigurpálsson, myndlistarmann og forstöðumann Byggða- safnsins á ísafirði, og verður hann afhjúpaður á morgun, 10. október, að lokinni messu og minningarathöfn í Mýrakirkju, sem hefst kl. 11. Landhelgisgæslan mun heiðra þessa ár- menn landhelgisvarna með því að senda varð- skip inn á Dýrafjörð meðan á athöfninni stendur. Ríkisstjórn íslands ákvað á fundi 7. september síðastliðinn að tillögu Sólveigar Pétursdóttur, dómsmálaráðherra, að styrkja gerð minnisvarðans myndarlega og var sú viðurkenning mikils virði. HELSTU HEIMILDIR: Dómsmála- og lögregluréttarbók Norður-ísafjarðar- sýslu og ísafjarðarkaupstaðar árið 1900. *. Hæstaréttartiðindi í Kaupmannahöfn hæstaréttarárið 1900,44. árg. 1901. íslenskar blaðafréttir, okt.-nóv. 1899. Ársrit Sögufélags fsfirðinga 1959. Móðir mín, húsfreyjan, 1978. Höfundurinn er fyrrverandi kennari. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 9. OKTÓBER 1999 13

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.