Lesbók Morgunblaðsins - 08.04.2000, Blaðsíða 3

Lesbók Morgunblaðsins - 08.04.2000, Blaðsíða 3
LESBðK MORGUNBLAÐSINS - MENNEVG LISTIR 1 4. TÖLUBLAÐ - 75. ÁRGANGUR EFNI Bréfasamband Ólafarog Þorsteins Á morgiin eru liðin 143 ár frá fæðingu skáldkonunnar Ólafar Sigurðardóttur frá Hlöðum og af því tilefni skrifar Erna Sverr- isdóttir bókmenntafræðingur grein um Ólöfu sem var fyrsta yfirlýsta kvenréttinda- konan í íslenskri ljóðagerð. Brot af sögu hennar er að finna í Bréfasafni Þorsteins Erlingssonar en leiðir þeirra lágu saman á námsárunum í Reykjavík. Bréfasamband þeirra hófst 1883 og stóð til 1914. mQ UL2K Hjá Nordal níræðum Jóhannes Nordal, lönguni kenndur við Nor- dalsíshús sem hann átti og stjórnaöi, lærði kælitæknina í Kanada, en þangað fdr hann ungur. Þess er minnst að í dag eru liðin 150 ár frá fæðingu hans og af því tilefhi endur- birtist 60 ára gamalt viðtal Valtýs Stefáns- sonar við Jóhannes á mræðisafmæli hans 1940. '** Agnar Klemens Jónsson var sendiherra í Bretlandi þegar Bretar beittu löndunarbanni 1952 í kjölfar stækk- unar á íslensku fiskveiðilandhelginni og það kom í hlut sendiherrans að ganga á fund Anthonys Edens utanríkisráðherra Breta. Frá því segir Agnar Klemens í end- urminningum sínum. Kaflar úr þeim eru birtir í tilefni af 60 ára afmæli utanríkis- þjónustunnar. Catherine Yass opnar sýningu í i8 í dag. Hún er ein þeirra sem kom fram í kjölfar Freeze-hópsins margumtalaða með Damien Hirst í farar- broddi og segir sjálf að listsköpun þess hóps hafi valdið straumhvörfum í samtímalist í Bretlandi. sem allt í einu var tekin al- varlega. A sýningunni veitir Yass okkur innsýn íþað sem flestum yfirsést. FORSÍÐUMYNDIN í tilefni vorsins er mvnd af Leirvogsá þar sem hún rennur niður af Mosfells- heiði á hlýjum apríldegi. Ljósmynd: Gísli Sigurðsson. JOHANN P. TAMMEN DAGSDAGLEGA BALDUR OSKARSSON OG FRANZ GÍSLASON ÞÝDDU Engargleðir vatnið skjólufylh' vís ílungum hans en fór á stultum hæðnishlátrí um landið hversvegna brenndihann það sem hann festi á blað blýantiyddum oghvívarþá hver tónn svo mjór sem hjákátlegur vildi fá aðhljóma hversvegna oghvað öskraðiafkvíða alltumkríng íkviðnum taldi hann þrettán vini enginn lifði af. Johann P. Tommen er þýskt skótd, f. 1944. Ljóðið er úr ftokki sem nefnist „Hort- mochers taunen", skáldið endurspeglor líf ungs fólks í Þýskalandi eftir strtð og viðhorf sömu kynslóðar sem miðaldra manna. RABB IREYKJAVIKURBREFI Morgun- blaðsins sunnudaginn 26. mars var varað við mengun gufuhvolfsins af völdum koltvísýrings og þeirri svo- nefndu gróðurhúsahlýnun sem mundi stöðva Golfstrauminn og koma okkur undir íshelluna miklu, á ísöldinni miklu í norðlægum lönd- um. Síðan var hvatt til þess að Islendingar kæmu þessum boðskap haffræðingsins Broeckers á framfæri við heimsbyggðina. Við þetta er ýmislegt að athuga. Ég er reyndar sammála því að það sé lífsnauðsyn að stöðva sem fyrst mengun gufuhvolfsins af koltvísýringi og öðrum efnum sem draga úr hitageislun frá jörð- inni en hindra þó ekki ylinn frá sólinni. Hlýnunin sem þegar er orðin af þessum völdum er augljósari og í miklu betra sam- ræmi við útreikninga loftslagsfræðinga en flestir vilja vera láta, og í rauninni er hún mjög hröð. Á systurstjörnu okkar Venusi hefur það gerst að koltvísýringurinn er alls ráðandi í gufuhvolfinu og veldur þar meira en 400 stiga hita niðri við yfirborð landsins, svo að blý bráðnar. Reyndar er ekki auðvelt að nota þá þekkingu beint til að spá um þróunina á jörðinni, meðal ann- ars vegna tilvistar sjávarins. En samt er augljóst að jafnvægið í hitafari jarðarinnar getur verið ákaflega viðkvæmt, og það var reyndar afar breytilegt áður en maðurinn fór að skipta sér af því. Það sýnir að jafn- vel lítil íhlutun í náttúruna gæti haft úr- slitaáhrif á örlög jarðarinnar. Þess vegna á að stöðva mengun og láta andrúmsloftið njóta vafans. En svo kemur alvarleg athugasemd: GOLFSTRAUM- UR OG HITAFAR Hefði ekki í framhaldi af þessu verið ástæða að minnast á það að ríkisstjórn okkar skuli vilja fá alþjóðlega undanþágu til að