Tíminn - 24.09.1970, Blaðsíða 8

Tíminn - 24.09.1970, Blaðsíða 8
8 TIMINN FIMMTUDAGUR 24 septe:;iber l'J< HilOGSEtfKQl GAGNRÝNI List er skipulag Greinarkorn um Gogol Sumra skáldverka má njóta án þess, áð æviatriði höfunda séu mönnum kunn, önnur verða því aðeins fyllilega eða rétti- lega metin, að hliðsjón sé höfð af sérkennum höfundanna, lund arfari, lífsskoðunum og sálar- stríði. Gogol fyllir flokk hinna síðarnefndu. Snemma á skólaárunum komu hæfileikar Nikolás Vissili- évitsh Gogols í ljós. Hann þótti t.d. afhragðs leikari og einstök eftirherma. Þegar á unglings- árunum vaknaði hjá honum tilhneiging til að spotta náung- ann og skopstæla. Þessi til- hneiging hans var ef til vill sprottin af sterkri vanmeta- kennd, þessari hvimleiðu fylgju, sem átti eftir að magn- ast með árunum óg fylgja hon- um alla leið til grafar. í samskiptum sínum við ann að fólk Jék hann alla tíð varn- arleik hörundsárra háðfugla, leik, sem einkenndist af snilld- arlegum brögðum, naprasta háði og græskufullum glósitm. Athyglisgáfa háns-V'ár vökul og ' bráðskörp. Fáir munu vera jafn skyggnir og Gogol á broslega þætti og grófskoplega bresti í mannlegu eðli. Það er ofmælt að segja, að Gogol hafi fundið hjá sér ómót- stæðilega köllun til að helga sig ritstörfum, vegna þess að aðal- ¦ ástæðan til þess að hann fór að skrifa var sú að drepa tím- ann og sigrast á :ífsleiða og sálarkvöl. Á einum stað gerir Gogol eftirfarandi játningu: „Orsökin fyrir glensi mínu ng gamni í fyrstu verkum mínum var sprottin af knýjandi þörf. Ég átti vanda fyrir óskiljanleg um þunglyndisköstum. Til þess, að sigrast á þeim þá ímyndaði ég mér það fyndnasta, sem mér gat dottíð í hug. Ég skapaði akrýtið fólk, sem rataði í eins furðulega skringileg ævintýr og hugsazt gat". Arið 1831 gerist Gogol sögu- kennari við kvennaskóla og flytur jafnframt fyrirlestra am sögu miðalda við háskólann í Pétursborg. Þar blandaði hann geði við menntamenn og lista- menn eins og t. d. frú Smirnoff og skáldið Júkovskí. Sú fyrr- nefnda taldi í hann kjark og kom honum til þroska, en ómet anlegust voru þrátt fyrir þa'ð kynni hans af Púshkin, sem reyndist honum slík andleg stoð og stytta að til fádæma verður að teljast. Vinátta þess- ara stórskálda var fölskvalaus og einlæg. Fyrirbæri, sem er því miður alltof fátítt meðal listamanna. Til marks um öðl- ingseðli Púshkins og rausnar- skap má geta þess hér, að hann lét Gogol í té bæði hugmynd- ir og efni í leikrit og sögur eins og t. d. Eftirlitsmanninn og Dauðar sálir, svo einhver verk hans séu nefnd! Ein af fyrstu smásögum Go- gols, sagan af ívan Fedoro- vitsh Shponka og frænku hans ber raunsæi höfundar og kímni ótvírætt vitni, eða með öðrum orðum eiginleikum þeim, sem helzt einkenna Gogol á blóm- legasta þroskaskeiði hans. G« gol er ekki raunsær á sama hátt og t. d. Dickens. Það er því mjög hæpið að bera þá saman, eins og svo oft hefur verið gert. Gogol er bæði bit- ur og sár. Dickens elur hins vegar enga beisk.iu í brjósti. Gogol er utan gátta við lífið og stendur glottandi og star- ir beisk.iufullum augum á það. Hann er eins og lítið umkomu- laust aðskotadýr mitt í dimm- um frumskógi, þar sem stór og hættuleg villidýr ráða ríkj- um eða sitja jafnvel um líf hans. Lögmál frumskógarins eru honum lokuð bók. Hann miklar