Lesbók Morgunblaðsins - 16.12.2000, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 16.12.2000, Blaðsíða 5
Kinga í Borróstíl. Frá Granagiljum. Þríblaðanæla með keltnesk-norrænu skrautverki; úr kumli á Hafurbjarnarstöðum. 585 P9 B>S» Wiifc| w „Þórshamar" með vargshaus. Fossi í Hrunamannahreppi. Frá Silfursjóður frá Gaulverjabæ í Flóa. um sig gæti borið sjálfstætt vitni um. Þótt ekki væru sögulegar heimildir,^ gætu fornleifarnar veitt örugga fræðslu um afland þetta byggðist Norðurlandamönnum um 900 og hér bjó heiðin þjóð á 10. öld. Þegar nánar er eftir innt gerist ógreiðara um svör, og verður þó einhvers í að leita. Elstu heimildir um uppruna íslendinga telja þá af Norðmönnum komna. Samkvæmt Land- námabókum kom meginþorri landnámsmanna frá Noregi, úr öllum fylkjum á vesturströnd landsins frá Ögðum til Hálogalands, en þó lang- flestir úr fylkjunum vestanfjalls, einkum Hörðalandi, Sogni og Firðafylki, eða úr Gula- þingslögum. Ófáir landnámsmenn eru einnig taldir frá Hálogalandi. Fáir eru hins vegar nefndir úr héruðunum austanfjalls. Úr vík- inganýlendum Norðmanna vestanhafs komu og margir landnámsmenn til íslands, og voru þeir ættaðir af hinum sömu slóðum í Noregi og þeir landnámsmenn sem komu beint þaðan. Fáeinir landnámsmenn eru kallaðir sænskir, en nokkrir að einhverju leyti af sænskum ættum. Einn er kallaður hinn danski. Með fáum undantekning- um er landnámið á íslandi þannig mjög ein- skorðað við Vestur- og Norður-Noreg í sögu- legum heimildum. Menn hafa reynt að telja landnámsmennina eftir Landnámabókum og sýna með hlutfalls- tölum hvernig landnámsmenn skiptust eftir upprunalöndum. Bogi Th. Melsteð telur fimm sjöttu hluta landnámsmanna hafa komið hingað beint austan um haf frá Noregi en um einn sjötta hluta vestan um haf. Guðmundur Hann- esson fór þannig að að hann reyndi að ætla á tölu allra þeirra frumbyggja sem vart verður í Landnámu. Af því fólki sem hann taldi saman á þennan hátt reiknaðist honum 846 hafa komið frá Noregi, 30 frá Svíþjóð og 126 vestan um haf. Aðrir hafa fundið enn önnur hlutföll en þessir fræðimenn, og skiptir því sýnilega miklu máli hvaða talningaraðferð er beitt við heimildirnar. Jafnvel þó að notaðar séu tölur Guðmundar Hannessonar, er það fólk sem vottar fyrir í Landnámu ekM nema 5% allra þeirra sem tald- ir eru hafa flust til landsins á landnámsöld. Það liggur því í augum uppi hve varhugavert er að fara með hlutfallstölur um uppruna landnáms- manna eftir Landnámabókum. Vér verðum að láta oss nægja að segja með almennum orðum að samkvæmt söguheimildum hafi meiri hluti íslenskra landnámsmanna komið frá Vestur- Noregi, margir frá Norður-Noregi, margir einnig vestan um haf. Með hinum síðastnefndu hafi komið margt af fólki af keltneskum upp- runa, írskir menn og kynblendingar írskra og norrænna manna. Eru allmiklar lfkur til að þetta fólk hafi verið mun fleira en beinlínis kem- ur fram í Landnámu, og benda mannfræðirann- sóknir sterklega til þess. Auk þessa norska og keltneska fólks hafi svo komið eitthvað af fólki frá Svíþjóð og jafnvel Danmörku. I fyrri köflum þessarar bókar hefur verið frá því skýrt að íslensk kuml séu sem heild líkust norskum kumlum af fátæklegri gerð og mundu ekld þykja framandleg ef þau hefðu fundist í Noregi. Eins eru flest kuml norrænna manna í Vesturhafslöndum, eindregnast á Skotlandi, Hjaltlandi og í Orkneyjum. Þótt farið sé um öll Norðurlönd finnast ekki þau kuml sem líkari séu kumlunum í þessum nýbyggðum öllum en hin norsku. En sitthvað er það í norskum graf- siðum sem ekki eða sjaldan finnst á íslandi eða byggðunum fyrir vestan haf. Þar finnast ekki stórhaugar, bátgrafir eru sjaldgæfar, sömuleið- is líkkistur, og líkbrennsla er fátíð. Eftirtektar- verðast er að líkbrennsla hefur alls ekM tíðkast á íslandi