Vikublaðið


Vikublaðið - 08.04.1994, Blaðsíða 14

Vikublaðið - 08.04.1994, Blaðsíða 14
14 Flokksgtarfli VTKUBLAÐIÐ 8. APRIL 1994 Fundur ABR um utanríkismál: Nýtt og notað um NATO Miklar breytingar á alþjóða- málum voru í forgrunni á fundi ABR um utanríkismál sem haldinn var nýverið, ekki síst hjá frummælandanum Ölafi Ragnari Grímssyni. Það hefur ekki farið fram- hjá ajþjóð að áherslur Ólafs í utanrík- ismálum hafa verið aðrar en hafa ver- ið ríkjandi innan Alþýðubandalagsins um árabil. Ekki síst hefur Ólafur boð- að nýja hugsun gagnvart gamla slag- orðinu um herinn burt og Island úr NATO. Þetta hefur valdið umróti innan flokksins og muna menn sjálf- sagt vel eftir átökunum á síðasta landsfundi Alþýðubandalagsins. A fundi ABR var fjallað um fieira en öryggis- og friðarmál, t.d. um Evr- ópusambahdsmálin. Hér verður frá- sögnin hins vegar takmörkuð við ör- yggismálin og NATO. Litla bláa bókin loks að komast í gagnið Ólafur hóf mál sitt á því að rifja upp hinar gífurlegu breytingar scm orðið hafa r' alþjóðamáium frá 1984. Þá var kalda stríðið botnfrosið, Bandaríkin og Sovétríkin gátu ekki talast við. Þá var stjörnustríðsáætlunin gefin út og kjarnorkuvopnatilraunir voru gerðar nánast á hverjum degi. Þá hafði AI- þýðubandalagið nýlega gengið úr rík- isstjórn og gerður hafði verið samn- ingur um byggingaframkvæmdir flug- stöðvarinnar. Þá var Evrókommún- isminn kominn fram. „Allt annar heimur blasir við í dag, án þess að það veki mikla athygli. Menn taka höndum saman um eyð- ingu kjarnorkuvopna. Vandamálið er það helst, að það fæst ekki fjármagn til að eyða þeim nógu fljótt. Og nú er loksins farið að framkvæma „litlu bláu bókina". Þetta er 50 ára gömul bók sem ég veit ekki hvort sé fáanleg hér. Þetta er stjórnarskrá þjóða heims, sáttmáli Sameinuðu þjóðanna. A síð- ustu tveim tíl þrem árum hafa verið stígin ný og ánægjuleg skref. I áratugi boðaði Alþýðubandalagið að alþjóð- legt öryggiskerfi byggt á þessari bók væri það sem koma skyldi. Við cnda- lok kalda stríðsins var eins og hlutírn- ir leystust úr læðingi. Þegar öryggis- ráð S. Þ. kom saman í janúar 1992 var það í fyrsta skipti sem leiðtogar ríkj- anna sátu sjálfir í sætum sínum, en ekki lægra settir fulltrúar. Þeir ákváðu að reyna að skapa nýtt öryggiskerfi stig af stigi. Um mitt ár 1992 opinber- aói Butros Butros Ghali síðan „Starfs- skrá r' þágu friðar" og nú er r" hverri viku verið að framkvæma þessar til- lögur og stefnu litlu bláu bókarinnar." Olafur sagði að fyrir rúmlega tveim árum hefðu tvær leiðir helst þótt koma til greina. Annars vegar að fa þjóðir heims til að leggja það stóran hluta af herafla og hergögnum sínum undir S. Þ. að hægt yrði að byggja upp herafla sem gæti gegnt friðargæslu- hlutverldnu. NATO sem þjónustuaðili íþágu S.Þ. „Þessi leið hefur reynst ófær. Hin leiðin var að svæðisbundin samtök á borð við NATO og Einingarsamtök Afríku yrðu burðarásar í friðargæslu í umboði S.