fyrir sér hætturnar og þykist sjá óvini, illa anda og meira að segja satan sjálfan hvarvetna í inyrkviðinum. Það er ekki ofmælt, að allt líf Go- gols sé óslitið varnarstríð við vægðarlausa fjendur og ofsæk.i endur. Honum finnst hann vera miskunnarlaust aðþrengd- ur og ofsóttur og hann bít- ur því frá sér sem bezt hann getur. Þar sem Gogol er tamt að einblína á skuiggahliðar lífs- ins, eru þverbrestir í skapgerð náungans kærkomnasta við- fangsefni hans. Mannlýsingar Gogols minna helzt á myndir stórmeistara brezkra skopteikn ara, Hogarth eða á Frakkann, Daumier, eða jafnvel Spánverj ann, Goya. Þessir listamenn eru állir gó'ðir og skarpskyggnir gagnrýnendur, sem stilla sam- tíðarmönnum sínum nauðugum viljugum fyrir framan spéspeg- il, þar sem þeir siá sjálfa sig afmyndaða og af vopnaða i senn. Þjóðfélagið er gagnlýst af vís- indalegu vægðarleysi og hver innvortis meinsemd grannskoð- uð og afhjúpuð. Sjúkdómsein- kennin eru bókuð. Læknisráð voru óspart gefin, en tómlega tekið af sjúklimgunum sjálf- um. Þannig hefur það lengst- um verið og verður áfram öll- um til sjálfskapaðar bölvunar. Khlestakov, aðalpersóunni í Eftirlitsmanninum, vegnar yfir- leitt betur í lífsbraáttunni en flestum andlegum afkvæmutK Gogols. enda kann hann bæð*i brögð' og leiki, sem duga f þeirri refskák, sem mönnum er eiginleg í samskiptum. Khlesta- kov er ekki aðeins bragðaref- ur, heldur líka vindhani og fjár hættuspilari í þokkabót eða í einu orði sagt alhliða þorpari. Efni leiksins er listilega óflók- ið og einfalt. Það blæs að vísu ekki byrlega fyrir Khlestakov fyrst í stað, þar sem hann dvelur aumur og auralaus í óþekktri borg og eygir enga leið út úr sínum vanda Hann á ekki grænan túskilding í eigu sinni, sá síðasti fór í fjárhættu- spili, og reikningurinn á gisti- húsinu er ógreiddur og hans vegna má búast við heimsókn lögreglunnar á hverri stundu og getur það bakáð honum bæði tafir og óþægindi Honum bregð ur því í brún, þegar borgar- stjórinn sjálfur birtist í dyr- unum, en til allrar hamingju reynist erindi hans annað en Khlestakov hugði í fyrstu og léttir honum ekki lítið við það Áhöld eru um það hvor þeirra Teikníng efHr Gofla! fyrlr EftírlHsnMnninn. Telkntng eftir Gogal. hefur hreinni samvizku, Khlesta kov eða borgarstjórinn. Sá sið- arnefndi hefur nefilega fengið veður af því, að eftirlitsmað- ur frá höfuðborginni sé kominn til að endurskoða borgarreikn- ingana og kanna fjárreiður hennar til hlítar. Það fylgdi lí'ka sögunni, að til þess að rannsóknin bæri tilætlaðan ár- angur, ætti eftirlitsmaður þessi að koma embætismönnunum í opna skjöldu og gerði því ekki boð á undan sér. Borgarstiórinn er sannfærð- ur'úm, a'ð Khlestakov sé eng- inn annar en 'þessi óveikomni gestur. eftirlitsmaðurinn óþekkti, sem öllum skýtur skelk í bringu. Mútur eru boðn ar og þegnar með þögn og þökkum. Khlestakov eru sýnd mannvirki og minnisvarðar. Dýrar veizlur eru haldnar hon- um til heiðurs. Dekri borgar- búa og smjaðri eru engin tak- mörk sett, enda fer svo að lok- um, að hann trúlofast dóttur sjálfs borgarstjórans. Þjónninn, sem er Khlestakov sjálfum klók ari, bendir húsbónda sínum á þau gamalreyndu sannindi, að bezt sé að hætta hverjum leik þá hæst hann fer. Hann kveð- ur því unnustuna, borgarstjór ann og aðra embættismenn með