menga andrúmsloftið meira en aðrar þjóðir, og nota meira að segja til þeirrar mengunar hina hreinu vatnsorku sem for- sjónin hefur gefið okkur? Er líklegt að þjóð sem hagar sér þannig verði tekin trúanleg ef hún ætlar sér að hafa forystu um að vara heimsbyggðina við hættunni af gróðurhúsaáhrifum, eins og lagt er til í þessu Reykjavíkurbréfi? Önnur athugasemd: Mér finnst það vera ábyrgðarlaus og illa rökstudd skoðun í Reykjavíkurbréfinu að góðurhúsahlýnunin muni leiða til mikillar kólnunar, jafnvel ísaldar, á norðurslóðum. Færibandskenn- ing Broeckers nýtur alls ekki stuðnings allra loftslagsfræðinga. Hann leggur alla áherslu á að Golfstraumurinn stjórnist af niðurstreymi seltumikils sjávar á norður- slóðum. Vegna bráðnunar á hlýindaskeið- um verði sjórinn þar seltuminni og léttari og sökkvi síður í hlýindunum en ella og hægi þannig á Golfstraumnum. Broecker virðist gleyma þætti vindanna í hafstrau- munum. Sannleikurinn er hins vegar sá að til dæmis Golfstraumurinn lagar sig mjög vel eftir suðvestanáttinni á Norður- Atlantshafi og breytingum hennar. Það óhemju magn af söltum og hlýjum Atlantssjó sem streymir til norðausturs milli Skotlands og íslands ræðst þannig mjög af því hvað loftþrýstingurinn er að jafnaði miklu hærri yfir Skotlandi en ís- landi. Þess vegna verður sjórinn milli Nor- egs, íslands og Grænlands einstakur í sinni röð á jörðinni, miklu hlýrri en á nokkru hafsvæði svo nálægt heimskaut- um. Sjórinn hlýnar samt yfirleitt ekki til lengdar því að á móti kemur meiri hitaút- geislun og vindkæling en annars staðar í höfum nálægt heimskautum. Og sjórinn safnast þar heldur ekki fyrir. Loftþrýst- ingur er að jafhaði mun hærri á Grænlandi en Islandi og af því leiðir mikið streymi af köldum sjó til suðvesturs út af Vestfjörð- um og það jafnar þannig metin að miklu leyti milli innstreymis og útstreymis úr þessu milda og merkilega norðlæga hafi. í þessu ljósi má hugleiða hvort gróður- húsahlýnun muni leiða af sér kólnun eða hlýnun í þessu norðurhafi. I Reykjavíkur- bréfinu er greint frá því að af þessum sök- um hafi bráðnun aukist og Færibandið misst fimmtung af krafti sínum, og þá á hafið væntanlega að vera farið að kólna sem þessu nemur á norðlægum slóðum. Þessu hafa aðrir andmælt, meðal annars í nýlegum sjónvarpsþætti, og sú vitneskja sem fáanleg er hér á landi bendir til þess að Broecker fari með rangt mál. Það skal nú rökstutt nánar. Ég hef kannað hita og loftþrýsting á ís- landi í hálfa aðra öld. Þá kom í ljós að hve- nær sem hlýnar lækkar loftþrýstingur oft- ast, en þess gætir minna bæði í Skotlandi og á Grænlandi. Hlýnun leiðir þannig til^ þess að þrýstimunur milli Skotlands og ís- lands eykst og þar með suðvestanáttin og hlýi og salti straumurinn inn í norðurhafið. Á sama hátt eykst þá norðaustanvindur og kaldur straumur milli Vestfjarða og Græn- lands. Með öðrum orðum: Meiri hlýr og saltur sjór inn, meiri kaldur sjór út, svo að selta og hiti ættu að aukast í norðurhafi vegna hlýnunar, þvert ofan í það sem Broecker heldur fram. Og hvað segja svo staðreyndirnar? Síð- asta áratug hefur verið jafn hlýtt í hafinu norður af Islandi og var á því einstaka hlý- indaskeiði 1930-1960. Að sama skapi hefur hafísinn auðvitað minnkað og þynnst. En þrátt fyrir þá bráðnun hefur sjávarseltan og sjávarhitinn norður undan aukist og er nú á þessu ári meiri en um langt árabil og minnir á það sem var á hlýindaskeiðinu um miðbik aldarinnar. Víst er málið flóknara er hér hefur verið unnt að rekja, en allt stangast þetta á við boðskap Broeckers. Nýlegar loftslags- breytingar styðja ekki kenninguna um að gróðurhúsaáhrifin dragi úr Golfstraumn- um og valdi ísöld á okkar slóðum. Hvatn- ingu til annarra þjóða að stöðva aukningu gróðurhúsalofts verður því að byggja á öðrum rökum, auk þess sem við þurfum að sýna betra fordæmi en við gerum í meng- unarmálum gufuhvolfsins ef einhver á að trúa varnaðarorðum okkar. PÁLL BERGÞÓRSSON LESBÓK MORGUNBIAÐSINS - MENNING/LISTIR 8. APRÍL 2000 3

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.