Morgunblaðið - 28.08.2005, Blaðsíða 18

18 SUNNUDAGUR 28. ÁGÚST 2005 MORGUNBLAÐIÐ
Á síðustu vikum hafa fjöl-miðlar birt fréttir afhungursneyð í Níger ogskelfilegum afleiðingumhennar, sérstaklega fyr-
ir börn og þá sem minna mega sín.
Talið er að þrjár og hálf milljón
manna þjáist af næringarskorti í
kjölfar þurrka og engisprettu-
faraldurs. Neyðaraðstoð hjálpar-
stofnana byrjaði að berast til lands-
ins undir lok júlí. Fjölmiðlar hafa
einnig bent á þá dapurlegu stað-
reynd að fyrir löngu síðan var hægt
að sjá hungursneyðina fyrir og þá
væntanlega mögulegt að koma í veg
fyrir hana. Sameinuðu þjóðirnar
kölluðu eftir aðstoð í nóvember á síð-
asta ári en hjálparstofnanir virtust
fyrst taka á vandanum þegar myndir
af vannærðum börnum rötuðu inn í
alþjóðlega fjölmiðla.
Fréttir af hungursneyð í Afríku
birtast með nokkuð reglulegu milli-
bili í fjölmiðlum og oft eru þær út-
skýrðar með slíkum einföldum tilvís-
unum til þurrka eða faraldra.
Hungursneyð í Níger er því miður
ekki heldur ný af nálinni og rétt að
skoða stuttlega hverjar ástæður
hennar hafi verið í fortíðinni og af-
leiðingarnar fyrir fólkið sem býr í
landinu. Það er mikilvægt að skoða
ástæður fyrri hungursneyðar í Níg-
er og á Sahel-svæðinu til að minna á
að hungursneyð er ekki einföld af-
leiðing þurrka heldur samofin flókn-
um ástæðum sem sýna hversu sam-
tengdur heimurinn hefur verið í
langan tíma.
Einnig má minna á að fréttir um
Afríku almennt rata mjög sjaldan í
fjölmiðla nema þær séu tengdar ein-
hvers konar hörmungum, þá ekki
eingöngu hungursneyð heldur einn-
ig stjórnarbyltingum eða þjóðar-
morðum, svo dæmi séu tekin. Fræði-
maðurinn Jo Ellen Fair bendir á í
ritsafninu Africa’s Media Image
(1992) að fréttir af hungursneyð í
álfunni eru að einhverju leyti auð-
melt efni því þær snúa að afmörk-
uðum, svæðisbundnum atburði og
eru oft kryddaðar með frásögnum af
valdamiklum stjórnmálamönnum
eða rokkstjörnum sem heimsækja
flóttamannabúðir eða tjá sig á ein-
hvern hátt um hörmungarnar.
Margar fréttir af hungursneyð í Afr-
íku sýna einnig einkum vestræna
hvíta hjálparstarfsmenn deilandi út
matvælum eða læknishjálp til
dökkra vannærðra Afríkubúa. Slíkar
ímyndir eru því miður mjög í ætt við
fréttaflutning um Afríku sem hefur
haft tilhneigingu til að leggja litla
áherslu á einstaklinga og fólkið sjálft
í álfunni fyrir utan spillta stjórn-
málamenn.
Slagorð snyrtivörufyrirtækisins
The Body Shop í herferð sinni Trade
not Aid fyrir nokkrum árum, sem
gekk út á það að maður ætti að
kenna fólki að fiska en ekki gefa því
fisk, endurspeglar algengt viðhorf til
Afríku að því leyti að það virðist fela
í sér að ástæður ömurlegra að-
stæðna fólks almennt í þriðja heim-
inum séu vanþekking þeirra og vönt-
un á sjálfsbjargarviðleitni. Eins og
Jo Ellen Fair tekur til orða birtist
Afríka á Vesturlöndum sem „vanda-
mál“ og einstaklingar sem búa í álf-
unni sjást óljóst í bakgrunni, en ekki
sem gerendur í því að leysa vanda-
málin.
Sahel-svæðið og hjarðmennska
Í Níger hafa þurrkar fyrst og
fremst bitnað á hirðingjahópum og á
fólki sem stundar akuryrkju á Sahel-
svæðinu. Nokkrir hirðingjahópar
eru í Níger og má þar nefna Túrega
og WoDaaBe-fólkið. Á árunum
1996–1998 gerði ég doktorsrannsókn
um tveggja ára skeið sem sneri að
sjálfsmynd og hnattvæddum breyt-
ingum meðal WoDaaBe-fólksins og
mun hér helst vísa til þeirra til við-
miðunar. Hér þarf að hafa í huga að
hreyfanleiki hirðingjanna er bein af-
leiðing af vistfræði Sahel-svæðisins
þar sem hirðingjarnir „elta rign-
inguna“ eins og WoDaaBe orða það.
