Eintak

Tölublað

Eintak - 04.08.1994, Blaðsíða 28

Eintak - 04.08.1994, Blaðsíða 28
•í from The Notebooks 1963-1966 „í tjósiþess hve nauðg- anir eru algengar og hvað þjóðfélagsstrúkt- úrinn ýtir mikið undir kynferðislega árásar- girni og ofbeldi gegn konum, ættum við kannski að spyrja karl- menn sem aldrei hafa nauðgað, því í ósköp- unum ekki?" á lítið þjóðháttasafn í Arnhem. í kjallara þess var múmía í glerlagðri steinkistu, sem reyndist vera blauð- legrar ættar. Semsagt kvenkyns. Upp úr dúrnum kom að hún var hluti af merkum fornleifafundi í þýsku mýrarfeni, sennilega frá járn- öld. Allar karlmúmíurnar höfðu verið sendar á virðulegustu söfnin, „hitt" hafnaði ofan í kjallara eins og þessum, innan um sundurlausan samtíning. Schneemann rann sam- stundis blóðið til skyldunnar, hóaði í vinkonu sína og þegar vörðurinn brá sér frá, reif hún sig úr fötunum. Vinkonan dældi á hana myndum meðan hún velti sér fram og til baka ofan á glerinu til að votta dauðingjanum ást sína og samúð, lafhrædd um að það brysti. Schnee- mann matreiddi síðan negatífurnar og umbreytti þeim í bleik-græn silkiprent Forboðinna athafna (1979)- Hér þarf greinilega áræði, svo ekki sé talað um tru á málstaðinn. Eða ákafiega sterka sýnihneigð. Hvort heldur sem er, þá væri jafnt sögulega vafasamt að kalla Vatna- iiljur Monets „konfektkassamál- verk", séu menn á annað borð gjör- sneyddir hinu listræna næmi, og að væna Schneemann um útþynnta klisju. Schneemann er brautryðj- andi, einn af frumkvöðlum femín- ískrar myndlistar. Þegar hún fram- kvæmdi sína fyrstu gjörninga í byrjun sjöunda áratugarins var ekki einu sinni til orð yfir fyrirbærið. Ef verk Schneemanns virðast kunnug- leg, hluti af ríkjandi stefnu, er það vegna þess að Annie Sprinkle, Janine Antoni, Karen Finley og mýgrútur ánnarra íkveikjusinnaðra gjörningalistakvenna hafa fylgt í kjölfarið og gert uppreisn gegn kynferðislegum geðklofa samfélag- ins, arðráni kvenímyndarinnar og sífelldri nauðgun hennar á opin- berum vettvangi. Gjörningar Finl- ey, sem makar á sig súkkulaði til að sýna hvernig henni finnst feðra- veldið gefa skít í kvenfólk, væru næstum óhugsandi án fordæmis Schneemanns. Líkamsverk hennar opnuðu nýjar dyr með því að af- neita fórnfæringum og sadómasók- isma hinnar vestrænu, kristilegu listhefðar, er gat ekki horfst í augu við nakið holdið nema í gegnum blygðun, sektarkennd, viðbjóð og kvalafulla sjálfsniðurlægingu. Finl- ey misþyrmir oft Iíkama sínum til að „við" munum fá óbeit á slíkri meðferð. Þrátt fyrir að Schneemanns sé hvarvetna getið sem braut- ryðjanda í bókum og grein- um um femínismann, hefur hún mest lifað á kennslu, ólíkt mörgum arfþegum hennar, er taka risa- summur fyrir að rakka niður kerf- ið, og selja grimmt - staðfesting þess að femínisminn er orðinn að stofnun. Enda þykir jafn sjálfsagt núna að limlesta Barbídúkkur eða dufta niður Playboy-blöð, vigta og setja í krukkur og að mála abstrakt. Fulltrúar femínismans hafa lagt undir sig stóran hluta gallerístarf- seminnar og eru fyrir löngu búnir að marka sér bás innan musteris listasafnanna. Þeir hafa komið sér upp öflugum samtökum og stofn- unum, til dæmis „Woman Artists in Revolution", „Guerilla Girls" og „American Association of Univers- ity Women", og gefa út ómælt magn lesefnis, þar á meðal listtíma- ritin „Women and Art", „Feminist Art Journal" og „Heresis". Um van- metið framlag kvenna og gegnum- vaðandi karlrembu Hstasögunnar - þökk sé hinum fræðilegum kyn- systrum Lucy Lippard, Lindu