Tíminn - 03.06.1970, Blaðsíða 7

Tíminn - 03.06.1970, Blaðsíða 7
MI*>V1KU1>A<ÍUR 3. júm' 1970. TIMINN fyrir sm það bil átta áram voru ¦tður feffldar rannsóknir á þeim virfcjunairmöguleikum, er þá voru áfiflegastir taldir í landi hér, og Alþingi hafði einróma lagt fyrir að hraða skyldi, en það var virkj- nn Jökulsár á Fjöllum. Samtímis hóf embættisvaldið án fyrirmæla Alþingis umfangsmiklar rannsókn- ir á virkjunai-möguleikum við Þjórsá. Og brátt varð það á allra vitorði, áður en niðurstöður voru fengnar um skilyrði þar, að Búrfellsvirkjum var fyrirfram á- kveðin sem fyrsta stórvirkjun á Islandi. Saga þeirrar virkjunar er alþjóð kumn. Erlend stóriðja fær megrnhluta orkunnar frá Búrfells- <rirkjun undir kostnaðarverði en þjóðin býr við skort á orku eftir sem áður. Sá skortur er fyrir heiídi í flestnm byggðum landsins eða Sllum. Ölkrm er hinsvegar lrjóst, að orkan er afl þeirra hluta, sem gera skal. Afkoma þjóðariimar sem heildar, og hvers eistaks byggðar- lags byggist í sívaxandi mæli á «rku til ataeimings þarfa. Orka ur skarati íslenzkrar náttúru (vatns afL jarðhiti) varðar ekki aðeins Kfsþægindí þegnamía, heldur jafnve! fyrst og fremst og í sívax- audi mæJi afkomumöguleika þeánra, einstakiioga og byggðar- Jaga, Orkan er nauðsynleg og not- haef til atvinimsköpunar svo afð segja jafnt um afflar byggðir lands- ins, blóðgjöf byggðarlaga í nútíma- tegítm skitaiiigi. Sú kenning, sem einstaikir sérfræðingar hafa flutt, aS viss héroð landsins (dreifbýlið) H?fí sáraHöa eða nátega enga þörf fyrir airaenningsorku, byggist á rauoalegri þrömgsýrii, og er í full- koirmti ósamræmi við eðlilega þróuo. Nú er fullyrt, að Búrfellsvirkjun nr. 2 verði næsta stórvirkjun á landi hér. Stór-Reykjavik var af- skipt, þegar ráðstafað var orku Búrfellsvirkjunar nr. 1. Stór- Reykjavík er því vanvædd í dag með tilliti til 'orkumála. Heyrzt hefur hinsvegár, a® álverið við Straumsvik mumi verða aðalnot- andi orkunnar frá Búrfellsvirfojun nr. 2. Bara að sagan endurtaki sig ekki, þegar til skipta kemur. En hvað liður orkumálum Norð- ur og Austurlands? Með hverjum hætti verður þessaim landshlutum blóðgjöf veitt? Þótt margt skorti hér á, miSað við þéttbýlið svo sem menntunar- og samgönguskilyrði, heilbrigðiþjónustu, fjármagn og fLeira, mun orkuskorturinn vera þyngstur á metunum til kyrrstöðu og eyðingar byggðanna. Þegar rannsóknum á Dettifoss- svæðinu var skyndilega hætt á síðasta snúningi fyrir átta árum, en horfið að því að virkja við Búr- fell, sögðu sérfræðingarnir, að Dettifoss yrði næstur. Það virðist ekki hafa verið af alvöru mælt. I stað þess er ákveðin önnur virkj- un við Búrfell, sogdæla nr. 2 fyr- ir Stór-Reykjavík. Því er að vísu fleygt nú, að leggja megi raflínu frá Búrfellsvirkjun nr. 2 norður yfir hálendið til Eyjafjarðar um öræfi og vegleysur. Ég held þó ekki væri annað en viðhald og eft- irlit slikrar línu, einkum að vetr- arlagi, nægi það eitt, til að útiloka hugmynd þessa. Enn hefur tækn- in ekki náð fullum yfirráðum gagn- mm DETTIFOSS mikið rannsakaðir, að unnt sé að taíía afstöðu til þeirra, né velja á milli, þó er látið að þvi liggja, að virkjun Dettifoss muni veita ódýrari orku. Samkvæmt upp Iýsingum Orkustofnunarinnar munu nauðsynlegar undirbúnings- rannsóknir á báðum þessum stöð um koma til með að kosta mikið fé, nokkra tugi millj, króna og m'uni þær standa yfir árið, sem er að líða og hið næsta. Þegar þess ar staðreyndir era háfðar í huga, læðist að manni sá grunur, að til standi að endurtaka söguna frá 1962. Þegar Búrfellsvirkjun var tekin fram yfir Dettifossvirkjun að lítt rannsökuðu máli. Vissulega hefðu umræddar rannsóknir átt að vera framkvæmdar fyrir löngu svo mjög er orkuþörfin dreifbýlinu tilfinnanleg, en það réttlætir ekki það aið taka örlaga