Tíminn Sunnudagsblað - 03.03.1963, Qupperneq 10

goð. Þar var þó skeggið skylt hök-
unni: „Þá er Njörður var með Vön-
um, þá hafði hann átta systur sína,
því að það voru þar lög. Voru börn
þeirra Freyr og Freyja. En það var
bannað með Ásum að byggja svo náið
að frændsemi". Systir Njarðar er
hvergi nefnd með nafni. Var hún
kannski gyðja sú, sem Tacitus nefndi
Nerþusi?
Sænskar örnefnarannsóknir hafa
leitt í ljós, að Njörður var mjög tign-
aður í Svíþjóð, áður en Freyr kom
fram á sjónarsviðið sem frjósemiguð,
og Snorri Sturluson segir í Heims-
kringlu: „Freyr tók þá ríki eftir
Njörð“. Og lengi virðist hafa eimt
eftir af minningunni um þann sess,
sem Njörður skipaði að fornu. í
Vatnsdælu kemur fyrir orðtækið
„auðugur sem Njörður", og enn í dag
iðulega komizt svo að orði um þvert
og endilangt ísland, að galli sé á
gjöf Njarðar, þegar allmikill hæng-
ur er á einhverju góðu. Og virðingar-
sess skipaði Njörður í hinum forna
eiðstaf íslendinga. „Hjálpi mér Freyr
og Njörður og hinn almáttki Ás“.
Tacitus segir, að Nerþusi hafi verið
ekið byggða á milli f heilögum vagni,
unz hún hvarf aftur í lundinn, södd
af samvistum við menn. Ef til vill
getum við gert okkur nokkra grein
fyrir því, hvernig ferðum gyðjunnar
var varið, ef við tökum til saman-
burðar frásögnina í þætti Ögmundar
dytts og Gunnars helmings um öku-
ferð Freys um sænskar byggðir, þótt
sá þáttur sé raunar ýkjublandinn og
seint skrifaður. Gunnar fór land-
flótta til Svíþjóðar fyrir Ólafi kon-
ungi Tryggvasyni:
„Þar voru blót stór í þann tíma, og
hafði Freyr verið þar mest blótaður
lengi . . . Frey var fengin kona til
þjónustu, ung og fríð. Var það átrún-
aður landsmanna, að Freyr væri lif-
andi, sem sýndist í sumu lagi, og ætl-
uðu, að hann mundi þurfa að eiga
hjúskaparfar við konu sína. Skyldi
hún og mest ráða með Frey fyrir hof-
staðnum og öllu því er þar lá til
goðahússins. Gunnar helmingur kom
þar fram um síðir og bað konu Freys
að hjálpa sér og beiddi, að hún
mundi láta hann þar vera“. Lét kona
Freys það eftir, að hann fengi þar
að vera þrjár nætur,' svo að fram
kæmi, hversu Frey þokkaðist til
hans. Konunni þótti að sönnu sem
Frey væri lítið um hann, en leyfði
honum þó enn að vera í hálfan mán-
uð. Loks féllst hún á, að Gunnar
yrði með sér vetrarlangt og færi á
veizlur með þeim Frey. Gunnari
þótti vel skipast sitt mál, og kom nú
senn að því, að búizt væri að heim-
an. Freyr og kona hans settust á
vagn, en þjónustumenn þeirra skyldu
ganga á undan. Leiðin lá yfir fjall,
og hreppti ferðafólkið þar hríð. Urðu
þjónustumennirnir viðskila við vagn-
inn, en Gunnar leiddi eykinn. En
þegar hann þreyttist að ganga, vildi
hann sjálfur setjast á vagninn og láta
eykinn ráða ferðinni. Loks kom þar,
að Gunnar kastaði Frey úr vagnin-
um, rændi hann búningi sínum og
tók að sér hlutverk hans. Þegar
veizlur liófust, reyndist Freyr í vand-
fýsnasta lagi, því að hann vildi ekki
offur þiggja „utan gull og silfur,
klæði góð eður aðrar gersemar“.