Hér er átt við að Sahel er jaðarsvæði
að því leyti að heildarúrkoma er mis-
jöfn milli ára og ólík svæði fá mis-
mikla úrkomu frá ári til árs. Hreyf-
anleikinn er nauðsynlegur til þess að
geta brugðist við þessu síbreytilega
vistfræðilega umhverfi þar sem
ákveðið svæði fær góða rigningu eitt
árið en enga það næsta. WoDaaBe-
fólkið hefur, til dæmis, fjölmörg orð
yfir hreyfanleika sem endurspegla
mikilvægi þessarar aðferðar til þess
að bregðast við vistfræðilegri óvissu.
Hér má benda á að hugtakið Sahel
er komið úr arabísku og vísar til jað-
ars Saharaeyðimerkurinnar, sem
segir sína sögu um vistfræði svæð-
isins.
Gróflega má skipta árinu á Sahel-
svæðinu í þurrkatímabil og regn-
tímabil. Líf fólks mótast mikið af
þessum árstíðum, þar sem þurrka-
tímabilið einkennist af mikilli vinnu
og oft skorti á mat, vatni og öðrum
nauðsynjum. Hirðingjarnir nýta sér
borholur eða brunna sem þeir sjálfir
grafa. Beitilandið í kringum þau sjá
dýrunum fyrir nauðsynlegri nær-
ingu, en eftir því sem á þurrkatíma-
bilið líður þurfa hirðingjar að fara
lengra og lengra í burtu til að finna
gras fyrir dýrin. Í sumum tilfellum
getur beitilandið verið nær uppurið
og þá færa þeir sig til annarra svæða
sem hafa önnur vatnsból eða borhol-
ur. Ólíkt því sem oft er talið neyta
hirðingjar almennt sjaldan kjöts
heldur líta fyrst og fremst á hjörð
sína sem framleiðslutæki, ekki
neysluvöru. Stærsti hluti fæðunnar
er korn og mjólkurvörur. Kornið fá
hirðingjarnir á markaði í skiptum
fyrir mjólk eða vegna sölu á naut-
gripum. Kýr eru aldrei seldar meðal
WoDaaBe nema í algjörri neyð enda
fæða kvígur af sér fleiri dýr og sjá
þannig um að endurnýja hjörðina.
Samskipti við akuryrkjufólk eru því
nauðsynlegur og eðlilegur þáttur í
lífi hirðingja, sem tengir þá inn í
stærra net viðskipta og samskipta.
Þurrkar
Fræðimenn hafa nú um töluverða
hríð lagt áherslu á að í fæstum til-
fellum eru það þurrkar einir sér sem
valda hungursneyð. Ástæðunnar
verður að leita í mun flóknari or-
sakatengslum sem jafnframt hafa
óþægilega tengingu við nýlendu-
stefnu Evrópuþjóða. Leggja má
áherslu á að svæði eins og Sahel-
svæðið eru jaðarsvæði einmitt vegna
þess að þurrkar eru líklegir. Mis-
munandi úrkoma er því eðlilegur
hluti af vistkerfi Sahel-svæðisins en
ekki óvenjulegt eða óeðlilegt ástand.
Hér má einnig minna á að öfugt við
þá ímynd sem við sjáum í fjölmiðlum
af fátæku fólki að reyna að komast
af í erfiðu umhverfi hefur Sahel-
svæðið í gegnum söguna verið vett-
vangur margra blómlegra borgar-
ríkja um aldir og hluti þétts nets við-
skipta milli norður- og vesturhluta
Afríku.
Einhæf ræktun á afurðum ætluð-
um til markaðsviðskipta hefur haft
margþætt áhrif á vistkerfi þurrka-
svæða eins og Sahel. Hún gerir smá-
bændur háðari alþjóðlegum mörkuð-
um og því viðkvæma fyrir
verðsveiflum á þeim afurðum sem
þeir eru að rækta. Í löndum þar sem
félagslegt öryggi er lítið getur slíkt
haft mjög alvarleg áhrif. Það sem
skiptir þó meira máli í samhengi við
þurrka og hungursneyð er að einhæf
ræktun eykur mikið hættu á land-
rofsferlum og eyðingu uppskeru
vegna margs konar faraldra.
Eins og minnst var á leggja íbúar
þessara svæða einmitt áherslu á að
laga sig að síbreytilegum aðstæðum
og miða framleiðslu sína við það.
Margt hefur hins vegar gert hirð-
ingjum erfiðara fyrir að bregðast við
tímabilum þar sem regn er óvenju-
lítið á ákveðnum svæðum eða þegar
heildarúrkoma er mikið undir með-
allagi. Föst landamæri þjóðríkja
hindra hreyfanleikann sem er hirð-
ingjum svo nauðsynlegur til að nýta
auðlindir Sahel-svæðisins. Einhæf
ræktun til markaðsframleiðslu leiðir
til þess að lönd, sem hirðingjar nýttu
sér áður, breytast í ræktunarland.