rikar ákvarðanir blindandi. Þegar um tvo kosti er að velja í stórmáli ber að gera upp á milli þeirra. Það uppgjör verður að byggjast á hlutlausri rannsókn en ekki á hreppapólitík, ella kann illa að fara. Það má ekki henda, að stórvirkjun sé ákveðin, rétt áður en staðreyndir um valkosti liggja fyrir. Fyrir átta árum var það álit BJÖRN HARALDSSON BIÐUR vart höfuðskepnunium. Er einsætt að slá því föstu, a'ð orkuþörf Norð- urlands og Austurlands, verður einungis leyst með því að fram- leiða orku á hagstæðum stað eða stöðum í þessum landsfijórðungum. Og skilyrði til orkuframleiðslu fyrir þetta svæði, eru fyrir hendi, ef til vill þau hagstæðustu á landi hér. Orkumál Norður og Austurlands hafa legið í dvala næstum í átta ár. Á Akureyrarfundinum 1962, þar sem saman voru komnir fulltrú- ar frá nálega öllum sýslum og kaup stöðum í tveim landsfjórðungum ásamt viðkomandi alþingismönn- um, var samþykkt einróma, að keppa að virkjun Jökulsár á Fjöll- um (Dettifossvirkjun) og nefnd nokkurra embættismanna og þing- manna kosin til að koma því máli áleiðis. Lítið hefur borið á störfum þeirrar nefndar. Á síðustu misser- um svefntímans hefur hinsvegar bólað á nýrri hugmynd um vatns- virkjun í Þingeyjarsýslu, svokall- aðri Glúfurversvirkjun og Efri-Lax- árvirkjun. Hugmyndin um Gljúfur versvirkjun er komin frá stjórn eldri vinkjunarinnar, sem er fyrir- tæki Akureyrarbæjar með aðild ríkissjóðs. Virkjun þessi var lengst af miklum truflunum háð, en sem fyrirtæki hefur hún skilað eig- endum sínum góðum peningi að sögn. Hin nýja virkjun mun vera hugsuð sem viðauki við þá eldri og þar með fyrirtæki eins bæjar- félags. Þetta eitt fyrir sig finnst sumum möguleikum notendum ork- unnar ekki viðkunnanlegt form. Annað vafaatriði við hugmyndina, er mikil röskun vatnsfalla og byggð ar og hugsanlegar, ófyrirsjáanleg- ar breytingar og/eða eySing verð- mæta auk mannhættu vegna 57m hárrar jartðstíflu í mynni Laxár- dals. Harðar deilur hafa staðið nú um sinn á öllum sviðum fjölmiðlunar út af virkjunarhugmynd þessari. Ljóst er af þeim umræðum að rann Sókna er vant á veigamiklum þátt- um málsins og jafnvel óvíst, hvort fyrirfram gerðar rannsóknir geta skorið úr um ýmsar grunsemdir í sambandi við hugmyndina. Án þess að taka beina afstöðu til hinnar djúpstæðu deilu út af Gljúfurvers- virkjun, lít ég svo á, að rétt sé að taka frest í málinu og snúa sér í þess stað áð annafri lausn í orku- málum dreifbýlisins, virkjun Detti- fosssvæðisins. í merku riti frá Efnahagsstofn- uninni, svokallaðri Norðurlands- áætlun, sem út kom í síðastl. ágúst- mánuði og sent hefur verið bæjar og sveitarstjórnum á Norðurlandi, en mun vera lítt kynnt þar fyvir utan, eru upplýsingar fengnar frá Orkustofnunmni um Dettifossvirkj un og Efri-Laxárvirkjun. Af riti þessu er ljóst, að á hvorugum staðn um eru virkjunarmöguleikar það visindamanna, að umhverfi Detti- foss biði upp á goð skilyrði fyrir vatnsveg neðan jarðar, en slíkt er veigamikið atriði í sambandi við stórvirkjun. Síðar, eða um það bil, er Búrfellsvirkjun var í bygg- ingu, kom upp sé kvittur, að Detti fosssvæðið kynni að vera svo sprungið, að þar væri hætt við jarðleka. Mér vitanlega hefur ekk- ert verið sannað um þann hugsan- lega leka og vonandi er hann tóm- ur hugarburður. Engu að síður er sjálfsagt að fá úr þvi skorið með rannsókn. Séð hef ég í opinberu plaggi minnzt á Jsvandamál í sam- bandi við Dettifossvirkjun ög væri það órannsakað. í Jökulsá á Fjöll- um er ekki um neitt ísvandamál a® ræða hliðstætt því, sem er í Þjórsá. Stafar það af því, að Jökulsá er undir lagfe frá hausti til vors vetur hvern langleiðina frá upptök um norður að Dettifossi og þar af leiðandi algerlega varin fyrir í- burði og hverskonar ísmyndun. Hægt er að velja um a. m. k. tvær