Nochlin Moiru Roth og grilljón öðrum - hefur þegar meira verið skrifað en um mínimalisma, abst- rakt expressjónisma, súrrealisma, „Earth works", Bauhaus og Miche- langelo samanlagt. Og þær halda sennilega fleiri ráðstefnur á ári um sitt eymdarhlutskipti, kynjamis- réttið og kvenfyrirlitninguna sem þær mega hvarvetna þola, en stærstu fjölþjóðafyrirtæki Japans. Þó óvinurinn virðist í dauða- teygjunum halda yfirlýstir femín- istar áfram að djöflast á honum Femínisminn er dt- vinnugrein. Háskólarn- ir og listaakademíurn- ar unga árlega út úr sér tugþúsundum nem- enda sem hafa verið sérhœfðir íþví að af- hjúpa valdastrúktúra feðraveldisins og koma auga áfallískar til- hneigingar er dúkka oft upp á ótrúlegustu stöð- um. grímskirkjuturn og styttan af Jóni Sigurðssyni séu dulbúnar lof- gjarðir til reðursins, í rauninni flest sem eitthvað stendur upp úr.) Hinn samjórtraði orðaforði veitir aðgang að stöðum. Nefnilega tekju- tryggingu. Og samfara því verður kúgun kvenna æ ískyggilegri, aldrei verri en núna. e; I n þetta var eftir að Schnem- ann, Judy Chicago, Elcnor lAnitn, Lynda Benglis og Hannah Wilke sáluga létu fyrst að sér kveða. Scheemann var í byrjun mest ein síns liðs, hún hafði ekki herskara jásystra á bak við sig. Kon- ur voru ekki komnar í meirihluta í listaskólunum, þær voru jafn sjald- gæfar og þernur á freigátu og kven- fólk í gamla menntó. (í vor útskrif- uðust 47 nemendur frá Myndlista- og handíðaskóla Islands, þar af 40 konur.) Hennar helstu sálufélagar voru því upp til hópa karlar. Hún umgekkst Erró, Claes Oldenburg, Allan Kaprow, Andy Warhol, Ro- bert Rauschenberg og Robert Morris, er hún átti stundum í sam- starfi við og meðlimi flúxus- hreyf- ingarinnar: hún er (nakta) fyrirsæt- an í hinum sögufræga gjörningu Site (1964) eftir Morris, sem fram fór í hinu ennþá sögufrægara „Jud- sons Dans Theatre". Hún starfaði einnig með Yvonne Rainer, Merce Cunningham og tónskáld- inu John Cage. En meðan þetta fólk skaust upp á stjörnuhimin listaheimsins, sat Schneemann eftir með sárt ennið og budduna yfirleitt tóma. Hún vann hluta úr degi á dýrasnyrtistofu og mátti láta sér það lynda að þerra hunda, til ann- ars þurfti víst prófgráðu. Schnee- mann lét þó ekki deigan síga, tók virkan þátt í listalífinu og gerði allt hvað hún gat til að koma sér áfram. Bréfaskipti dregur upp kald- hæðna mynd af viðskiptum hennar við umheiminn á tímabilinu frá 1968 til 1986, af bilinu milli hins persónulega og opinbera rýmis, frá því að hlutirnir eru ræddir og þar til þeir birtast fyrir almennings- sjónum. Schneemann fettir sig og eins og þeir eigi lífið að leysa. Hvers vegna? Femínisminn er atvinnu- grein. Háskólarnir og listaakadem- íurnar unga árlega út úr sér tugþús- undum nemenda sem hafa verið sérhæfðir í því að afhjúpa valda- strúktúra feðraveldisins og koma auga á fallískar tilhneigingar er dúkka oft upp á ótrúlegustu stöð- um. (Hér á íslandi hefur til að mynda verið „sýnt fram á" að Hall- grettir framan í myndavélina, mylkjar tittling og glennir á sér sköpin, milli þess sem hún sækir um prófessorstöðu í fagurlistum, afsakar sig frá mætingu í verka- vinnu og tekur við beiðnum, smjaðri, átakanlegu kvabbi og fyr- irspurnum afvegaleiddra einstak- linga: „Ég heyrði að þú gætir elskað konur bæði líkamlega og rómant- ískt. Ég veit að ég gæti orðið elsk- hugi þinn eftír fimm ár, væri ég staðráðin og reyndi nógu mikið. Ég er 19 ára, þá yrði ég 24. Ég ætía að hella mér út í kvikmyndagerð, sökkva mér niður í verk þín, leita