Morgunblaðið - 13.09.2004, Blaðsíða 30

30 C MÁNUDAGUR 13. SEPTEMBER 2004 MORGUNBLAÐIÐ
„... og öll óhreinindi eru á bak og
burt“, eru lokaorð sjónvarpsauglýs-
ingar þar sem kynnt er til sögunnar
hreinsiefni fyrir heimili. Í dag er
hreinlæti dyggð og allir keppast við
að halda sjálfum sér og heimilum
sínum hreinum, með öllum tiltæk-
um ráðum. Fólk, sem telur að
hreinlæti sé einhvers staðar ábóta-
vant, segir kannski í vandlæting-
artón „að það sé bókstaflega allt á
iði á heimilinu“.
En það ætti að líta sjálfu sér
nær. Staðreyndin er nefnilega sú að
það er allt á iði alls staðar. Aukið
hreinlæti og fyrirbyggjandi aðgerð-
ir gera þessum litlu greyjum, sem
búa hjá okkur, að sjálfsögðu svolítið
erfitt fyrir, en tilvist margra þeirra
hefur lítið með hreinlæti að gera.
Við erum í ómeðvitaðri sambúð með
þvílíkum aragrúa smádýra, skor-
dýra, bjallna, lúsa og maura að sú
upptalning kæmist ekki fyrir í heilli
bók.
Þolinmæði Íslendinga gagnvart
smádýralífi í húsum er mun minni
en flestra annarra þjóða. Við höfum
óbeit á flestum kvikindum sem ekki
er hægt að klappa og óhugnaðurinn
eykst eftir því sem dýrið hefur
fleiri fætur. Það nægir að vita af til-
vist þeirra til að vekja óhugnað, því
mörg þeirra sjáum við ekki með
berum augum.
Venjuleg heimili geta verið kjör-
lendur fyrir ýmis dýr af þessu tagi
og sem dæmi má nefna að það vill
sjálfsagt enginn skoða með smásjá
ofan í ryksugupokann, eða ofan í
rúmdýnurnar okkar þar sem ryk-
maurarnir una sér milljónum sam-
an.
Topp tíu listinn
En hvaða „heimilisdýr“ ætli séu
algengust á venjulegu heimili. Er-
ling Ólafsson er manna fróðastur
um þessi dýr og hann var beðinn að
taka saman lista yfir tíu algengustu
sambýlingana. Erling segir að valið
milli verðugra fulltrúa sé vanda-
samt, en ákveðið var að velja á
listann þau dýr sem hugsanlega má
skilgreina sem meindýr í heima-
húsum eða þau dýr sem einhverra
hluta vegna eru óæskileg frá sjón-
arhóli mannsins. Erling telur að
ósennilegt sé að alla fulltrúana á
topp tíu listanum megi finna á einu
og sama heimilinu, en að minnsta
kosti eitt af þeim fyrirfinnist á
hverju einasta heimili í landinu.
Þetta eina dýr sem finnst á öllum
heimilum á Íslandi er ryklúsin – og
verður alltaf – sama hvað menn
gera. En með betri húsakosti á síð-
ustu árum hefur þessum pöddum í
heimahúsum fækkað að miklum
mun.
Ef gæludýr eru á heimilinu eru
meiri líkur á því að fleiri pöddur af
listanum flytjist á heimilið í kjölfar-
ið. Þar sem til dæmis eru hundar
og kettir á heimili má búast við að
lífsskilyrði fyrir hambjöllur batni
og jafnvel þjófabjöllur líka. Það
ræðst af auknu fæðuframboði og
dýrahárum, en ullarmölur getur t.d.
unað sér ágætlega í dýrafeldi. Það
þarf t.d. ekki að detta nema einn
köggull af hundamat undir frysti-
kistuna eða ísskápinn til að þessar
pöddur geti haldið veislu í langan
tíma.
Í hveiti geta verið hveitibjöllur
og ýmislegt annað kvikt, sem ekki
er á listanum, að sögn Erlings. Egg
hveitibjöllunnar geta borist með
pokunum og góður staður fyrir
eggin er t.d. í fellingum á pokanum
þar sem hann er brotinn saman.