stærðir virkjunar á Dettifoss svæðinu. En hver stærð, sem val- in verður, er stóriðja sjálfsögð af- leiðing. Sama gildir um fullbúna Laxárvirkjun eins og hún er hugs- uð. Staðsetning stóriðju í sambandi við Dettifossvirkjun er rannsókn- arefni. Tímabundið atvinnuleysi á Eyjafjarðarsvæðinu má þar engu um ráða, enda flutningur megin orku Dettifossvirkjunar þangað vafasöm sakir langræðis, og engin afsökwn, þótt meiri vegalemgd hafi orðið að flytja orkuna frá Búr- fellsvirkjun. Það er um marga staði að velja miklu nær Detti- fossi, en Dagverðareyri vestan við Eyjafjörð. Tveir staðir við Axar- fjörð koma mjög til greina, Lón inn af Fjallahöfn og Leirhöfn. Á báðum þessum stöðum mun vera nægilegt dýpi stórskipum, útilok- að frá sjávarróti. Innsiglingar- rennu þarf að gera á bá'ðum þess- um stöðum. í Saltvík innan við Húsavík eru að sögn skilyrði til hafnargerðar. Húsavík og Raufar- höfn koma einnig mjög til greina fyrir stóriðju. Eru þá taldir fimm staðir í nágrenni við Dettifoss mögulegir fyrir stóriðju, en fleiri munu geta komið til greina. Alla þessa möguleika verður að skoða ítarlega, áður en í það væri ráðizt, a'ð stofna til hafnargerðar við Dagverðareyri vegna Dettifoss virkjunar. Vegalengdir frá væntanlegri Dettifossvirkjun eru til Fjallhafn- ar 39 km, til Húsavíkur 50 km, til Sáltvíkur sama vegalengd, til lieir- hafnar 64 km og til Raufarhafnar T6 km. Vegalengdin til Dagverðar- eyrar hinsvegar ca 110 — 140 km. Um áraibil hefur orðið byggða- kjarni verið vinsælt og af sumum notað sem eins ^onar töfraorð. Ekki skal hér Mtið gert úr þeim kostum, sem slíkir kjarnar hafa að bjóða fram yfir strjálbýli, en hugmyndir eða kenningar um stofnun og eflimgu þeirra eru hins vegar nofckuð sundurleitar. Er svo að sjá, að hér greinist menn í tvo hópa. Annar hópurinn Iítar svo á, að þar sem nokkur byggð er fyrir, eigi aS auka við hana þar til byggðin er orðin hæfileg þjón- ustu-eining. Síðan á að fara að stofna til afksomumöguleika fyrir fólkið, sem þarna hefur tekið sér búsetu, stofna til útgerðar, iðnað ar. eða annarra þeirra atvinnu- greina, er mögulei'kar þykja. Hin stefnan viðkomandi byggðakjarna er sú, að skilyrði til lands og sjávar eigi öllu að ráða um stað- setningu byggðakjarna. Koma þá fyrst og fremst til greina góðar hafnir eða hafnarskilyrði, skilyrði til virkjunar vatnsafls eða jarð- varma, ræktunarslkilyrði, veður- sæld, samgöngumöguleikar oJL Segja má að þessar tvær and- stæðu stefnur fjalli um það, bvort eigi að ráða byggðaþrouninni, jþjóð in eða þjónustar. við þjóðina, af- komumöguleíkarnir eins oig þeir blasa við nútíðinhi eða úrelt við- horf fortíðarinnar. Ég hygg, að þjóðin og möguleikarnir eigi hér að ráða, en þiónustan að laga sig eftir þörf þjóðarinnar og sldpu- lagið eftir möguleiikunum. Norðlendingafjórðungur hefur orðið fyrir meira fólkstapi á síðari tímum en aðrir land,sfjórðungar. Fólkið hefur flutt til Stór-Reykja víkur. Ef ég man rétt, nemur brottflutningur fólks úr Norðlend ingafjörðungi umfram það, sem inn hefur flutt, ellefu þúsund manns á síðasta áratug, nemur þetta allri mannf jölgun og nokkru betur. Þetta er blóðtaka, sem byggðin þolir eigi. Harðast kem- ur fólkstapið niður á dreitfbýlinu. Mörg eru dæmi þess hér á landi, þegar nokkrir einstaklingar hverfa burt úr dreifbýli, að þeir, sem eftir sitja neyðast til að bregða búi, yfirgefa lönd og eignir og hverfa til annarra sta'ða, óvissra og stundum rýrari lífskjara. Fara bá í eyði, sveitarhlutar, jafnvel heilir hreppar vegna fámennis, enda þótt lífsmöguleikar séu í meðallagi eða betri. Eklki leikur það á tveim tungum, að ástæðan fyrir þessari óheillaþróun er mis- munun á þjónustu milli dreifbýlis Framiiald á bls. 14

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.