Vikublaðið - 16.07.1993, Page 4

4
VIKUBLAÐIÐ 16.JÚLÍ 1993
Nýja róttæka hugmyndafræði - fyrir nýja öld
Tæki en ekki trúarbrögð
/
Eg vil í upphafi þakka Garð-
ari Vilhjálmssyni stjórn-
málafræðingi fyrir grein
hans „Einkavæðingin, markaður-
inn og stjórnmálin" í síðasta tölu-
blaði.
Eg hafði einmitt hugsað mér að
taka fyrir í næsta pistli hlutverk
markaðar og samkeppni í velferð-
arsamfélagi nútímans og framtíð-
arinnar. Greining Garðars á við-
fangsefninu fellur í öllum aðalat-
riðum vel að mínum viðhorfum.
Eg er þannig alveg sammála því að
ekki má einblína á formið eitt, þ.e.
„einka“ eða „ríkis“ heldur verður
að skoða uppbyggingu og skipulag
þess rekstrar sem í hlut á. Veldur
hver á heldur á væntanlega við
hvort sem hann eða hún er „einka“
eða „ríkis“. Jón Jónsson, lágt settur
skrifstofumaður í mörg hundruð
manna fyrirtæki, er væntanlega
nokkuð samur við sig hvort sem
kompaníið er hluti hins opinbera
eða kolkrabbans. Ekki er heldur
allt sem sýnist.
Dapurlegt dæmi um einkavæð-
ingu (eða einkavinavæðingu) í öf-
uga átt, átt til aukinnar flokkspóli-
tískrar stýringar, gefur að líta þessa
dagana þegar nýstofhuðum hluta-
félögum um sementsverksmiðju og
sfldarverksmiðjur í eigu ríkisins eru
settar stjórnir af viðkomandi ráð-
herrum. I stað þingkjörinna stjórna
ríkisfyrirtækjanna samkvæmt eldri
lögum, sem tryggðu öllum eða
flestöllum flokkum rétt til að til-
nefna fulltrúa, handvelja nú ráð-
herrar flokksgæðinga sína auk full-
trúa frá samstarfsflokki í ríkis-
stjórn. (Reyndar hefur einn ffam-
sóknarmaður fengið að fljóta með í
báðum ofangreindum tilvikum það
best verður séð, en það er önnur
saga).
En aftur að aðalviðfangsefninu
sem að þessu sinni er, eins og áður
sagði, hlutverk markaðar og sam-
keppni í hinu lýðræðislega, nægju-
sama og innihaldsríka velferðar-
samfélagi sem við ætlum að byggja.
Félagshyggja - mark-
aður og samkeppni
Flestir gera sér ljóst að hug-
myndin um tvö gerólík kerfi í efna-
hagsmálum og viðskiptum er geng-
in sér til húðar. Annars vegar mið-
stýrt kerfi þar sem verðlag er á-
kveðið með stjórnvaldsákvörðun-
um og ffamleiðslu og dreifingu á
vöru stýrt að ofan í smáatriðum.
Hins vegar inarkaður og óheft
samkeppni og algjör ffjálshyggja á
öllum sviðum. Hvorug þessara
leiða dugar til að skila manneskju-
legu velferðarsamfélagi. Utkoman
hefur orðið sú á borði og í reynd að
án undantekninga búa menn við
einhvers konar útgáfu af blönduðu
hagkerfi. Jafnvel í hinum hörðusm
miðstýringarrikjum kommúnism-
ans eða einræðisríkjum herstjórna
þreifst ákveðið einkaframtak,
svarmr eða grár markaður og sam-
keppni ríkti á vissum sviðum. 1 for-
ysturíkjum kapítalismans hefur
reynst óhjákvæmilegt að byggja að
hluta til á miðstýrðum ákvörðun-
um, opinberum afskipmm og inn-
gripi í markaðinn. Efnahagskerfi
Sovétríkjanna og nánustu fylgiríkja
þeirra var eins og flestir vita að
þromm komið fyrir daga stjórn-
málalegrar upplausnar á því svæði,
en ýmsar undirstöður velferðar-
ríkjanna hafa einnig veikst á liðn-
um áramgum, t.d. í Bandaríkjun-
um. Gróðahyggjan sem drifið hef-
ur áfram þessa stærsm efnahagsvél
heimsins - sem eys upp meiri auð-
ævum á hvern landsmann en nokk-
urri annarri þjóð í sögunni hefur
tekist að gera - hefur reynst illilega
blind. Oll þessi hráefna- og auð-
lindanotkun kemur fyrir ekki
gagnvart ýmsum þeim ágöllum
kerfisins sem mönnum eru nú að
verða ljósari. Milljónir Bandaríkja-
manna eru húsnæðislausar, án at-
vinnu og undirstöðuheilbrigðis-
þjónusm.