Þ. Og það merkilega gerð- ist fyrir einu og hálfu ári síðan að NATO lýsti sig reiðubúið tíl að taka slikt að sér. Og það sem meira er. Menn veltu fyrir sér hvort NATO ættí sjálft að geta ákveðið hvort her- valdi skyldi beitt. Bandarikin lögðu fram tillögu um slíkt, en það var fellt, jafnvel þótt Davíð Oddsson styddi til- löguna fyrir hönd Islands. Niðurstað- an er að NATO hreyfir hvorkl legg né Ólafiir Ragnar Grimsson: „Hér hefiir baráttan gegn hernum ogNATO ríkt íára- tugi ogþað ern miklar tilfinningar ígangi við að hugsa sig inn í nýjan verulcika. Eg bið iim nýtt raunscei. I 'óryggismálum eigum við að vera ófeimin að vega og meta breytingar og takast á við eifiðar ákvarðanir uni hvað við viljum gera." L lið án samþykkis S.Þ." Hann nefndi ákvörðunina um hernaðaraðgerðir gagnvart Serburn sem dærni um þetta. Ólafur sagði að í fréttabréfi ABR hefði verið rifjuð upp sú ávirðing að formaður Alþýðubandalagsins hafi ekki viljað svara því hvort Island ætti að segja sig úr NATO. „Ég hef ekki svarið í dag. Ég horfi tíl þess í dag að Rússar eru að taka formlegt skref inn í „Félagsskap í' þágu friðar" (Partner- ship for peace). Ætlum við úr NATO og vera líka fyrir utan Partnership for pcace? Segjum við okkur ein þjóða frá þessari þróun? Hver er tíllaga okkar? Ætlum við að segja að allir hinir hafi rangt fyrir sér en við einir rétt fyrir okkur? Ef það gerist í raun að NATO breytist í þjónustuaðila fyrir S.Þ. þá er það mikill og góður áfangi. Eigum við að velja öryggisbandalag Evrópusam- l)andsins eða nýtt ogrfiflugt alþ'óðlcgt öryggiskerfi S.Þ.? Seinni kosturinn er betri að mínu mati. VTirk starfsemi S.Þ. í ]^águ friðar er það sem tekur við. Ilér hefur baráttan gegn hcrnum og NATO ríkt í áratugi og það eru mikl- ar tilfinningar í gangi við að hugsa sig inn í nýjan veruleika. Ég bið um nýtt raunsæi. I öryggismálum eigum við að vera ófeimin að vega og meta breyt- ingar og takast á við erfiðar ákvarðan- ir um hvað við viljum gera." Herinn burt og Island úr NATO ífullu gildi Ragnar Þórsson sagði að umræðan innan Alþýðubandalagsins um utan- ríkisrnál hefði verið frekar dauf und- anfarið. Hann talaði um öll þau stríð sern háð eru í heiminum og í þvr' sarn- bandi um langan og skítugan slóða Bandaríkjanna. „Það hefur sr'ast inn r' okkur að sum- ir séu vondir en aðrir góðir. Sum stríð réttlát en önnur ekki. Hvað felst í al- þjóðlegu örygggiskerfi? Júgóslavía er gott dæmi. Öryggískerfr NATO og S.Þ. mun ekki skila árangri. Frekar meiri og útbreiddari átökum. Júgóslavía er dæmi um hvernig ekki á að miðla málum. Þarna hafa verið sáttaumleitunarmenn, Stoltenberg, Owen, Vance og að manni skilst hafa þeir ekki alltaf fylgt sömu línunni. Og ekki haft fullt umboð. Innan EB er bullandi ágreiningur um Júgóslavíu og innan NATO líka. Það er skýr á- greiningur milli V-Evrópu og Rúss- lands. Það er ekki vænlegt að mynda enn eina alþjóðlegu lögreglusveitína. Það tókst að koma írak út úr Kúwait, en það var fyrst og fremst vegna olr'U- hagsmuna. Alþjóðlegt öryggiskerfi mun einmitt vega og meta hvort átök skipta stóru ríkin rnáli eða ekki út frá --------------------------—--------,_____,--------_J slr'kurn hagsmunum. Tyrldr fengu óá- reittir að ganga í skrokk á Kúrdum og öllum var sama. Það gilti ekki um Saddam Hússein og olíuna." Ragnar sagði að hlutirnir væru fljótir að breytast r' heiminum. „Ég treysti þvr' mátulega þegar Clinton og Jeltsín skrifa undir að hætta kjarn- orkutíiraunum. Það þarf bara viku