Pressan - 10.09.1992, Side 20

Pressan - 10.09.1992, Side 20
20 FIMMTUDAGUR PRESSAN 10. SEPTEMBER 1992 E R L E N T Síje 9íclu 3)otk 5imc0 Fischer verði látinn gjalda Leiðið hugann að Bosníu, undirlagðri af hersveitum Serba. Hugsið síðan um skáksnillinginn Bobby Fischer, sem brýtur samskiptabann Sameinuðu þjóðanna, og reyndar allt velsæmi, til að geta hagnast af skákeinvígi í Serbíu við gamlan keppinaut sinn, Boris Spasskí. Fram- koma Fischers er gegnsýrð af kaldlyndi, svo ekki sé talað um virðingar- leysið gagnvart alþjóðalögum. Skákkeppnin gengur auk þess þvert á til- sldpun George Bush um bann gegn viðskiptum Ameríku við Júgóslavíu. Fischer hreif skákunnendur um allan heim þegar hann bar sigurorð af Spasskí í heimsmeistaraeinvíginu í skák fyrir 20 árum. Núna blygðast heimurinn sig fyrir hann. Aðspurður um viðvörun Bandaríkjastjórnar við því að tefla í Svartfjallalandi sýndi hann markleysi hennar með því að skyrpa á skjalið. Ef hann teflir á hann skilið að verða lögsóttur. Slíkt gæti þýtt rúmlega 13 milljóna króna fjársekt og tíu ár í fangelsi. Það yrði enn einn sorglegur þáttur á undarlegum skákferli en per- sónuleg vandamál hafa ávallt skyggt á skákhæfileika Fischers. Hann missti heimsmeistaratitil sinn árið 1975 vegna þess að hann neitaði að verja hann. Sérvitur og einrænn gerðist hann meðlimur ofsatrúarsafnað- ar og síðar eldheitur hatursmaður gyðinga. Hann hefur ekki teflt opin- berlega í tvo áratugi. Sérvitringar þurfa ekki síður en aðrir að fara að lögum. Fischer á ekki annað skilið en verða látinn gjalda fyrir framkomu sína. jMi.aður vikunnar Alexander Solzhenitsyn Það hefur varla heyrst æmt eða skræmt frá Alexander Solzhen- itsyn í næstum tvo áratugi. Hann var gerður údægur ffá Sovétríkjunum fyrir átján ár- urn; 13. febrúar 1974 varð hann fýrstur Sovétborgara til að vera rekinn úr sæluríkinu síðan Trotskí hlaut sömu örlög 1929. Undir Ráðstjórninni höfðu þeir venjulega önnur ráð til að eiga við menn. En kannski skildu þeir Brésnev og félagar að Solzhenitsyn yrði þeim þægari í útlönaum en heima. Hann hafði fengið Nób- elsverðlaunin fjórum árum áð- ur, Gúlagbækurnar hans voru að koma út á flestum tungu- málum; Solzhenitsyn hafði af eigin rammleik og hetjulund flett ofan af grimmdarverkum og formyrkvun kommúnista. Uppljóstranir hans voru sam- hljóða því sem þessa dagana er að koma upp úr skjalaskápum Ráðstjómarinnar. En Solzhen- itsyn var fráleitt gallalaus mað- ur, hvernig mátti það líka vera eftir allar þrengingarnar, of- sóknirnar og vistina í fanga- búðum. Hann hafði skömm á kommúnismanum, en talaði samt ekki hátt um gildi vest- ræns lýðræðis. Ogþegar hann kom vesturyfir varð mönnum fljódega ljóst að Solzhenitsyn hefði fátt gott að segja um lýð- ræðisþjóðfélög í Bandaríkjun- um og Evrópu. Honum fannst þau einkennast af hávaða, yfir- borðsmennsku og siðferðis- legri fátækt. Draumaríki Solz- henitsyns var meira í ætt við það sem kollega hans Do- stojevskí hafði boðað öld áður, eitthvað í ætt við menntað keisaradæmi þar sem Kristur ríkti æðstur. Vesturlandabúum fannst Solzhenitsyn semsagt argasti afturhaldsseggur og hann langaði heldur ekkert að tala við þá. Hann lokaði sig inni á búgarði sínum í Virginíu í átján ár og yrti varla á nokk- urn mann. En nú er hann á leiðinni heim, snemma á næsta ári, og ædar að setjast að í grennd við Moskvu. Þar ædar hann að ljúka við bók um bylt- ingu bolsévíka, sem áreiðan- lega verður gagnmerk. Hins vegar er allsendis óvíst að þessi eirðarlausa sál finni ró, þótt Solzhenitsyn sé aftur heim- kominn á áttræðisaldri. Hvað vill Clinton gera? Bill Clinton heyr nú kosningabaráttu við aðstæður sem flestir forsetaframbjóðendur geta bara látið sig dreyma um: honum ætti að nægja að sitja rólegur, gera engin asnastrik og láta hagtölur mánað- arins um að vinna