Lesbók Morgunblaðsins - 27.11.1999, Qupperneq 14

n 4*1. r*PiUt,
wrrw.*''*"
o^v,« - nCMxmv
< ¥***»*•% *•<)■■■<, n V-Tít-J, rtfnM, rt ivýisw
KfKMUn k U rtfe m*t t**t* ji’pti* n 1-C<th
•••■<» <•*■»■ *•**. ’r**** h «**»•<■»>*, [», Itf íjfltK,
H w rM<if faitni ■‘I
** *ff»<v»rt»» f„#u4 í^fl. »t#i
Wt «4*~r, »rS. UfM«s H, “1 M M.I wfl t.sí-
HMHUrtU •«. rS. MJ.ii ,<•, <>.**»•«., rt.~t~
MCllWj Afe'lM, ,1,1. t/<W*»V», MKf.4,
4,M-t tM. I.M,, .,/•.. !,„
AViH* O-tl »-í**iA*. tv»«, Ml«(
Mtf-íKi.., tiwtí .JM Mt>„„M.',
itlftMtil.i'i—.V-i, l-fcVi
rti. líM. M„í,! v.t (•» tóu »« A<>^»
;-*» n* «i*. <r i«» ••»>» „t ht *• •”•»'
l.«tt HUl, V»j», •*• .«#« »5*Í »!***.' »«
MilUlb rtU /»» „a»- 1 “i> f/íf» <<•'»»• ,»fM IJii »'<

?
'IL LARU
.' *.} «1, /J 4 ítrji,
, HÍÍ4.U4 *•*/..*,
‘jhflrH^uC •jjértiiffCf-
Forsíóa á Bréfi til Láru, 1. útg. 1924.
Morgunblaðið/ Sigurður Jón
BOK ALDARINNAR
• •
A OLD BOKARINNAR
AÐGÁT
- Veqna skrifa um
Harala HamarThor-
steinsson (1892-1957)
Móðir kveður við vöggu
Sofnuð ertu, elskan smá!
uppi’ er máni’ á himni blá;
inn um ljóra ljósið sitt
leggur hann á andlit þitt.
A því ljósið er svo skært.
andann dregur þú svo vært,
eins og himnesk engil-fró
' innsiglaði þína ró.
Margt er vinlegt, vænt og hýrt
viður mánáljósið skírt,
en þó snýr hvað vænst því við
vafið blundi sakleysið.
Úti’ er blíðan yndisleg,
innihjáþérvakiég,
meðan ljúfa ljósið sitt
leggur máni’ á andlit þitt
Senn frá ljóra líður hann
ljósið með, sem til þín rann;
sjálf til hvflu sný ég þá,
sofna bams míns vöggu hjá.
(Ljóðmæli, 1925,4. útgáfa. SteingrímurThor-
steinsson)
Ég hafði áhuga á að lesa langa grein
um „skáldið á Hressingai-skálanum“
(sem aldrei hafði verið geflð út), eftir
Þorstein Antonsson, rithöfund (Lesbók
Morgunblaðsins 23.10. 1999) en þegar
til kom fann ég blaðið ekki. Nokkrir
dagar liðu þar til ég sá harðorð mót-
mæli, sárindi, er bróðursonar Haralds
heitins, (Gunnar Thorsteinsson, Lesb.
Morg. 27.10. sl.) skrifar fyrir hönd ætt-
ingja.
Ég sá síðan grein um skáldið Harald,
og viðbrögð mín voru tregi. Tár.
Ég mun ekki vera langorð. Ég trúi
ekki endilega að höfundur umræddrar
greinar hafí vísvitandi ætlað að særa,
heldur hafi þetta verið mistök, athug-
unarleysi. Hér var óneitanlega ’gott’
efni í smásögu, kaldranalega. Olánsöm
manneskja (engin nöfn nefnd). Kvik-
myndhandrit. Leikrit. Samúð höfundar
myndi skína í gegn. Eða hvað?
Haraldur Hamar Thorsteinsson,
sem ég hef ekki heyrt nefndan áður, var
fæddur 1892. Hann var elskaður af föð-
ur sínum og móður. Hann hafði græn
augu, fallegt þykkt, dökkt hár. Hann
átti sér drauma. Gekk vel í skóla. Fór
utan.Vildi bjarga heiminum. Elskaður
af systkinum. Skrifaði leikritið ’Santa
Sanna’ rétt rúmlega tvitugur, um það
leyti sem heimsstyrjöldin fyrri braust
út, langaði að búa til kvikmynd (ætlaði
að læra handritsgerð í kvikmynda-
skóla). Veiktist. (alkóhólismi, geðsýki?)