Þróun á fræafbrigðum hefur einnig
gert það mögulegt að rækta slíkar
afurðir á mun þurrari svæðum en
áður. Land á svæðum hirðingja hef-
ur verið tekið undir búgarða í einka-
eign eða í eigu stjórnvalda, sem
minnkar landsvæði hirðingjanna
verulega.
Þurrkarnir á árunum 1968—1974
Á árunum 1968–74 voru miklir
þurrkar á Sahel-svæðinu, sem leiddu
til uppskerubrests og hungurs. Í
kjölfar þessarar hungursneyðar
lögðu fræðimenn áherslu á að hana
væri ekki hægt að skoða án tilvís-
unar til sögulegra atburða og breyt-
inga tengdra nýlendutímanum. Í
bókinni Seeds of Famine (1980)
bentu Richard W. Franke og Barb-
ara H. Chasin á að nýlendustefna
Frakka skapaði þar mikilvægan for-
grunn, en franska nýlendustjórnin
lagði mikla áherslu á jarðhneturækt-
un til útflutnings í nýlendum sínum.
Benda má á að saga jarðhnetunnar
er ekki löng í Vestur-Afríku heldur
er talið er að hún hafi fyrst verið
flutt til þangað af skipstjórum
þrælaskipa sem komu frá Brasilíu.
Þessi áhersla á jarðhnetuna hafði
mikil áhrif á hirðingja landsins
vegna þess að framleiðsluaukning á
jarðhnetum var fyrst og fremst af-
leiðing þess að ræktun færðist sífellt
lengra norður á bóginn og lagði und-
ir sig dýrmæt beitilönd hirðingja.
Neikvæð áhrif jarðhnetunnar voru
þó mun margþættari. Jarðhnetan
eyðir næringarefnum jarðvegsins
mjög fljótt. Hún skilur jarðveginn
eftir beran og uppskeran felur í sér
að losað er um jarðveginn sem hvort
tveggja felur í sér hættu á að nær-
ingarefni minnki enn frekar. Mark-
aðsframleiðsla jarðhnetunnar olli
tíðum hungursneyð í Níger á tíma
frönsku nýlendustjórnarinnar, og
voru bændur neyddir til slíkrar
ræktunar með harðri skattheimtu
og gátu því lagt minni áherslu á
ræktun fæðu til neyslu. Þessi þróun
hélt áfram eftir sjálfstæði Níger árið
1960, og með aðstoð þróunarstofn-
ana var lögð áhersla á aukna ræktun
almennt fyrir markaði sem enn
minnkaði landsvæði hirðingja. Smá-
bændur hafa í gegnum söguna einn-
ig oft verið í sterku samspili við hirð-
ingja, þar sem dýr hirðingjanna hafa
fengið að fara inn á ræktunarsvæði
eftir uppskeru og í staðinn bætt frjó-
semi landsins með úrgangi sínum.
Slíkt er oft ekki hægt í einhæfri
ræktun plantna fyrir markaði.
Mannfræðingurinn Parker Ship-
ton hefur bent á að það kaldhæðn-
islega við hungursneyð er að í flest-
um tilfellum eru það framleiðendur
fæðu í dreifbýli sem þjást mest.
Flestar WoDaaBe-fjölskyldur
misstu meirihluta hjarða sinna á
þessu tímabili og hið sama má segja
um Túrega sem byggðu afkomu sína
á hjarðmennsku. Þegar slíkt gerðist
fyrr á tímum gátu WoDaaBe snúið
sér að ræktun tímabundið og þannig
enduruppbyggt hjarðir sínar. Mun
færri WoDaaBe gátu hins vegar
snúið sér að akuryrkju til að endur-
uppbyggja hjarðir sínar eftir þurrk-
ana 1968–74 en áður vegna takmark-
aðs aðgengis að frjósömu landi.
Vegna þess að beitiland er uppurið
þurfa hirðingjarnir að fara langa
vegu til að reyna að finna beitiland
fyrir dýrin. Margir WoDaaBe gengu
til dæmis með dýr sín til Nígeríu og
Hungursneyð í Níger:
Nútíma vandamál
Hungursneyðin í Níger
hefur hrist upp í alþjóða-
samfélaginu. Fréttir berast
af þurrkum og faröldrum,
en hverjar eru hinar und-
irliggjandi ástæður?
Kristín Loftsdóttir fjallar
um neyðarástandið í Níger.
Hungursneyð er ekki einföld afleiðing þurrka heldur samofin flóknum ástæðum.








 


 

Ólíkt því sem oft er talið neyta hirð-
ingjar almennt sjaldan kjöts heldur
líta fyrst og fremst á hjörð sína sem
framleiðslutæki, ekki neysluvöru.