uppgerðarsöknuði, skipar þjón- inum a3 spenna hestinn fyrir vagninn Og Khlestakov stígur upp í með vasana úttroðna af peningum og þeir aka burt á fleygiferð, enda ekki seinna vænna., af því að nú birtist hinn eini og sanni eftirlitsmaður í öllum sinum ægilega myndug- leik og á þvf endar leikurinn. Efirlitsmaðurinn var frum- sýndur 19. apríl 1636 í Péturs- borg við frábærar undirtekt- ir lærðra sem óHærðra. Sagt er, að Nikulás I, Rússakeisari hafi meira a3 segja ráðlagt ráðherr- um sínum að sjá leikinn, ef vera kynni, að einhver þeirra væri nógu skynsamur til að draga af honum lærdóm. Eftir- farandi orð voru höfS eftir ksis aranum: „Engum er hlíft, sízt af öllu mér". Þótt hákarlinn sjálfur væri ekki hörundsár, þá var það meira en sagt verður um ýmsa minni fiskana. Frjálslyndir um- bótamenn fagna því hins vegar. að flett sé ofan af vinnusvik- um, slóðaskap, valdaníðslu, fiár drætti e'ða í einu orði sagt al- mennri siðspillingu embættis- manna á æðri stöðum. Gogol kom hér við svo auman blett. að ekki leið á löngu unz ýms- ir bitlingasjúkir náungar úr embættisroaDraki!íkunn: fóru ao kveiirka sér og það hástöfum. Höfundinum voru ekM vand- aðar Ikveðjurnar. Hann var ýmist kalla'ður mannúðarlaus níðhöggur, sem ástundaði bá fögru iðju að reyna að grafa undan máttarstoðum kAsara- dómsins eða ótíindur óþokki. sem setti metnað sinn í það eitt að steypa föðurlandi sínu í glötun og vildi þar með allt fagurt feigt. Gogol kvaðst ekki áíellast æðstu embættismenn ríkisins öðrum fremur, þó að hánn leyfði s^r að fordæma dyggða- leysi náungans og bágborið sið- ferði. Gogol fannst hann veta misskilinn, rægður og ofsóttur af öllum. Ætlun hans var að eigin sögn efcki önnur en sú að færa heim sanninn nm, að Khlestakov blundi í brjósti hvers manns og honum þótti blöskranlegt til þess að vita, að menn neituðu að vi'ðurkenna þessi augljósu sannindi fyrir sjálfum sér. Þótt nafn Gogols vœri á hvers manns vörum og Eftir- litsmaðurinn nsrti sívaxandi viijsælda ataiennings, þá voru þær honum hvorki gleðiefni né hvatning til átaka við ný verkefni, og það sem verst var. þá jókst ekki sjálfstraust Go- gols, sem honum var þó ekki vanþörf á. Eftir því sem vin- sældir hans verða almennari eykst heift óvina hans að sama skapi. Sennilega hafa honum sárnað áfellisdómar þeirra, dóm ar, sem voru reyndar á hæpn- um rökum reistir, enda ekM vi'ð öðru að búast, þar sam andstæðingar hans flestir voru ofstækisfullir og siðlausir bitl- ingakálfar á beztu básunum hiá keisaranum. Þeir þóttust eiga Gogol grátt að gjalda og gerðu því að honum slíkan að- súg með níðskrifum og róg- burði, að honum var ekM ieng ur vært í heimalandi sínu, að honum sjálfum fannst. Auðsætt er. að öndvegisverk Gogols, Dauðar sálir, eru ann- að og meira en ádeila á á þrælk un landseta og átthagafiötra. Það vakir síður fyrir Gogol að benda á læknisráð við þióðfé- lagsmeinum, sem eru meira eða minna tímabundin og tilvili unarkennd. heldur en hitt að brjóta mannlegt eðli til mercti- ar. og tæta vægðarlaust i sund- ur einstaka þætti þess. Gogol gefur okkur ekki glæsilegan vitnisburð, enda virðist niður- staðan vera helzt sú, að við séum iafnfiai-ri fullkomnun og iörðin sólinni, svo auðvirðileg- Framhald á 14. sí3u.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.