tíl að breyta þessu. Stefhan um herinn burt og Island úr NATO er r' fullu gildi. Það verða mjög fljótt mistök með þeirri leið sern Ólafur Ragnar boðar. Island á að standa utan hernað- arbandalaga." Haraldur Jóhannesson tók næstur til máls og varaði m.a. við þeirri hættu sem stafar af uppgangi heittrúar- rnanna í Múhammeðslöndum. Vax- andi hatur væri í garð hvr'tra manna og Ragnar Þórsson: „Stefnan um herinn burt og Island úr NATO er ífitllu giltli. Þ'að verðatnjb'gfljótt mistök með þeirri leið sem Ólafiir Ragnar boðar. Island á að standa utan hernaðarbandalaga." Garðar Mýrdal: „Mitt raunsai sýnir allt aðra heimsmynd en hjá Olafi Ragnari. Mér hugnast ekki að sjá am- eríska herinn sem ló'ggu." ekki vr'st að NATO sé rétti aðilinn til að takast á við þessi mál. Friðarmál, umhverfismál ogjafnari skipting auð- cevanna Garðar Mýrdal undirstrikaði þá skoðun sína að það ætti ekki að tala niður til flokksmanna eins og gert hefði verið á landsfundinum og ætla að gera stórfelldar breytingar á stefnuskránni án samráðs. „Mitt raunsæi sýnir allt aðra heims- mynd en hjá Olafi Ragnari. Mér hugnast ekki að sjá ameríska herinn sem löggtr. Við fögnum þeim breyt- ingum að austurblokkin láti af hern- aðaruppbyggingu og umhverfisspjöll- um. En vestræn rr'ki hafa setið á pen- ingum sínum sem áttu að styrkja þessi ríki. Því þar hafa menn verið að kjósa fólk sem vill sporna við markaðsþró- uninni." Garðar velti fyrir sér hlutverki Is- lands. „Eigum við að taka þátt r' her- . starfsemi í myndbreytíngu á NATO? Er það okkar hlutverk að hlaupa fyrst- ir til og blanda okkur r' deilur? Eigum við að taka þátt í umræðum sern hern- aðarlega óháð þjóð? Við eigum auð- vitað að rusla burt amerr'ska hernum. Og beita okkur fyrir kjarnorkulausum svæðum. Auka þanníg öryggi okkar og annarra í kring. Það eru ærin störf fyr- ir Alþýðubandalagið. En ekld það að koma okkar fólki r utanríkisráðuneyt- ið." Svavar Gestsson sagði að það hcfði ekki verið fyrr en á níunda áratugnum að menn fóru að þróa hugmyndir um alþjóðlegt' öryggis- og friðarkerfr. Spurningin sé hvernig best megi nálg- ast slíkt kerfi. Er endilega skynsam- legt að fara sömu leið og í kalda stríð- inu eða er hægt að hugsa sér aðra leið? T.d. að skilgreina hlutleysiskröfuna á nýjan hátt. Hlutlaus ríki gætu beitt sér fyrir kjarnorkuvopnalausum svæðum og þau gætu orðið alþjóðlegrr sátta- semjarar. Það ríki vantraust á Banda- ríkjumim sem slr'kum þótt S.Þ. ráði miklu. „Það er þrennt sein mér finnst að leggja beri áherslu á í þessu sambandi. I fyrsta lagi er það alþjóðlegt öryggis- og friðarkerfi, sem ég hef minnst á. I öðru lagi nefni ég nýtt kerfr umhverf- isrnála með vr'ðtæku neti umhverfis- samstarfs. I þriðja lagí þarf þjóð eins og okkar að stuðla að jafnari skiptum á auðævum heimsins. Það gerum við ekki r' alþjóðlegum lúxusklúbbi. Þetta eru þær áherslur sem ég vil sjá í rót- tækri utanrikisstefnu. Við verðum að þróa þetta til sameiginlegrar lending- ar. Það er ekki boðlegt að forystu- rnenn flokksins séu með hugmyndir sem félagarnir upplifa sem gegn stefnu flokksins, með réttu eða röngu." Vill hann verða Jyrsti ut- anríkisráðherraflokks- ins? Einar Valur Ingimundarson sagði að undanfárin