þig uppi og verða ambáttin þín," skrifar leynilegur aðdáandi. „Við höfum kynnt kvikmynda- og myndbandslistamenn í yfir tvö ár og vonumst til að þú fremjir gjörn- ing hjá okkur," segir í bréó frá einu nýlistagalleríi. „Við stefnum að 12.500 króna heiðursverðlaun- um...Við höfum ótakmarkaðan aðgang að ljósritun..." Nemandi einn frá Naíróbí, sem hún þekkir hvorki haus né sporð á, biður um meðmælabréf og kanadískur list- fræðingur setur sig í samband: „- Þakka þér fyrir að falast eftir efni til að kynna verk mín í tilvonandi bók þinni um gjörningalist," svarar Carolee Schneemann honum um hæl. „Ég heiti ekki Carolyn..." Schneemann tilheyrir engu gall- eríi og seldi ekki eitt einasta verk, að eigin sögn, fyrr en 1992. Sama ár fóru vindar að blása og yfir hana tók að rigna virðulegum tilboðum um leið og salan tók kipp. Nútíma- listasafnið í San Francisco hélt einkasýningu með henni og sömu- leiðis Nútímalistamiðstöðin í Cle- veland, Ohio, fyrir utan fjölmargar samsýningar sem henni hefur verið boðin þátttaka í (t.d. sú um flúxus- hreyfinguna í Whitney-safninu árið 1993-) Hún hefur sýnt í galleríum víða um Bandaríkin og Evrópu (ekki færri en fjórar á síðasta hálfa ári) og nýverið festi Museum of Modern Arts kaup á stóru verki eft- ir hana. Þá hefur hún fengið boð um að sýna í Kunstverein, Munc- hen og Pompidou-safninu á næst- unni, auk þess sem væntanlegar eru tvær veglegar bækur um hana á næsta ári frá tveimur af virtustu há- skólaforlögum Bandaríkjanna. Þessar skyndilegu vinsældir hennar stafa sumpart af leit fræðimanna að sógulegum bakgrunni fyrir þá miklu áherslu sem lögð er á líkam- ann í dag sem þungamiðju pólit- ískra átaka. Og í rannsóknum sín- um hafa þeir „grafið niður" á Schneemann. Hin hliðin á málinu er öllu snúnari. W Aköfustu fylgismenn femín- ismans, sérstaklega svokall- aðir lesbískir theoristar, sjá karlmönnum allt til foráttu og vilja helst hreinan aðskilnað. Þeir eru uppspretta græðgi, stríðs og ofbeld- is, gjörsamlega óforbetranlegir að þeirra mati. Þær púa heiftugar á hvern þann sem ekki er þeim hjart- anlega sammála og er þá kvenfólk ekki undanþegið. Schneemann hef- ur oftar en einu sinni verið hrópuð niður úr ræðupúlti og þurft að hverfa af fundi með skottið milli lappanna fyrir að nota líkamann í verkum sínum. Gagnkynhneigð hennar virðist fara jafnvel ennþá meira fyrir brjóstið á þeim, svo ekki sé minnst á að hún skuli dirfast að flagga þessari „kynvillu" á al- mannafæri. Ræðumáti þeirra getur verið svo ofstækisfullur á stundum Tónlistarfræðingurinn Susan McClary við Minnesota-háskólann hefur til að mynda opnað glœnýjan skiln- ing á Níundu sinfóníu Beethovens: „ítrekun grunnstefsins ífyrsta kaflaþeirrar níundu er einn af ógeðslegustu tilburðum í saman- lagðri tónlistarsögunni. Vandlega smíðuð ka- densan tekur að ókyrr- ast, safnar upp gremju og springur svo út í kæfandi, morðóðri reiði sáðstíflaðs naugð- ara." að menn missa málíð, en samt heldur Schneemann við þær trú og tryggð; þetta eru líka hennar her- búðir, þangað sem hún sækir eld- móð sinn og sannfæringu. Undirritaður var einhverju sinni á rölti um Manhattan í fylgd eigin- konu sinnar þegar hann gekk fram á tvær konur sveiflandi spjöldum er sýndu lappalangan kvenmannsbúk ofan í hakkakvörn. Þær voru að mótmæla klámritum. Mér lék for- vitni á að vita hvað þær höfðu að segja og hugðist fræðast frekar um málið, en áður en mér heppnaðist að hreyfa mig úr spori, gjóaði önn- ur þeirra hvasst á mig augum og spurði hvern fjandann