Þegar þau kona Freys höfðu ferðazt
alllengi um byggðir með þessum
hætti, þóttust menn sjá, „að kona
Freys fer eigi ein saman og er með
barni. Það verður mönnum aUágætt,
og þykir nú mörgum allvænt um
Frey, guð sinn. Var og veðrátta blíð
og allir hlutir svo árvænir, að eng-
inn maður mundi slíkt. Spyrjast þessi
tíðindi víða um lönd, hversu blót-
guð Svía var máttugur“.
Auðvitað kennir í þessari frásögn
háðs kristinna manna um guði og
helga dóma fyrri tíðar og óvildar í
þeirra garð. Gætir þar hins sama og
þegar orðið blót, sem táknaði guðs-
þjónustu og helgiathafnir Ásatrúar-
manna, fékk merkinguna bölv og for-
mælingar, hliðstætt því, ef sögnin að
messa væri nú látin merkja að bölva.
Þar fyrir þarf sú mynd, sem brugðið
er upp af ferðalagi Freys um sænsk-
ar byggðir, ekki að vera að öllu leyti
fjarri lagi, og mjög minnir hún að
minnsta kosti á það, sem Tacitus seg-
ir um Nerþusi, vagn hennar og
veizlufögnuð þann, sem hvarvetna
fylgdi komu gyðjunnar.
n.
Eins og áður segir, eru nítján
hundruð ár liðin síðan Tacitus skráði
frásögn sína af trúarsiðum Germ-
ana. En guðirnir eru engar dægur-
flugur. Fyrir þeim eru þúsund ár
dagur, ei meir. Og þess vegna er
það ekki neitt undrunarefni, að sum-
arið 1961 fannst í mýrlendi á Aust-
ur-Jótlandi, ekki langt frá Skander-
borg, hin álitlegasta frjósemigyðja,
sem á margan hátt ber þau einkenni,
sem ætla má, að Nerþus hafi haft,
ef það er ekki þá ein útgáfa hennar
sjálfrar, sem þarna er komin í leit-
irnar, nokkrum öldum eldri en sú,
sem bjó í lundinum helga á eynni.
í Illerupárdal hafa hvað eftir ann-
að fundizt ævafornar minjar, bæði
vopn og mannabein, og hefur verið
grafið þar í leit að fornminjum á
ýmsum stöðum um langt árabil. Á
striðsárunum fundust þar leirker og
munir úr tré í mógröf, og sumarið
1960 var ráðizt í að kanna nokkuð
umhverfi þessarar mógrafar. Kom
þegar í Ijós, að vert myndi að gera
þarna mjög rækilega rannsókn. Hún
var framkvæmd sumarið 1961.
Þá voraði vel í Danmörku, og Iller-
upárdalurinn iðaði af lífi. Árgæzkan
var slík sem fólk á þessum slóðum
hefði blótað hina máttugustu gyðju
sér til árnaðar eða þeir feðgar,
Njörður og Freyr, væru á ný setztir
í hásætið. Grasið þaut upp, tré og
runnar skutu sprotum í sælli grósku,
fuglarnir flugu fram og aftur með
söng og kvaki, hver moldarköggull
var kvikur. Þegar fornleifafræðing-
arnir fóru að grafa, fylltist allt hjá
þeim af halakörtum, sem af ungæðis-
legri óforsjálni duttu niður í grafir
þeirra og skurði. Þeir urðu að gera
sérstakar brýr handa körtunum, svo
að þær kæmust upp aftur til hins
vorglaða lífs. Og svo komu börnin
úr byggðarlaginu í kring í flokkum
til þess að taka þátt í dásemdunum
— og þau voru svo mörg, að ekki
þurfti frekar vitnanna við um það,
Hér sjáum við sjálfa gyðjuna, ásamt leirkerunum, skíðunum og hörnum,
•r henni hefur verið offrað. Gfst er trékylfa.
202
X I M I N N — SUNNUDAGSBLAÐ