Þeim fjölgar - talið í milljónum
en ekki hundruðum þúsunda - á
síðustu ámm sem færst hafa undir
fátæktarmörk í þessu auðugasta ríki
heims. Jafnvel sjálfar undirstöður
eða innviðir (inffastrúktúr) hins
þróaða velmegunarríkis hafa látið á
daglegu viðskipmm þar sem mis-
munandi smekkur manna tryggir
fjölbreytta eftirspurn og fjöldi ein-
inga tryggir samkeppni. Við slíkar
aðstæður er reksmrinn augljóslega
best kominn í höndum einkaaðila
sem starfa á grundvelli heilbrigðrar
samkeppnislöggj afar.
A hinn bóginn þar sem um er að
ræða starfsemi sem í eðli sínu býð-
ur ekki upp á samkeppni eða vand-
séð er að henni verði komið við -
eins og t.d. við reksmr fjarskipta-
neta eða orkudreifingu svo ekki sé
talað um félagslega þjónusm,
mennmn eða heilsugæslu og því
um líkt - gegnir allt öðru máli.
Reynslan hefur sýnt að það er ekki
að ástæðulausu að flestar þjóðir
hafa með einum eða öðrum hætti
rekið slíka starfsemi annaðhvort
beint eða á ábyrgð opinberra aðila,
ríkis eða sveitarfélaga. Reynsla
Það er löngu tímabært að losa umræðuna frá úreltum forsendum og beina
henni þess í stað aðþví að ná saman um grundvallarmarkmið og skynsam-
legar leikreglur.
sjá, eins og þeir geta best borið
vimi um sem heimsótt hafa t.d.
austurströnd Bandaríkjanna og
skoðað hrörlegt ástand samgöngu-
mannvirkja og fleiri slíkra undir-
stöðuþátta þar.
Niðurstaðan hlýmr því að verða
sú að nýta verði kosti blandaðs
hagkerfis og láta samkeppni, mark-
að og frjálsræði í viðskipmm leysa
þau vandamál sem það er best fært
um - án þess þó að missa sjónar á
því hvert slíkt leiðir okkur. Þróun-
in hefur orðið í þá átt að vinstri
menn (stjómir sósíalista og sósí-
aldemókrata á Vesturlöndum og
kommúnista í Kína t.d.) hafa víðast
hvar horfið frá trú á ríkisreksmr
sem almennri reglu og í ljósi
reynslunnar hafa slíkar áherslu-
breytingar reynst skynsamlegar.
A hinn bóginn er jafnfráleitt að
taka upp þau trúarbrögð að einka-
reksmr sé allsherjarlausn mála, eins
og hægri menn sitja því miður fast-
ir í. Staðreyndin er sú að það fer
fyrst og ffemst eftir eðli rekstrarins
og umfangi hvernig skynsamlegast
er að haga rekstrarformi. Sjálfsagt
er að einstaklingamir sjálfir reki
t.d. biffeiðaverkstæði eða greiða-
sölu þar sem þeir em í beinum
samskipmm og daglegum við not-
andann, notandinn greiðir sjálfur
aila þjónusmna og hún er hluti af
þeirra þjóða sem einkavætt hafa
slíkar fákeppnisgreinar eða hiuta
velferðarþjónusmnnar er vægast
sagt blendin. Það er samdóma álit
þeirra sem fylgst hafa með hinni
ffægu einkavæðingarherferð hægri
manna í Bretlandi, sem offast er
kennd við Margréti Thatcher, að
þar hafi öfgarnar keyrt úr hófi og
að sú reynsla hafi orðið Bremm æði
dýrkeypt. Einkavæðing, einokun-
arstarfsemi eða fákeppnisstarfsemi
- eins og veima, samgöngukerfa
eða fjarskipta - hefur leitt til eins
konar einkavæddrar einokunar
með tilheyrandi okri, verri og dýr-
ari þjónusm og óheyrilegrar auð-
söfhunar þeirra sem hnepptu
hnossið.