og krefst það skýringar, úr því að hið jákvæða í íslenskum grafsiðum bendir til Nor- egs, en Hkbrennsla hélst þar í landi öðrum þræði allt til loka heiðins siðar. Það er vonlaust að reyna að skvra bruna- kumlaleysið á íslandi með því að Islendingar hafi verið komnir af einhverri norrænni þjóð sem ekki brenndi lík á víkingaöld. Slík þjóð var ekki til. Barði Guðmundsson hefur þó bent á Dani í þessu sambandi. Hyggur hann þá hafa náð fótfestu víða á vesturströnd Noregs á 9. öld, og hafi aðkomin dönsk yfirstétt verið fremst í flokki andstæðinga Haralds hárfagra og hrokk- ið undan vestur um haf og til íslands þegar ekM varð rönd við reist yfirdrottnun hans. Þessir dönsku eða danskættuðu menn hafi síðan á marga lund mótað íslenska menningarhætti frá upphafi. Meðal annars stafi það frá þeim að greftrun varð einráð í útfararsiðum, því að Dan- ir hafi verið greftrunarmenn á víkingaöld, en ektó stundað bálfarir. Það er rétt að bálfarir tíðkuðust ekki í stórum hlutum Danmerkur á vfkingaöld, en þó voru þær engan veginn óþekktar í landinu og voru t.d. einráðar á Jótlandi norðan Limafjarðar, þeim hluta landsins sem liggur næst Noregi og frá fornu fari hefur staðið í nánustum menning- artengslum við hann. Brunakuml hafa einnig fundist á Sjálandi og Lálandi. En setjum svo að frumbyggjar íslands hefðu átt rætur að rekja til þeirra landshluta Danmerkur þar sem greftrun var einráð. Torskýrt væri það þá að ís- lensk kuml skuli vera líkari norskum beinak- umlum en dönskum. Ekki getur skýringin held- ur átt við fæð brunakumla í Vesturhafslöndum. Kumlin þar eru flest frá 9. öld eða frá því áður en Haraldur varð einvaldskonungur í Noregi. En sama skýringin mun að lflrindum eiga við fæð brunakumla í þessum löndum og algjöra vöntun þeirra á íslandi. En af hverju stafar þá brunakumlaleysið, úr því að íslensk kuml minna mest á hin norsku? Almgren vildi skýra það með því að landnáms- mennirnir hafi hlotið að vera aðallega ættaðir úr Norður-Noregi, en þar séu beinakuml al- gengust að tiltölu. Eftir Landnámabókum komu margir landnámsmenn frá Norður-Nor- egi, og rétt er það að fá brunakuml eru þekkt þar, og hefur greftrunarsiður verið yfirgnæf- andi. Oþekkt eru þó brunakuml ekki norður þar. En mikilsvert er að gefa því gaum í heild að líkbrennsla hefur verið mikm ríkari austanfjalls í Noregi en í Vestur-Noregi, að ektó sé talað um Norður-Noreg. Af þessu má renna grun í að lík- brennslusiðurinn hafi verið tiltölulega lausastur í sessi í þeim landshlutum Noregs sem land- námsmenn eru taldir hafa komið frá. THOMAS HOOD HARMUOÐ ARNJHEIÐUR SIGURÐARDÓTTIR ÞYDDIOGENDURSAGÐI Systur mínar! Lyftið henni hljóðlega og beríð burtu héðan. Hún varfegwsta ljóðið, viðkvæmasta blómið. Allt er hor&ð, systur, bræður og frændur, faðir og móðir. Flúin er ástín, allir vinir týndir. Myrkvaðist jörðin, harðlæstur hver himinn. Horfinn þinn náðarfaðmur, útskúfuð, ein. - Æddiírauðu myrkrí inn um dauðans dyr: Förum burtu, burtu héðan ogkomum aldreiaftur. Systurmínar! Lyftið henni hljóðlega, beríðhana blíðlega héðan, viðkvæmasta blómið. I hörðum heimi varðhún grímmdinni að bráð. Vonin hvarffrá henni ogvitiðlíka. Hún sem var viðkvæmasta blómið. - Og síðan þögnin. Leggiðsaman hendur hennar, sendið henni hljóða bæn hjarta, sem þjáist enn. Höfundurinn er enskt skáld. Ljóðið er um unga stúlku sem drekkti sér. ÞORÐUR MAR ÞORSTEINSSON í GEGNUM SÁLAR- SPEGLANA Þreytuleg augu okkar koma upp um okkur. Okkur landverssyni ungaoghvíta. Brímöldur fortíðar berja ekki lengur á okkur Hnúarokkar hvítna ekMlengur afhörkutaki Éljagangur er aðeins ágluggum. Samt erum viðþreyttir og augu okkar koma upp um okkur. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/USTIR 16. DESEMBER 2000 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.