kosningarnar fyrir sig. Hann getur þó ekki leyft sér þann lúxus; velgengni hans byggist ekki endilega á áliti kjósenda á honum sjálfum heldur reiði þeirra út í George Bush. Til að vega upp á móti áróðursmaskínu repúblikana þarf Clinton að sýna fram á að hann hafi bæði góðar hugmyndir og frambærilegt fólk til að fylgja þeim eftir. Hér eru helstu stikkorðin. Að undanskildu Víetnam og framhjáhaldi snúast þessar kosn- ingar bara um eitt: efnahagsmál. Þar stendur Clinton vel að vígi. Hagvöxtur hefúr ekki verið minni síðan í kreppunni. Atvinnuleysi er mikið, sparnaður er sáralítill og landið er svo skuldsett, fyrirtæki, heimili og ríki, að það virðist sama hversu mikið vextír lækka, lántök- ur til fjárfestinga (eða eyðslu) aúk- ast ekki. Og það sem skrptir mestu máli pólitískt: George Bush hefúr ekki gert handtak í fjögur ár til að breytaþessu. Fjárlagahallinn óyfirstíganlegi Til lengri og skemmri tíma litið er stærsti vandinn krónískur fjár- lagahalli. Hann hefur aukist undir Bush og var þó ærinn í stjórnartíð Reagans, sem kom bandarískum kjósendum á bragðið með skatta- lækkanir án skertrar þjónustu. Efnahagsprógramm Clintons ger- ir ekki ráð fyrir róttækum aðgerð- um til að leysa þetta. Hann vill hækka ýmsa skatta, til dæmis hjá þeim sem hafa yfir tíu milljónir króna í árstekjur, en það væri þó ekki nema fjórðungsskerðing á því sem sami hópur fékk í skatta- lækkun hjá Reagan. Clinton vill minnka framlög til hermála, en samanlagðar tillögur hans nægja engan veginn til að rétta af ríkis- sjóðshallann. Að auki leggur Clinton til opin- berar fjárfestingar upp á 200 millj- arða dala á fjórum árum. Megin- áherslan er á heilbrigðismál, skólamál og endurmenntun — fjárfestingu í fólki. Hann vill auka útgjöld til grunnskóla, láta fyrir- tæki leggja ákveðið prósentuldut- fall launa til endurmenntunar og stofna lánasjóð til háskólanáms. Hingað til hefur ríkið veitt nem- endum ábyrgð á bankalánum til náms, en með ströngum skilyrð- um um aðra ábyrgðarmenn. Þessu vill Clinton breyta; gefa öll- um kost á námslánum burtséð ffá efnahag foreldra. Þá boðar Clinton stóraukna fjárfestingu í öðrum „infra- strúktúr“, svo sem upplýsinga- og samskiptakerfum og vitanlega þjóðvegakerfinu, sem er að uppi- stöðu frá dögum Eisenhowers og er að hruni komið. Sér til halds og trausts í efna- hagsmálum hefur Clinton spek- inga á borð við Robert B. Reich, sem er gamall kunningi frá Ox- ford-dögum Clintons og kennir við Harvard, og Ira Magaziner, sem hann kynntist líka við Ox- ford. Gera má ráð fyrir að báðir verði háttsettir ráðgjafar hans í efnahagsmálum ef hann kemst í Hvíta húsið í nóvember. ÍDEALISMI í UTANRÍKIS- MÁLUM Bush hefur alla sína pólitísku reynslu af utanríkismálum, alveg frá því hann var sendiherra hjá Sameinuðu þjóðunum undir Nix- on. Hann er líka arftaki Nixon- Kissinger-skólans í þeim efnum, þar sem höfuðáhersla er lögð á „stöðugleika" og því minna gert úr hugmyndafræðilegu innihaldi stefnunnar. Þeirri stefnu hefur hann fylgt með aðstoð Brent Scowcroft og Lawrence Eaglebur- ger, sem báðir voru aðstoðar- menn Kissingers, í Sovétríkjunum (þar sem hann neitaði að styðja Eystrasaltsríkin og studdi Gorbat- sjoff löngu eftir að hann var farinn að þvælast fyrir), í Júgóslavíu (með stuðningi við serbnesku miðstjórnina í Belgrað alveg ffam undir það síðasta) og í írak (þar sem hann óttaðist þríklofning landsins og ítök írana ef fúllnaðar- sigur ynnist í Flóabardaga). Öll hans verk einkennast af ótta við það sem bíður handan við hornið og litlum áhuga á örlögum fólks; þetta kallar Bush „varfæmi“. Clinton hefur enga reynslu af utanríkismálum, ekki frekar en aðrir fylkisstjórar. Þetta er notað gegn honum, en það er ekki mjög sannfærandi. Hvorki Jimmy Cart- er né Ronald Reagan höfðu slíka reynslu þegar þeir urðu forsetar