Sjálfhær þróun og
varanleg velferð
Uinhverfismálin em viðbótar-
vídd sem hlýmr að koma inn í öll
þessi mál og bemr verður rætt um
síðar. í ljósi umhverfishagsmuna er
það enn síður raunhæft að mark-
aðshyggjan ein, ffjálshyggjan og
santkeppnin geti valdið því verk-
efhi að leysa með farsælum hætti úr
öllum þörfum mannsins í nútíma
þjóðafélagi - án þess að ganga á
rétt komandi kynslóða. Opnara og
upplýstara þjóðfélag hlýmr einnig
og á einnig að hafa sín áhrif á
þróunina á komandi ámm. Greið-
ur aðgangur almennings að upplýs-
ingum um verð og gæði vöro og
þjónusm er mikilvæg trygging fyrir
því aðhaldi sem verður að vera til
staðar þar sem samkeppni ríkir og
ffjáls markaður ræður verðlagi.
Hversu gott eftirlit sem opinberir
aðilar vilja viðhafa keinur það
aldrei í staðinn fyrir virkt aðhald
notendanna. Baráttan gegn fá-
keppni og duldum yfirráðum ein-
okunarhringja eða risa á markaðn-
um, sem em sem óðast að gera all-
an heiminn að einum leikvelli, er
ekki hvað veigaminnsti þátmrinn í
öllu saman.
Hinu kapítaliska hagkerfi einka-
gróðans hefur einnig mistekist í því
efni að skapa varanlegar forsendur
velferðarsamfélags til langs tíma
litið. Mönnum verður æ bemr ljóst
að hagkerfi Vesmrlanda ráða illa
við að framfylgja langtíma mark-
miðum um varanlega velferð og
ffamþróun á kosmað skammtíma
gróðasjónanniða ef svo ber undir.
Sjálfbær hugsun er einfaldlega ekki
gjaldgeng hugmynd í hinni hörðu
samkeppni gróðahyggjunnar, þar
sem ekki aðeins ffamleiðslustarf-
semi og markaðsstörf, auglýsingar
og áróður o.s.frv. byggjast á því
hvemig hægt sé að hámarka gróð-
ann á sem stystum tíma, heldur
einnig hlutir eins og rannsókna- og
þróunarstörf í vemlegum mæli.
Rannsóknir beinast að því að finna
nýjar framleiðsluvörur sem slegið
geti fr amleiðslu keppendanna
út af markaðnum og skilað
sem mestum gróða á sem
stystum tíma. Þolinmæði
fjármagnsins em einfaldlega
mjög mikil takmörk sett og
verður sífellt minni, fjár-
magnsmarkaðurinn verður
alþjóðlegri og hraði viðskipt-
anna meiri.
Leikreglur
markaðarins
Aðalatriðið er að menn
viðurkenni að markaðurinn á
að vera tæki en ekki trúar-
brögð. Einungis með því að
viðurkenna takmörk hans,
blindni og skammsýni og sjá
við þessum ágöllum með
skynsamlegum leikreglum er
hægt að nýta kostina. Slíkar
leikreglur þjóna um leið þeim
tilgangi að draga landamæri
milli opinberra afskipta og
reglna og markaðarins og
einkaffamtaksins.