Erling segir að það sé góð regla að
geyma hveiti alltaf í lokuðu íláti, en
bætir þó við að það sé auðveldara
að gefa ráðin heldur en fara eftir
þeim.
Það eru ekki mörg dýr á þessum
lista sem eru beinlínis skaðleg, ef
frá er talin veggjatítlan, sem Erling
segir að ákaflega erfitt sé að upp-
ræta. Því hefur verið haldið fram að
nægilegt sé að hita hús upp fyrir 28
gráða hita og halda þeim hita í
nokkra daga, og þá drepist veggja-
títlan. Erling hefur ekki trú á þessu
og segir að illmögulegt sé að gegn-
hita hús með þessum hætti, ekki
síst hér á landi, og bendir einnig á
að ef þetta væri svona auðvelt þá
væru veggjatítlur ekki vandamál í
heiminum.
Um hin dýrin gegnir öðru máli,
því almennt hreinlæti stuðlar að
fækkun þeirra. Hreinlæti er þó
engin trygging fyrir því að þau séu
upprætt að fullu.
Fólk verður því að sætta sig að
einhverju leyti við þessa óumbeðnu
og óvelkomnu sambýlinga.
Lýsing á dýrunum er fengin úr
9. riti Landverndar, Pöddur,
eftir Sigurð H. Richter, en
einnig hefur verið leitað í
smiðju Erlings Ólafssonar og í
Vísindavef HÍ í skrif Jóns Más
Halldórssonar líffræðings.

Silfurskottur (Lepisma sacch-
arina) finnast í húsum hér á
landi. Silfurskottur eru stór
skordýr á íslenskan mæli-
kvarða því að fullorðin dýr
geta orðið rúmur sentímetri á
lengd. Þær eru vængjalausar og
þaktar silfruðu hreistri. Silfurskott-
ur eru óvenju langlífar af skordýr-
um að vera og geta orðið allt að
fimm ára, en að sama skapi er frjó-
semin ekki mikil.
Silfurskottur sækja í raka og hita
og því eru baðherbergi kjörlendi
þeirra og þar vaxa þær og tímgast.
Kvendýrið verpir eggjum víða í
sprungur og smáglufur í baðher-
berginu þar sem þau loða vel við
undirlagið. Verulegar líkur eru á að
fólk beri þessi egg milli húsa án
þess að vita af því og þannig flytj-
ast silfurskottur frá einum stað til
annars.
Þó að silfurskottur finnist er það
engin staðfesting á því að raka-
skemmdir séu í baðherbergi, heldur
aðeins að þar sé þokkalega hátt
rakastig eins og tíðkast í flestum
baðherbergjum. Silfurskottur eru
ekki mikill skaðvaldur hér á landi.
Eini hugsanlegi skaðinn sem þær
valda eru minniháttar skemmdir á
hlutum sem innihalda sterkju, eins
og til dæmis veggfóðri eða blöð-
um. Smá matarmylsna á gólfi er
kærkomin búbót fyrir silfurskott-
urnar, svo og dauð skordýr.
 Hambjallan (Reesa vespulae)
dregur nafn sitt af hamskiptum sín-
um. Meðan hún er á lirfu-
stiginu skiptir bjallan um
ham 5–7 sinnum og skilur
haminn eftir þar sem hún hef-
ur verið. Bjöllur þessar eru
þrír til fjórir millímetrar á lengd.
Í híbýlum okkar er oftast nægt
fæðuframboð allan ársins hring og
umhverfisaðstæður henta henni vel.
Þær eru þó taldar vera mest á ferli
á tímabilinu mars-september. Þær
geta leynst víða eins og til dæmis í
skápum, gluggakistum gamalla
húsa og víða þar sem gott skjól er
að finna. Fullorðnu dýrin eru til-
tölulega skammlíf, en tegundin
fjölgar sér án þess að frjóvgun fari
fram. Karldýr hafa aldrei fundist.
