Lesbók Morgunblaðsins - 16.12.2000, Blaðsíða 3

Lesbók Morgunblaðsins - 16.12.2000, Blaðsíða 3
LESBðK MORGUNBLAÐSINS ~ MENMNG LISTIR 49. TÖLUBLAÐ - 75. ÁRGANGUR EFNI Hvar er Lögberg? Samkvæmt skoðunum Matthíasar Þtf rð- arsonar þjóðminjavarðar hefur verið talið að Lögberg sé þar sem flaggstöngin stend- ur á brún Almannagjár. Þtf rarinn Þtf r- arinsson arkitekt er á annarri skoðun; telur að þingstaðurinn hafi verið á flöt niðri i' gjánni og í brekku upp að hærri gjárveggn- um, þar sem sæti lðgsögumannsins hafi verið efst. Listmarkaðii eru margir og stórir til í heiminum og þar gegnir markaðssetning myndlistarinnar æ stærra hlutverki. Bragi Ásgeirsson hefur heimsótt nokkra listmarkaði á ferðum síii- um ytra. KRISTJÁN FRÁ DJÚPAIÆK Bergþór Jóhannsson er mosafræðingur og heiðursdoktor frá Há- sktf la íslands. Þann heiður hlaut hann fyrir rannstfknir sínar á íslenskum mosiim og segir hann að 600 mosategundir vaxi á Is- landi. Þetta er fyrri hluti viðtals við Berg- þtf r eftir Hafdísi Erlu Bogadtfttur. Lærdómsmaðurinn Gunnar Pálsson er líklega flestum tf kunnur, enda 18. aldar maður. Hann var á sinni tfð einn mesti lærdtfmsmaður landsins, sat Hjarðarholt í Dölum, var sktflameistari, skáld, prtffastur og fræðimaður. Greinin er eftir annan lítt kunnan fræðimann, Gunnar Sveinsson skjalavðrð, sem lézt á þessu ári. SINFONIA FORSÍÐUMYNDIN er í tilefni at umfjöllun um mosa. Hér, á lcletti við Straumsvik, má sjá hrúð- urfléttur og fleiri fléttur, einnig 4-5 mosategundir. Ljósmynd: Gísli Sigurðs- son. Hann er undarlegi maðurinn að austan, segir fólk, ogaugum tílhans skotrar: Maðurhm að austan: Hann yrkir, segir fólk. Augu þeirra myrkvast, sem aldrei Mta sól Og armurþeirra visnar, sem aldrei hafa gróðwsett grein ílandsins mold. Og fætur þeirra lýjast, sem faragrýttan stig um fjöll, og einsMs leita. Oft brennir sól ájökli, þó í byggðum hafí vermt Hann er undarlegi maðurinn aðaustan, segirfólk, og árin framhjá líða. Svo hefnistþeim, sem yrkja oghugsa, segirfólk. En veitþá nokkur stormhm, sem villiskóginn braut? Hver vakti honum yfir? Undarlegur maður, hann yrkir, segir fólk. Maðurinn sem gleymdist, þegar gleðinni var deilt, sem gjöftil alls, er Mfir. Kristjón {Einarssonj frá Djúpalaek, 1916-1994, var Norður-Þingeyingur að uppruna en átti lengst af heima á Akureyri. Fyrsta Ijóðabók hans, Fró nyrstu ströndum, kom út 1943, en alls urðu Ijóðabækur hans fjórar, Auk þess orti hann vinsæla söngtexta. RABB „Þú verður að vera einn af menntamönn- unum til þess að trúa slíku - enginn venju- legur maður gæti verið svo vitlaus." George Orwell. TUTTUGASTA öldin hefur með réttu verið nefnd öld öfganna. Öldin var tímabil ótrúlegra þjóðfélagslegra tilrauna þar sem dregið var fram það besta og versta í mannlegu eðli. Aldrei hafa jafnróttækar breytingar orðið á mannlegu samfélagi á svo skömmum tíma. George Orwell taldi að stríð væri helsti hvati breytinga í heiminum og Léon Trotsky komst einhvern tíma svo að orði að stríð væri járnbrautarlest félagslegra breytinga í veröldinni. Stríð flýtir fyrir þróun, þurrk- ar út mismunun milli þjóðfélagsstétta og dregur raunveruleikann sjálfan upp á yf- irborðið, en umfram allt gerir það ein- staklingnum ljóst að hann er ekki að öllu leyti einstaklingur, heldur hluti heildar. Sjálfsagt telja margir að þessi söguskoðun sé rómantík í anda Nietzsehe og sett fram í þeim tilgangi að réttlæta styrjaldir. En í raun og veru er hér aðeins á ferðinni frum- leg og hugrökk hugsun manna sem upp- lifðu þau þjóðfélagslegu tækifæri sem voru afieiðingar styrjalda. Styrjaldir 20. ald- arinnar umbyltu þjóðfélögum á þann hátt að ekkert var samt á eftir. Hin hugmyndafræðilegu umbrot náðu hátindi á fjórða tug aldarinnar í nasism- anum í Þýskalandi og stalínismanum í Sov- étríkjunum. „Já þá voru heldur en ekki sumarlönd í heiminum þúsundáraríki í 511- um áttum eins og hvur vildi hafa, sjö sólir á lofti." (Halldór Laxness). Þessi ótrúlega tilraun með manninn og mannlegt eðli, sem var nær því að vera trúarbrögð en vís- indaleg hugsun, er mörgum nútímamann- inum lítt skiljanleg enda hafa flestir ismar aldarinnar fengið sína greftrun og eftir stendur aðeins sú staðreynd að snilldarleg TRUIN OG SKYNSEMIN hugsun getur eftir á að hyggja í raun verið hámark heimskunnar. Hafidór Laxness komst svo að orði að þegar trúin væri ann- ars vegar héldi skynseminn kjafti. „Hitt er annað mál að þó skynsemin sé kannski það besta sem við