Týndist. Systir hans fór að leita hans til
útlanda (London), eftir að ei hafði til
hans spurst um nokkurra ára skeið.
Fannst í örbirgð. - Hafði sett svip á
bæinn, sat löngum á Hressingarskálan-
um. Einn. Lést af slysförum 1957. Eftir
hann liggur leikritið (í handriti) Santa
Sanna.
Hvort Haraldur Thorsteinsson, son-
ur skálds og sonur ástkærrar móður
var ’drykkjusjúkur’, ’geðveikur’,
’hommi’, (og var þess vegna daglega í
baðhúsi Reykjavíkur á sínum tíma!)
’vanaður’, (—sjá lok greinar Þorst. Ant.)
er vonandi ekki það sem þessi skrif
fjölluðu mest um. Hver var þessi mað-
ur? Var ekkert gott um hann að segja?
Meira að segja verk hans, sem hann,
(eftir heimildum Þorsteins að dæma,)
handfjatlaði sem dýrgrip, (hafði skrifað
það rétt tvítugur) fær ekki ’náð’ gagn-
rýnandans Þorsteins Antonssonar.
(Það væri fróðlegt að þetta verk yrði
gefið út!)
’Hann var eins og ævisaga þar sem
allar síðumar eru auðar!’ rifjar heimild-
armaður Þorsteins 42 árum síðar upp,
og sér Harald fyrir sér í kaffihúsinu.
Ég þakka, (þó mér sé málið ekki
’skylt’) Gunnari Thorsteinsson og ætt-
ingjum Haralds H. fyrir að vekja at-
hygli á, og andmæla. Þorsteini Antons-
syni óska ég velfamaðar á ritvellinum.
Haraldur Hamar er ekki óskrifað
blað. Ekki lengur.
NORMA E.
SAMUELSDÓTTIR
í MARSMÁNUÐI sl. héldu nokkrir forsvar-
smenn íslenskrar bókaútgáfu blaðamanna-
fund í Reykjavík. Þeir sögðu meðal annars
frá því að það sem af væri árinu 1999 hefðu
komið út um 90 bækur og voru það ánægju-
leg tíðindi þvi vart getur bókaútgáfa sem
stendur að meira en einni bók á dag að með-
altali átt við erfiðleika að stríða. Staðfestir
þetta að 20. öldin er ótvírætt öld bókarinnar.
Þessar góðu fréttir vom þó ekki megintilefni
blaðamannafundarins heldur var verið að
kynna fyrirhugaða atkvæðagreiðslu um bók
aldarinnar. Var öllum sem vildu taka þátt
boðið að velja þrjár bækur, og á degi bókar-
innar, 23. apríl, myndu úrslitin kunngerð.
Heimilt var að velja hvaða bók sem var að
því skilyrði uppfylltu að bókin skyldi vera á
íslensku og útgefin á Islandi á 20. öldinni.
Niðurstaðan í valinu varð sú sem búast
mátti við. Langflest atkvæði hlaut Sjálfstætt
fólk eftir Halldór Laxness. Fyrir utan að
vera ein besta skáldsaga sem skrifuð hefur
verið á íslandi, var verið að lesa söguna í rík-
isútvarpinu og Þjóðleikhúsið frumsýndi nýja
leikgerð sögunnar sem gagnrýnendur lofuðu
mjög. Ótvírætt naut sagan alls þessa.
Það var þó ekki valið á Sjálfstæðu, fólki
sem er athyglisvert heldur allt annað. í stað
þess að velja BÓK aldarinnar völdu þátttak-
endur TEXTA aldarinnar. Það er eiginlega
með ólíkindum að fólk skuli líta á TEXT-
ANN sem BÓK. Bók er að sjálfsögðu miklu
meira. Ef einhverjum finnst Sjálfstætt fólk
vera bók aldarinnar ættu menn að minnsta
kosti að tilgreina hvaða útgáfu þeir eiga við.