ár hefði umræða um ut- anríkismál legið í láginni í Alþýðu- bandalaginu, þótt ekki hafi vantað skoðanirnar. „En mér finnst afstaða Ólafs birta of mikla bjartsýni. Hún er ekki raunsæ. Ég sé að sala vopna er að taka við sér eftír hægagang. Þjóðir eins og Bretland og Bandarrkin njóta góðs af. Það eru einmitt viðskipta- hagsmunir sem knýja bandalög í dag. Margir segja að markaðskerfið hafi sigrað. Fjármagnið æðir um, en ekki er hirt nægilega um velferðarkerfið sem víða er að molna undan markaðs- kerfinu." Einar Valur sagðist vona að flest af Svavar Gestsson: „Það er ekki boðlegt að forystumenn flokksins séti vieð hug- myndir sem félagarnir upplifa sem gegn stefna flokksins, með réttu eða rbngu." því sem Ólafur talaði um geti rætst. „Kannski talar hér maður sem á eftír að verða fyrsti utanríkisráðherra Al- þýðubandalagsins. Þessa umræðu verður að taka upp í flokknum. Ég er ekki að lýsa yfir vantrausti á Ólaf Ragnar, heldur tel ég að flokksmenn hafi þörf á að ræða þessi mál, sem hafa legið í dvala. Ég vii opna ráðstefnu um þessi mál og bjóða fulltrúum annarra flokka." Sölvi Sveinsson sagði Ólaf djarfan í málflutningi. „Hann veit að margir hafa gengið til Iiðs við Alþýðubanda- lagið út á slagorðið um herinn burt og Island úr NATO. Getur verið að það sé best að vera áfram í NATO? Þá verður að skoða það. Eg held að menn séu ekkert langt frá því að vera sam- mála. En ég spyr ÓlafrRagnar: Þegar þú lentir r' minnihluta á landsfundin- um, gerðir þú þér grein fyrir þeim möguleika að þú rnyndir lenda upp á kant við stóran hluta flokksmanna? Er mögulegt að taka svona áhættu?" NATO og gamla Varsjár- bandalagið í eina sæng Ólafrrr Ragnar viðurkenndi að hann væri bjartsýnn. „Ég er tilfinningalega þannig innstilltur að ég tel þetta hægt. Varðandi NATO. hef ég tekið að mér það hlutverk að benda á ýmsar breyt- ingar sem ekki hafa verið mikið rædd- ar hér. Ég skiptí þessum breytingum r' fimm atriði. Það fyrsta er að fyrir tveimur árum var stofnað samstarfs- ráð NATO og fyrrum aðila Varsjár- bandalagsins um móttrn sameigin- legrar stefnu. Um er að ræða virka stofnun sem getur borið í sér þróun- arferil. Annað er að Alþýðubandalagið er eini flokkurinn í V- og A-Evrópu sem ekki sendir fulltrúa á þing þing- mannasamtaka NATO. Fulltrúarnir frá A-Evrópu hafa ekki atkvæðisrétt, en flytja tillögur og eru virkir á þing- unum. Ég hittí nýverið fulltrúa fyrr- um Kommúnistaflokks Póllands sem hafði tekið þátt r' þessu. Þriðja atriðið er að það er stefna NATO að taka að sér friðargæslustörf fyrir S. Þ. Margir í NATO vildu þetta ekki. Fjórða er að það eru fulltrúar S. Þ. sem taka á- kvarðanir um aðgerðir. Ekki Wörner hjá NATO heldur Butros Butros Ghali hjá S.Þ. Og í fimmta lagi hefur NATO fengið formlega aðild að ROSE, ráðstefrru um öryggi og sam- vinnu í Evrópu. Ef einhver hefði sagt fyrir fjórum árum, hvað þá tíu, að þetta myndi gerast hefði svarið verið að slíkt væri út í hött. Ég er ekki með endanlegt svar við því hvað við eigum að gera, en við getum rætt þessi mál opið."

x

Vikublaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vikublaðið
https://timarit.is/publication/310

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.