Dreifing tegundarinnar fer því
greiðlega fram, þar sem ekki þarf
nema eitt egg til að koma á fót nýj-
um stofni á nýjum stað. Eggin
klekjast út á tveimur vikum, en
vaxtartími lirfanna er breytilegur
og fer eftir aðstæðum. Við slæm
skilyrði gæti uppvöxturinn tekið
töluvert lengri tíma en eitt ár, og
geta lirfurnar lifað marga mánuði
án þess að fá mat eða drykk. Lirf-
urnar eru þó að öllu jöfnu ákaflega
matlystugar og geta gert mikinn
usla, t.d. bæði á dýra- og plöntu-
söfnum. Tjón af völdum þessara
dýra í híbýlum okkar er sáralítið.
 Hveitibjalla (Tribolium de-
structor) er tegund mjölbjöllu sem
leggst á mjöl og kornmat. Full-
orðna bjallan er dökkbrún, fimm til
sex mm löng og tveggja mm breið.
Kvendýrin geta orpið allt að 1.000
eggjum yfir ævina og eggjunum
verpa þau í mjöl eða kornvörur.
Eftir tvær til þrjár vikur klekjast
út örsmáar ljósar lirfur sem geta á
fáeinum vikum orðið allt einum
sentímetra á lengd. Þá púpa lirf-
urnar sig og að myndbreytingunni
lokinni koma út fullorðnar bjöllur.
Við venjulegan stofuhita tekur allur
lífsferillinn aðeins rúma þrjá mán-
uði. Hveitibjöllur geta orðið allt að
þriggja ára gamlar og flækst víða
innanhúss. Þessi bjalla finnst víða í
kornvörugeymslum og getur borist
þaðan inn á heimilin. Egg hennar
geta t.d. loðað við ytra byrði hveiti-
pokanna, án þess að vera í hveitinu
sjálfu. Tjónið af völdum bjallnanna
er einkum fólgið í því að fólki er illa
við að leggja sér til munns fæðu
sem dýrin eru í. Einnig má nefna
að eitt af einkennum þessarar teg-
undar er að bjöllurnar geta gefið
frá sér vökva með lýsól- eða fenól-
lykt og þessi lykt getur loðað við
matvöru. Við góð skilyrði getur
bjallan flogið.
 Húsakönguló (Tegenaria dom-
estica). Enda þótt köngulær tilheyri
ekki skordýrum heldur áttfætlum
eiga þær heima á lista yfir smádýr í
húsum. Venjulega húsakönguló er
brún á lit. Skrokkur hennar getur
oðið rúmur sentímetri á lengd og
með löppunum getur hún spannað
fimm til sex sentímetra. Húsa-
köngulærnar halda sig einkum í
rökum kjöllurum eða útihúsum,
enda er skordýramergðin mest á
slíkum stöðum. Þar spinnur hún
vefi sína, sem eru auðþekktir. Þeir
eru mjög þéttriðnir og mynda trekt
og situr köngulóin innst í mjórri
enda hennar. Yfirgefnir vefir verða
síðan það sem við köllum „skúm“.
Köngulærnar makast fyrri hluta
sumars og nokkru síðar verpir
kvendýrið eggjum, spinnur um þau
hjúp og kemur honum fyrir í eða
nálægt netinu. Úr eggjunum koma
síðan ungar er líkjast fullorðnu dýr-
unum. Húsaköngulær eru, þrátt
fyrir stærð sína, ekki hættulegar
mönnum, en þær eru rándýr og
mikilvirkir liðsmenn í baráttu okkar
við meindýrin.
 Húsamaur (Hypoponera punct-
atissima) hefur orðið stöðugt al-
gengari í híbýlum á Reykjavíkur-
svæðinu og víðar um land, og er nú
Við erum aldrei ein
Það eru margir verðugir fulltrúar sem gætu átt heima á „topp
tíu listanum“ yfir algengar og/eða hvimleiðar pöddurnar á
heimilum fólks. Guðlaug Sigurðardóttir fékk Erling Ólafsson í
lið með sér og kynnir hér til sögunnar tíu fulltrúa sem eiga
fullan rétt á sæti á listanum, en þeir eiga það sameiginlegt að
una sér ágætlega í sambúð við fólk.