Þá væm þeir að velja bók en ekki einungis
texta. Halldór Laxness skrifaði engar bæk-
ur, nema ef vera skyldi óútgefnar dagbækur
og þess háttar. Halldór framleiddi texta sem
sumir hverjir voru verulega mikið útkrotaðir
og illlæsilegir ef ekki hreinlega ólæsilegir
venjulegum almenningi. Textarnir vom síð-
an meðhöndlaðir af ýmsum bókagerðar-
mönnum, settir, prófarkalesnir, prentaðir og
útgefnir í bók. Oft er reginmunur á texta höf-
undar og því sem gefur að lesa í hinni prent-
uðu bók. Gott dæmi um slíkt er að finna í nýl-
egri grein Jóns Aðalsteins Bergsveinssonar
um sjálfsævisögu Matthíasar Jochumssonar
SÖGUKAFLAR AF SJÁLFUM MÉR sem
birtist í ritgerðasafninu EINSAGAN - ÓL-
ÍKAR LEIÐIR, Rv., Háskólaútgáfan, 1998.
Hvernig ætti annars að velja bók aldarinn-
ar? Ein leið er að nota hlutlæga aðferð. Með
þeim hætti ættu allir að geta orðið sammála
um niðurstöðuna. Hver er sú bók sem oftast
hefur verið gefin út, í stærsta upplaginu, er
til á hverju heimili og á hverjum vinnustað,
jafnvel í mörgum eintökum, sú bók sem allir
landsmenn hafa gluggað í og flestir gera
jafnvel daglega, bókin sem er meira að segja
til þýdd (og staðfærð) á fjölda tungumála?
Það er bók aldarinnar. Það er SÍMÁSKRÁ-
IN. Á þessu ári er hún útgefin í stærra upp-
lagi en nokkru sinni fyrr, 220.000 eintökum.
Og til að lýsa enn betur urnfangi Símaskrár-
innar 1999 myndi hún teygja sig 65 km vega-
lengd ef öll eintökin væru lögð flöt í eina röð,
ef höfuðborgarhlutinn væri lagður sér og
landsbyggðarhlutinn sér myndi vegalengdin
verða tvöföld eða um 130 km. Væri bókunum
staflað flötum hverri ofan á aðra myndi súlan
ná um 12,5 km upp í loftið! Svo skemmtilega
vill til að hún verður alls ekki bók 21. al-
EFTiR STEINGRÍM JÓNSSON
Bréf til Láru er frábært
dæmi um bók þar sem
útlit hæfir innihaldi.
Oft hefur vel til tekist í
þeim efnum , og eru
ýmsar barnabækur þar
kannski gleggsta dæmið.
En það eru líka mörg
slys sem orðið hafa í
íslenskri bókagerð.
darinnar. Þeir sem sjá framundan sér algert
svartnætti bókaútgáfunnar geta með öllum
rétti fullyrt að bók 20. aldarinnar mun hverfa
innan fárra ára, hún mun að minnsta kosti
ekki vera til á pappír í codex-formi heldur
einungis í stafrænu formi á vefnum eða öðru
vísi.
Annars er dálítið spaugilegt þegar velja
skal bók aldarinnar þá fær fólk að tilnefna
þrjár! Ekki fá kjósendur við forsetakosning-
ar að velja þrjá frambjóðendur! En bækur
eru nú kannski annað og meira en einstaka
forsetar, með fullri virðingu fyrir þeim síðar-
nefndu. Það er líka kannski full þörf á að
velja þrjár bækur aldarinnar til að fram
komi hversu margbreytileg og margslungin
bókagerðin er.
Hefði ég átt að velja þrjár bækur aldarinn;
ar myndi Símaskráin hljóta fyrsta sætið. í
annað sæti veldi ég BREF TIL LÁRU eftir
Þórberg Þórðarson, og ekki hvaða útgáfu
sem er, heldur 1. útgáfuna sem kom árið
1924 í litlu upplagi, 600 eintök. Það eru allt
aðrar ástæður fyrir vali mínu á henni en
Símaskránni. Bréf til Láru 1924 kom með
pappakápu sem var með flipa hægra megin
sem náði afturfyrir og lokaði bókinni eins og
umslagi. Framan á kápunni stóð titill bókar-
innar upp á rönd, byrjaði efst; Bréf til Láru;
og aftan á, á flipanum, byrjaði neðst: Frá
Þórbergi Þórðarsyni. Það var frábærlega vel
hannað útlit fyrir innihaldið. Bókin var ein
heild - í einu orði sagt: samhæfð, bæði hið
ytra sem innra. Flest eintök bókarinnar hafa
síðan bókin kom út verið bundin inn og flip-
inn skorinn af, í eintaka tilvikum hefur hann
verið límdur fastur á aftari kápuna, ef káp-
unni hefur ekki hreinlega verið kastað eins
og oft var gert. Er það sorglegra en orð fá
lýst hversu litla virðingu fólk hefur borið fyr-
ir upphaflegu útliti bóka, forlagsbandi og
kápum, og er marga meiri háttar bókamenn
og bókasöfn ekki síst að saka í þeim efnum.