eigum, þá er trúin stundum nær lífinu en hún. Ef til vill komst Orwell beint að kjarnanum þegar hann sagði að öllum sem á annað borð hugsi væri það Ijóst að tungumálið væri í raun og veru gagnslaust til þess að miðla því sem geng- ur á í heila mannsins. Þessi sýndarveruleiki kom skýrast fram í kommúnismanum, sem var fyrst og fremst hugmyndafræði menntamanna. Eftir fyrri heimsstyrjöldina fengu margir menntamenn nýja von og innblástur í hug- myndum um stjórnmálakécfi, sem virtust fær um áð leysa hin ólýsanlegu vandamál sem lýðræðisríki Vestur-Evrópu stóðu varnarláus gegn, atvinnuleysi, offram- leiðslu og kreppu. í Þýskalandi og Sov- étríkjunum virtist takast að vinna bug á þessum vandamálum, atvinnulausir fengu vinnu og stórkostlegar framkvæmdir voru settar í gang. Það þurfti heimsstyrjöld til þess að gera upp við nasismann og fylgj- endur hans áttu litla möguleika á end- urreisn eftir þann hildarleik. Stalínistar komust aftur á móti víða í háar stöður í samfélaginu, í stjórnmálum, menningarlífi og menntakerfi. Stalínisminn var í raun og veru sami terrorisminn og hitlerisminn, andmenningarlegur og barbarískur. Margir menntamenn, sem hrifust af stal- ínismanum, virðast hafa laðast að einræð- istilburðunum, áherslu á aga, hlíðni og erfðaprinsastjórnkerfi. Þegar flett var of- an af grimmdarverkum Stalíns, sem lét líf- láta milljónir manna auk þeirra milljóna sem létust vegna afleiðinga hinnar þjóð- félagslegu umbyltingar sem hann stóð fyr- ir, var málið oftast afgreitt þannig að við- komandi hafi ekki vitað hið sanna og ekki verið í aðstöðu til að afla upplýsinga. Það er eftirtektarvert að það voru gáfu- mannahóparnir í vestrænum samfélögum sem hrifust upp úr skónum af Stalín og stalínisma. Gáfumenn eru venjulega álitnir það fólk sem er fært um að sjá í gegnum yfirborðið með gagnrýnni hugsun og láta sér ekki nægja opinberan áróður. Hvernig á að skýra það að menntastéttin tók þátt í blindingsleik Stalíns? Oft er talað um að hinir vestrænu fylgismenn hans hafi ekk- ert vitað. Þvert á móti vissu margir hvað var að gerast en kusu að verja átrúnaðinn og kepptust við að réttlæta voðaverk Stal- íns. í Skáldatíma segir Halldór Laxness: „Stærsta axarskaft okkar vinstrisósíalista fólst í trugirni. Það er í flestum tilfellum meiri glæpur að vera auðtrúa en að vera lygari. Við höfðum hrifist af byltingunni og bundum vonir okkar við sósíalisma. Sann- ur tómas trúir hinsvegar ekki að lausn- arinn hafi risið upp þó hann þreifi á nagla- förunum og síðusárinu. Við trúðum ekki af því að aðrir lygju að það væri gott, heldur af því að við lugum að okkur sjálfir. Afneit- un staðreynda fylgir oft dýrmætustu von- um manna og hugsjónum." Kommúnisminn lifði nasismann í nærri hálfa öld og hrundi að lokum innan frá. Þeir sem lofuðu kommúnismann og hjálp- uðu til við að viðhalda þessu blóði drifna minnismerki um mannlega snilligáfu, hafa fæstir þurft að bera ábyrgð á verkum sín- um. Þvert á móti hafa margir þeirra reynst nýtir þjónar og talsmenn annarrar 19. aldar hugmyndafræði, þ.e. kapítalism- ans, sem byggist í meginatriðum á því að viðurkenna og virkja helstu veikleika mannlegs eðlis svo sem græðgi og eig- inhagsmunahyggju. Við fyrstu sýn mætti ætla að hér rísi mannleg skynsemi til hæstu hæða en raunveruleikinn sýnir okk- ur að þessi hugmyndafræðilega virkjun mannlegs eðlis byggist ekki síður á trú en hinar útdauðu útópíur mannsandans. Verðgildi hlutabréfa byggist meira á von- um og væntingum en kaldrifjaðri skyn- semi. Trúin ein viðheldur markaðskerfinu og sprenglærða fræðinga greinir á um or- sakir og afleiðingar. Ef til vill er dóm- greind gáfumanna nútímans ekki á hærra plani en þeirra sem áður útlistuðu af fræðilegri nákvæmni hagkerfi sósíal- ismanns. Kannski er sú mannlega fötlun sem Orwell lýsti, að maðurinn sé ófær um að koma því til skila sem hann raunveru- lega hugsar, enn í fullu gildi. Þjóðskipulag heldur velli á meðan við trúum á það en ekki lengur. Sagan hefur sýnt okkur að maðurinn getur ánetjast ótrúlegustu hug- myndafræði þegar múgsefjunin yfirstígur einstaklingshyggjuna. Trúin og skynsemin halda áfram að togast á í mannlegu eðli. Þess vegna er þúsundáraríkið alltaf tálsýn, sumarlöndin utan seilingar og maðurinn stöðugt meira utan gátta í eigin sköp- unarverki. ÁRNI ARNARSON LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/USTIR16. DESEMBER 2000 3

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.