Gmndvöllur slíkra reglna
og verkaskiptingar getur í að-
alatriðum verið eftirfarandi:
1) Markaðurinn er tæki en
ekki trúarbrögð, þjónn en
ekki herra og verður því að
lúta æðri markmiðum og
gildum í samfélaginu. Þar
sem árekstrar verða milli
gmndvallarmarkmiða um
jöfnuð og velferð eða vemd-
un umhverfis ráða þau, en
drifkraftar markaðarins,
skammsýn gróðasjónarmið,
verða að víkja.
2) Markaðurinn er ófull-
kominn og ekkert til sem
heitir fullkomin samkeppni
eða markaður. Því er nauð-
synlegt að setja markaðnum
leikreglur og hafa með hon-
um efrirlit:
Steingrímur
J. Sigfússon
Niðurstaðan hlýtur
því að verða sú að
nýta verði kosti
blandaðs hagkerfis
og láta samkeppni,
markað og frjáls-
ræði í viðskiptum
leysa þau vanda-
mál sem það er
best fært um
- Til að hindra valdasamþjöpp-
un, fákeppni eða dulbúna einokun
og hvers kyns hringamyndun.
Þetta er þeim mun mikilvægara
sem hagkerfin em minni.
- Til að ákveða hvenær nauðsyn
ber til að grípa inn í þar sem mark-
aðurinn bregst.
- Til að ákveða landamæri mark-
aðarins og þeirra sviða þjóðlífsins
og viðskiptanna þar sem aðrar regl-
ur gilda. (T.d. má ákveða það í lög-
um eða í reynd að samkeppni eigi
ekki við, og einkarekstri í ágóða-
skyni sé hafhað í undirstöðuþátmm
velferðarþjónustunnar.)
3) Markaðurinn er skammsýnn,
blindur á önnur gildi en sín eigin
og ófær um að tryggja sjálfbæra
þróun. Markaðurinn einn getur því
ekki ráðið ferðinni hvað snertir
rannsóknir og þróunarstarf, lang-
tímastefnumörkun, nýtingu auð-
linda og umgengni við náttúmna.
Það er löngu tímabært að losa
umræðuna frá úreltum forsendum
tveggja kerfa sem hvomgt mun
nokkum tíma ganga upp eitt og sér
- og beina henni þess í stað að því
að ná saman um grundvallarmark-
mið og skynsamlegar Ieikreglur.
Fyrir vinstri menn fylgja því ótví-
ræðir kostir að viðurkenna og skil-
greina hlutverk markaðarins, séu
honum um leið settar skýrar reglur
og takmörk hans viðurkennd.
Róttæk vinstristefha þarf því
feimnislaust að skilgreina þátt
markaðar og samkeppni í þjóðfé-
laginu, en samkvæmt eigin for-
sendum og gildismati. Það er
maðurinn en ekki markaðurinn
sem kemur fyrst.
Höfundur er þingmaður
Alþýðubandalagsins og
varaformaður sama flokks.
Húsbréf
Innlausnaiverð
húsbréfa í
1. flokki 1991
3. flokki 1991
1. flokki 1992
2. flokki 1992
Innlausnardagur 15. júlí 1993.
1. flokkur 1991 Nafnverð: 10.000 100.000 1.000.000 Innlausnarverð: 12.788 127.877 1.278.772
3. flokkur 1991 Nafnverð: Innlausnarverð:
10.000 11.379
100.000 113.786
500.000 568.930
1.000.000 1.137.860
1. flokkur 1992 Nafnverð: Innlausnarverð:
10.000 11.207
100.000 112.070
1.000.000 1.120.703
5.000.000 5.603.516
2. flokkur 1992 Nafnverð: Innlausnarverð:
10.000 11.031
100.000 110.312
1.000.000 1.103.115
5.000.000 5.515.577
Innlausnarstaður:
Veðdeild Landsbanka íslands
Suðurlandsbraut 24.
cSg HÚSNÆÐISSTOFNUN RÍKISINS
I 1 HÚSBRfFADEILD • SUOURLANDSBRAUT 24 • 108 REVKJAVÍK • SlMI 69 69 00