Bréf til Láru er frábært dæmi um bók þar
sem útlit hæfir innihaldi. Oft hefur vel til tek-
ist í þeim efnum, og eru ýmsar barnabækur
þar kannski gleggsta dæmið. En það eru líka
mörg slys sem orðið hafa í íslenskri bóka-
gerð.
Hér skulu einungis tilfærð tvö dæmi, ann-
ars vegar ÍSLENSKIR SJÁVARHÆTTIR
Lúðvíks Kristjánssonar og hins vegar SAGA
REYKJAVÍKUR sem Guðjón Friðriksson,
Eggert Þór Bernharðsson o.fl. hafa unnið að.
Báðar bækurnar eru fjölbindaverk sem notið
hafa stuðnings af opinberu fé og mikill metn-
aður að baki útgáfu þeirra. Texti þeirra er
fyrsta flokks. Hins vegar hafa bókahönnuð-
irnir og útgefendurnir misskilið hlutverk sitt
og látið prenta bækurnar í svo stóru og
þungu broti að verð bókanna varð svo hátt að
almenningur hefur ekki fjárráð til að kaupa
þær. Bókasöfn sem á annað borð hafa ráð á
að kaupa bækurnar geta ekki lánað þær út
því þær eru of dýrar og of stórar. Og það er
illa farið með svo góða texta að einskorða þá
við afmælisgjafir til sextugra og sjötugra
forstjóra stórfyrirtækja.
Þriðju bókina myndi ég velja eftir inni-
haldinu, efninu fremur en textanum, og þrátt
fyrir að fínna megi að hönnuninni, bókin er
innbundin í hörð spjöld en límd í kjölinn. Það
er reyndar bók sem ekki mátti velja af því
hún er ekki íslensk. Textinn er á ensku eftir
mann, sem er af útlendu bergi brotinn, og
bókin er hönnuð, prentuð og gefin út í Eng-
landi. Ef litið er framhjá fæðingarstað höf-
undar er þessi bók á sama bás sett og flestar
bækur Arngríms Jónssonar lærða sem voru
prentaðar erlendis á útlendu máli. En þær
fjölluðu alfarið um íslenskt efni og svo er um
þá bók sem ég set í þriðja sætið. Hún er eftir
Matthew J. Driscoll sem er fyrrverandi
styrkþegi við Stofnun Árna Magnússonar og
nú sérfræðingur við Árnastofnun í Kaup-
mannahöfn. Bókin heitir THE UNWAS-
HED CHILDREN OF EVE, sem er harla
íslenskur titill þótt hann sé á ensku, og út-
gefin í Middlesex í Englandi af forlaginu
Hisarlik Press árið 1997 (ISBN 1-874312-
30-3).
Bókin fjallar um bækur, en ekki hvaða
bækur sem er. Það eru nefnilega hinar ís-
lensku handskrifuðu bækur, einkum á 18. og
19. öld, sem hafa að geyma ýmsar ómerki-
legri sögur, rímur og fleiri texta sem sumir
voru aldrei prentaðir. Eða með öðrum orð-
um: óhreinu börnin hennar Evu sem við vilj-
um ekki eða vildum að minnsta kosti til
skamms tíma ekki sjá í bókmenntasögu okk-
ar. Engu síður er þetta merkilegur þáttur í
bókagerðarsögu íslands og óvenjulegur í
samanburði við það sem gerðist erlendis þar
sem prentaðar bækur höfðu að mestu leyti
útrýmt handskrifuðum bókum er hér var
komið sögu. Innihald óhreinu barnanna
minnir okkur rækilega á að bækur eru miklu
meira en það eitt sem rann í gegnum prent-
vélarnar. í bókinni kynnumst við afkastam-
iklum bókagerðarmönnum sem skrifuðu upp
nýja eða gamla texta og afrituðu stundum í
fleiri eintökum sem dreifðust til áhugasamra
lesenda. Bókin sýnir að íslensk bókagerð og
bókmenning, allt frá höfundi til lesanda, var
miklu fjölbreyttari og umfangsmeiri en ál-
ykta mætti út frá hinum tiltölulega fáu
prentuðu bókum liðinna alda.
Höfundurinn er bókavörður.
1 4 LESBÓK MORGUNBIAÐSINS - MENNING/LISTIR 27. NÓVEMBER 1999