Tíminn Sunnudagsblað - 03.03.1963, Blaðsíða 5

ekki hafa litizc á blikuna, og Jón á
Reykjum og séra Halldór á Melstað
brugðust báðir reiðir við og þóttust
hinum mesta órétti beittir. Séra Hall-
dór lézt í engu hafa gerzt brotlegur,
þótt hann fengi Þorvaldi í hendur
vottorð um meinlausa hegðun hans
á Gauksmýri og neitað að vitna á
þingum hjá Jóni Espólín. Og fleira
var það, sem hann undi illa við:
„Þar að auki hef ég heyrt, að til
prótókolls séu færð lygifull smán-
arorð, mig áhrærandi, en aðalsökinni
óviðkomandi, eftir þeim ófræga Sæ-
mundi Brynjólfssyni, sem meö því
hefur viljað kasta mér steini í auga í
stað þess sandkorns, sem mér heppn-
aðist að ná úr sjáaldri hans, þá hann
fyrir fáum árum kom til mín úr þriðja
hreppi, hálfvitlaus af kvöl.“
Jón gamli á Reykjum undi engu
betur þeim búsifjum, er hann varð
fyrir. Horfði hann að sjálfsögðu all-
mjög í gjaldið og taldi sig harðræði
beittan fyrir litlar sakir. En sárast
sveið honum, að Jón Espólín leyfði
að snuprur landsyfirréttar voru
lesnar í heyranda hljóði á þingi í
sýslu hans:
„Þegar nú ailt þetta með öðru langt-
um fleira var þannig við vaxið, eft-
ir kröfu aktors, adminstrators Ólsens,
upp lesið fyrir haldandi rétti á Torfa-
læk, bæði mér til smánar og líklega
til að ginna vitnin til að bera óhikað
því samkvæmt, máske þau og leidd-
ust til að fremja meinsæri, þykist ég
illa meiddur og prótestera að gjalda
nokkurn þar af fljótandi kostnað
og yfir höfuð af þeirri nýju rann-
sókn, sem engu áreiðanlegu mun hafa
bætt við hina fyrri“.
En meðan bréfin gengu þannig á
milli höfðingja landsins, sat Þorvald-
ur í sextán vikur í varðhaldi á heim-
ili eins hreppstjórans í Miðfirði. Guð-
rún reyndi að halda í horfinu heima
á Gauksmýri,.og hafði sveitarstjórn-
in tekið yngri börnin af heimilinu og
komið þeim fyrir hér og þar, en feng
ið liúsfreyju mann til liðsinnis við bú-
verk og gegningar.
Og nú kom.til kasta landsyfirrétt-
ar á nýjan leik. Að þessu sinni hlaut
málið skjóta afgreiðslu. Yfirdómurun-
um þótti ekkert bresta á röggsamlega
rannsókn. En dómur Espólíns var
þeim ekki að öllu levti að skapi. Þeir
fundu engan grundvöll til þess að
fella sekt á sakborningana fyrir
dauða skipstjóians, þar eð grunsemd-
ir gætu ekki jafngilt sönnun, og
refsing sú, sem Eggerti hafði verið
ákvörðuð, virtist þeim mikils til of
þung.
Yfirrétturinn kvað upp dóm sinn
snemma árs 1820. Skyldi Þoivaldur
erfiða ævilangt f Kaupmannahafnar-
festingu fyrir illa meðferð á móður
sinni og óguðleg orð við hana, sem
og þjófnag af strandi og ósvífna
óhlutvendni og aðra illa breytni, en
sýkn vera af frekari morðákærum.
Eggert skyldi þola þrjátíu vandar-
högg fyrir þjóínað, en vera sýkn að
öðru leyti. Málskostnaðinn skyldu
þeir bera í sameiningu á svipaðan hátt
og héraðsdómurinn kvað á, en Jón
á Reykjum að öðiu leyti. Séra Halldór
Ámundason var sýknaður sökum
málsbóta, er hann vard talinn hafa,
þótt framkoma hans væri eigi talin
að lögum.
Eggert Rafnsson lét sér lynda þenn-
an dóm. En fyrir Þorvald var allt í
húfi, og hann gafst ekki upp, á meðan
nokkur tök voru að veijast. Honum
var sleppt úr varðhaldinu, er lands-
yfirréttur hafði kveðið upp dóm sinn,
og skaut hann þegar málinu til hæsta
réttar í Kaupmannahöfn. Slíkt hið
sama gerði Jón á Reykjum.