ég vildi. Ég stóð hvumsa í nokkra stund. Þá öskraði hin þeirra, og beindi greini- lega orðum sínum til eiginkonunn- ar: „Drullaðu þér í burtu! Og taktu helvítis tippið með þér!" Það var ég. Mér leið eins og einhverjum pylsu- hundi í bandi, vissi ekki í hvorn fótinn ég átti að stíga, hvor ég átti að hrökklast af hólmi eða vaða í þær. Það sauð í mér bræðin. Ég bar þessa lífsreynslu undir Schneemann og bað hana að ráða mér heilt. Ég vildi skilja. Þær vildu stríð. Schneemann hvatti mig ein- dregið til að skella mér á bókasafn- ið og kynna mér betur hvernig kvenfólk hefði verið undirokað öldum saman. Ég væri síður en svo saklaus, ég væri partur af forrétt- indakyninu og konur ættu fullan rétt á að álasa mér og mínum líkum fyrir allt það sem forfeðurnir hefðu gert á hlut formæðranna. Konur hefðu orðið fyrir óbætanlegu sál- rænu tjóni og væru langt frá því að vera búnar að ná sér. Eg yrði bara að taka þessu, hvort sem mér líkaði betur eða verr. Harðsoðnustu fylgismenn femínismans álykta svo að hvers konar vitnisburður um kvenlíkamann jafngildi ógagn- rýnni eftiröpun á þeirri myndsýn sem veiti feðraveldinu töglin og hagldirnar. Innan þessa myndkerfis er aðeins hægt að ímynda sér kven- líkamann sem vettvang karllegra langana, hlutgervingu karllegrar „standblínu" og fantasía. Án þess að ráðast gegn hinu fallíska skipu- lagi getur konan því ekki „orðið" nema fiarlægjast sína eigin löngun. Byltingarstjórnir reynast vana- lega litlu skárri en það harðræði sem bolað er frá völdum. I stað gömul kredduleppanna er reynt að þröngva á okkur nýjum. Er réttlæt- anlegt að breyta líkamanum í abst- rakt vettvang fyrir fræðilega og pól- itíska umfjöllun í nafni frelsunar? Hinir „lesbísku theoristar" hafa ekki einungis óbeit á staðlaðri kroppaímynd fjölmiðlanna, þess- um viljalausu slaufuborðum utan um tilboð dagsins, þeir berjast með „blæjum og dúkum" við að hylja kvenlíkamann. En í viðleitni sinni við að byrgja karlstörunni sýn, hafa þeir takmarkað möguleika kvenna til að tjá sína eigin kynferðislegu löngun, að vera það sem þeim sjálf- um sýnist. Schneemann er boðberum nýja kvenhyggjuskólans þyrnir í augum vegna þess að hún hefur neitað að láta kenninguna um hinn klofna hugveruleik standa sér fyrir dyrum. Hún hefur sömuleiðis neitað að að- laga verk sín að boðum og bönnum þess pólitíska rétttrúnaðar sem hamlar orðið tjáskiptum. Sem dæmi komust fulltrúar samtakanna „Konur á blábrúninni" (blábrún hvers fylgir ekki með) nýlega á snoðir um glæpsamlega svívirðu á íþróttafréttastofu dagblaðsins Bost- on Globe, „matsjó-deildinni" eins og þær kalla hana. Gamalreyndur blaðamaður á þeim bæ, David Ny- han, hafði haft á orði við einn karl- vinnufélaga sinn, þegar hann nennti ekki að fara með honum á körfuboltaleik, að hann hlyti að vera algjörlega „pussulúinn". Kven-kollegi heyrði óvart þennan dónaskap og gaf skýrt til greina að hún væri móðguð. Nyhan sem vissi ekki að einhver hefði verið að hlusta, bað samstundis afsökunar. Hann skynjaði að hann var kominn í klandur og límdi því miða á hurð sína, þar sem hann bað allar konur á blaðinu innilegrar velvirðingar á þessari yfirsjón sinni. En það var of seint í rassinn gripið. Blábrúnar- konur hlupu upp til handa og fóta og fengu því til leiðar komið að Ny- han var sektaður um 87.000 krón- 28 FIMMTUDAGUR 4. ÁGÚST 1994 I

x

Eintak

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Eintak
https://timarit.is/publication/309

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.