og hver svo sem dómurinn er um þeirra verk, þá var reynsluleysi ekki orsök þess sem illa fór. Að auki hefur Clinton sér við hlið A1 Gore, sem er hvorki reynsiulítill né „dúfa“ í alþjóðasamsldptum. Clinton hefnr gert að sínu það sem vantar í stefnu Bush: þá trú að utanríkisstefna eigi að þjóna málstað þjóðffelsis og lýðréttinda. Það sýndi sig best í Bosníu, þar sem hann sagði að beita ætti her- valdi gegn Serbum á meðan Bush „vonaði í lengstu lög“ að ekki þyrfti að koma til íhlutunar. Reyndar er stefna Clintons ekki áhættulaus; það þarf sterka mór- alska réttlætingu til þess að bandarískur almenningur styðji að herlið sé sent þvert yfir heim- inn og yfirleitt virðist fólk áhuga- lítið um það sem er að gerast í Júgóslavíu. En það var einu sinni sagt að Bandaríkjamenn styddu hvaða stefnu sem hægt væri að koma fyrir í hnyttnu slagorði á límmiða. Til að búa til hæfilega ídealíska stefnu hefur Clinton vana menn og trausta. Fremstur í flokki er Warren Christopher, sem vann í utanríkisráðuneytinu undir Carter og mikið mæddi á í gíslatökunni í fran. Hann annaðist valið á vara- forsetaefni fyrir Clinton, en Jilaut mikla hylli sem formaður nefndar sem rannsakaði lögregluna í Los Angeles í kjölfar Rodney King- málsins. Eins og málum er nú komið er enginn líklegri til að verða utanríkisráðherra í ríkis- stjóm Clintons. Annar þungavigtarmaður er Michael Mandelbaum, prófessor við Johns Hopkins-háskóla, sem ekki er ólíklegur sem aðstoðar- maður í utanríkisráðuneytið eða öryggismálaráðgjöf. Aðrir áhrifa- miklir eru Anthony Lake og Nancy Soderberg, sem áður vann hjá Ted Kennedy en hefúr nú um- sjón með utanríkismálapóstinum hjá Clinton. Innan um eru þekkt- ari nöfn, svo sem Edward Lutt- wak, bráðskarpur öryggismálasér- fræðingur sem þó virðist stund- um velja sér skoðanir eftir því hvað þær em skemmtilegar. FÁIR DEMÓKRATAR MEÐ REYNSLU Einn vandinn við mannaráðn- ingar hjá Clinton er hversu langt er síðan demókratar hafa átt for- seta. Reynslan er því mest hjá þingmönnum flokksins og eru oftast nefndir menn á borð við Sam Nunn (varnamálaráðherra?) og Lee Hamilton, formann utan- ríkismálanefndar fulltrúadeildar- innar. Timothy Wirth er að hætta sem öldungadeildarþingmaður frá Colorado og er nefridur í stöðu innanríkisráðherra eða yfirmanns umhverfisvemdarmála. Zell Mill- er, fýlkisstjóri í Georgíu, gætí líka hugsað sér að taka þátt í lands- málapólitíkinni, en kjörtímabili hans lýkur ekki strax. Af þeim sem tengjast kosninga- baráttu Clintons beint er Mickey Kantor líklegastur sem starfs- mannastjóri í Hvíta húsinu eða að minnsta kosti háttsettur ráðgjafi. Hann er rúmlega fimmtugur og því að minnsta kosti áratuginum eldri en hitt liðið, sem flest er af ’68-kynslóðinni eða jafnvel yngra. George Stephanopoulos sér um almenningstengsl fýrir Ciinton og gæti fengið starf blaðafulltrúa. Eft- ir þeirri stöðu gæti líka sóst Strobe Talbott, blaðamaður við Time og góðkunningi Clintons, en sérsvið hans er annars utanríkismál. Besti pólitíski ráðgjafi Clintons, James Carville, er hins vegar best geymd- urþar sem enginn sér hann. Hann er eins óheflaður og hann er skarpur og tekur líklega við starfi hjá flokknum þar sem hann þarf ekki að setja upp hálstau og póli- tískt nef hans getur nýst fleirum en Clinton. f þessari upptalningu er aðeins eftir það sem liggur beinast við, nefrúlega sjálf Hillary Clinton. Bill er hættur að nefna hana opinber- lega sem hugsanlegt ráðherraefni, en þeir sem til þekkja telja að hún taki anrtaðhvort við ráðuneyti menntamála eða vinnumála, sem hvortveggja eru málefhi sem hún þekkir vel.________________________ Karl Th. Birgisson

x

Pressan

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Pressan
https://timarit.is/publication/298

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.