Þeim hefur sjálfsagt hvorugum ver-
ið rótt sumarið 1820, því að annar
átti frelsi sitt og framííðarhag á vog-
arskálinni, en hinn dómaraheiður
sinn, ásamt vænni peningafúlgu. En
þeim létti, þegar það spurðist norð-
ur í Húnavatnssýslu, að hæstiiéttur
hefði um haustið hinn 30. október
fellt niður fjárheimtu á hendur Jóni
og linað svo mjög refsingu Þorvalds,
að hann hlaut vægari dóm en Eggert
hafði sætt sig við. Hæstiréttur ákvarð
aði hana aðeins tíu vandarhögg, og
var það mjög svipað því, sem Jón
gamli á Reykjum hafði í öndverðu
dæmt. Var þess getið til heima í
Húnaþingi, að Grímur Jónsson, frændi
Þorvalds, síðar amtmaður nyrðra, er
var bæjarfógeti í Danmörku, þegar
fjallað var um beinamálið, hefði stuðl-
að að því, að dómurinn varð svo mild-
ur sem raun bar vitni. Ja, hugsaði
fólk, — það var nú annað hún Kóngs-
Manga en Rifna-Manga, eins og mál-
tækið sagði.
Það fylgdi þó böggull skammrifi, og
hann var sá, að Þorvaldur skyldi bera
málskostnað allan utan lands, en máls-
kostnaður innan lands átti að leggj-
ast á þá Eggert báða. Og þarna var
um svo miklar fúlgur að tefla, að eng-
ir miðlungsbændur risu undir þeim.
XLII.
Þeir Þorvaldur Jónsson og Eggert
Rafnsson fóru samt ekki á vonarvöl.
Þeir bjuggu baðir búi sínu um ára-
tugi, eftir að beinamálið var til lykta
leitt. Báðir náðu hærri aldri en al-
mennt gerðist, og meðan hærur þeirra
gránuðu, fjaraði út sú óöld, sem gekk
um skeið yfir Húnavatnssýslu.
Eggeit bjó alla ævi á Ásbjarnar-
, stöðum og virðist hana notið vaxandi
mannhylli, þegar hann eltist. Prest-
urinn hafði jafnan látið þess getið
framan af árum, að Eggert væri
ágjarn og heldur illa að sér, en Ragn-
heiður Skúladóttir, kona hans, óvork-
unnlát og miskunnarlítil. Eftir beina-
málið brá svo við, að einkunnin
breyttist. Það skaut upp kollinum, að
þau væru hreinlynd, og þekking
þeirra hafði tekið þeim framförum,
að þau gátu taiizt allvel að sér. Loks
kom þar, að hegðun Eggerts var köll
uð „sérlega góð" og „mikið góð“.
Þag verður ekki dæmt um það,
hve rétt mat prestarnir á Tjörn lögðu
á þessi sóknarbörn sín. Það getur vel
verið, að þau Ásbjarnarstaðahjón hafi
vaxið að vizku og náð með aldrinum.
Hitt gæti líka hugsazt, að í einkunna-
gjöf prestanna speglist að einhverju
leyti viðleitni til þess að veita þeim
uppreisn fyrir mannorðsspjöll og
raunir, sem af beinamálinu flutu. Að
minnsta kosti má annars staðar sjá
þess ótvíræð merki í sóknarmanna-
tölum, að einkunnir fólks, sem var
nákomið hroðalegum atburðum, batna
skyndilega. Það gæti jafnvel vakn-
að sú spurning, hvoit þarna bryddi
á lögmálsbundinni tilhneigingu sam-
félagsins til þess ag breiða blæju yf-
ir það, sem allir vita eða ætla sig
vita, en ekki þykir hlýða að hafa
hátt um. Með þessu eru þó ekki born-
ar brigður á, að Eggert kunni að
hafa gerzt þeim mun grandvarari
maður aem hann eltist meira. Og
áreiðanlega tók beinamálig nóg á
hann til þess, að það gæti 'orkað
slíkri breytingu.
Ragnheiður, kona Eggerts, andaðist
úr brjóstveiki áratug eftir að beina-
málig hófst. Nokkru síðar kvæntist
Eggert ungri stúlku, sem lengi hafði
verið hjú þeirra hjóna, Margréti að
nafni, dóttur Kristjáns þess Bjarna-
sonar, sem hroðalegustum sögum
laust upp um morð skipstjórans á Há-
karlinum, þegar Jón Espólín tók við
málinu. Sjálfur var Kristján kallaður
„kostgangaii" á Ásbjarnarstöðum á
efri árum sínum, svo ag ekki hefur
Eggert erft við hann söguburðinn.
En það er af Eggerti að segja, að
hann bjó enn langa hríg á Ásbjarnar
stöðum og andaðist þar ag lokum
á níræðisaldri um vordaga 1853.
Þorvaldur bjó á Gauksmýri um ald-
arfjórðung, en fluttist síðan árið 1837
að Reynhólum í Miðfirði, þar sem
hann hokraði í sambýli við tengdason
sinn allmörg ár. Þar dó síðari kona
hans, Guðrún Einarsdóttiis og var
hann eftir það húsmaður í Reynhól-
um og hafði nokkra grasnyt. Dóttir
hans ein, Málfríður, var þar jafnan
hjá honum og veitti honum aðhlynn-
ingu í ellinni. Hann dó úr lándfar-
og hárir öldungartiir lifa þaö, að óöld linnir |
T í M 1 N N — SUNNUDAGSBLAÐ
197