Tíminn - 13.02.1982, Blaðsíða 7

Tíminn - 13.02.1982, Blaðsíða 7
Laugardagur 13. febrúar 1982. Ólafur Thors Matthias Johannessen lega fráleit ummæli. Stjórnin sat óbreytt fram á vor 1938. Þá var það vegna gerðardóms i sjó- mannaverkfalli sem Alþýöu- flokkurinn dró ráöherra sinn úr stjórninni. Stjórnin féll þó ekki en fékk nýjan mann i hans staö og sat áfram. Endalok Kvöldúlfs Eitt af þvi sem er nýtt fyrir flestum i þessum bókum er sagan um endalok Kvöldúlfs. Matthias eignar þeim Kvöldúlfsmönnum mikinn hlut I stofnun Bæjarút- geröar Reykjavikur. Kvöldiilfur átti rétt á 6 nýsköpunartogurum eftir striðið en vildi ekki nema 1. Þá var bæjariitgerðin stofnuö til að taka vio af Kvöldúlfi. Hins vegar átti Kvöldúlfur tvær sfldar- verksmiðjur. En sildin hætti að veiðast og þá varð Kvöldúlfur verkefnalaus. Skuldugt fyrirtæki sem litið eöa ekkert gerir hlýtur að standa þvi verr sem lengra llður. Þvi var það eblilegt að Ólafur Thors vildi uppgjör og félagsslit. Bú Kvöldúlfs var þó ekki endanlega gert upp við félagsslit fyrr en ára- tug eftir andlát hans. Segja má að Kvöldúlfur hafi orðið að engu ef miðað er við blómatima hans og lokakaflinn er i hfóplegri mót- sögn við metnað eigenda hans þegar staðið var i stórræðunum. Vinstri stjórnin 1956 ólafur Thors viröist trúa þvi að Bandarikin hafi mútað ríkisstjórn Hermanns Jónassonar 1956. Og Matthias er svo sannfærður um að það sé rétt að hann segir blátt áfram að það veki athygli að hvorki Bernharð Stefánsson, Stefán Jóhann né Emil Jónsson „minnist einu orði á mútufé Bandarikjastjórnar". Það kallar hann feimnismál. Hins vegar skortir alla tilburði til sönnunar fyrir þvi að hug- myndir Ólafs um múturnar séu réttar ef frá er talin athugasemd frá Mörtu Thors i viðauka. Sú athugasemd segir þo ekki annað en þaö sem alkunnugt var að rikisstjórnin fékk lán i Bandarikj- unum. Og ekki sá Emil Jónsson á- stæðu til að lita á það lán sem mútufé . Glöggur lesandi sér af þessari athugasemd og ýmsu þvi sem Matthias birtir viðhorf Ólafs og Bjarna til þessara viðskipta. Segja má að þeir hafi orðið æfir við enda segir Matthias að ekki megi á milli sjá á hvorum aðilan- um ólafur hafi meiri skömm, Bandarikjastjórn eða rikisstjórn tslands. Ekkert bendir til aö nokkur undirmál hafi verið tengd lántök- unni. En Ólafi og Bjarna fannst að það væri fjandskapur við sig að Bandarfkin héldu lifi I rikis- stjórninni. Það er svo sem augljóst að þessir menn hefðu spillt fyrir þvi að lánsféð fengist ef á þá hefði verið hlustað. Matthias segir m.a. „Siðar sagði Ólafur Thors Jónasi Haralz að hann hefði séð mest eftir þvl á stjórnmálaferli sinum, að afstöðunni til „vöku- laganna" þó undan skilinni, að Sjálfstæðisflokkurinn og málsvarar hans hefðu ýtt undir eða jafnvel róið að verkföllum til að koma þessari vinstri stjórn frá, en Bjarni Benediktsson sagði, að það hefði verið rétt- lætanlegt vegna þess að lif og framtlð Islands heföi legið viö, svo háskalega stefnu sem stjórnin hafði i öryggis- og varnarmál- um". Rýmkun unnar fiskveiöilögsög- Saga landhelgismálsins I þess- ari bók er næsta skritin. Rækilega er talað um fjórðu mlluna 1952 en henni var aukið við milurnar þrjár þegar Bretar höfðu tapað máli slnu við Norðmenn fyrir alþjóðadómi þar sem deilt var um fjórðu míluna. Um útfærsluna 1958 er sagt að væru dönsk irmskotsborð á veg- legum stað. 1 sýningarskrá, segir að dönsku arkitektarnir Rud Thygesen og Johnny Sörensen noti i nær öllum tilfellum náttúrleg efni, svo sem tré, eða timbur, ull, bómull og linoleum. Þau efni hafa þann máttuga eiginleika, að hlutirnir varðveitast með öðrum hætti og betri en til dæmis gervief ni. Haf a munir þeirra verið keyptir af Statens Kunstfond og fleiri list- iðnaðarsöfnum i Danmörku og ennfremur af erlendum söfnum. Þessisýning, sem nú er á Kjar- valsstöðum, er farsýning, sem verið hefur á einhverjum ferða- lögum. Kemur hingað, held ég, fráWashington IBandarikjunum. En vikjum nii að mununum. Sýningin Það sem vekur sérstaka at- hygli, er óvenjuleg notkun & trjá- viði. Trén eru sveigð i mjiíka boga og linur. Stillinn er bæði traustvekjandiog fágaður. Það er dálitið lagt upp úr, að unnt sé að raða stólum saman, þannig að hver falli I annan, sem er hentugt, þar sem breytileg not þurfa að vera af salarkynnum. Einkum og sér i lagi eru það stólar og borð, sem athygli vekja. Raðskápar eru ekki eins persúnu- legir. Þá vekur handbragðið danska og óaðfinnanlega athygli manns. Sagt er að flugvélar séu svona fallegarog þægilegar, vegna þess aö annars gætu þær ekki flogið. Ljótar og klossaðar flugvélar komast ekki á loft. Þvi miður verður það sama ekki sagt um húsgögn, að nýtísku og falleg hús- gögn þurfi endilega að vera þægi- leg, enþaðscm maður stalst tilað prófa, var gott. Þá er það athyglisvert, að þeir félagarhafa komiöauga áþað, að smávaxið fólk þarf öðruvisi stóla enstórvaxið. Þvi eru sumirstólar t.d. til i mörgum stærðum. Eru framleiddir sem barnastólar, stólar fyrir smávaxið fólk og svo fyrir þá sem hávaxnir teljast. I þessu er viss tillitssemi — og hefur áhrif á viðskiptin lika, þvi einhver sagði að þeir hefðu selt stóla til Japan, þar sem mikið er af lágvöxnu fólki, sem vill ekki láta lappirnar dingla á sér þegar það er að borða. Annars eru þessi húsgögn ekk- ert sérstaklega „dönsk". Stíllinn minnir á einhvern samnorrænan munað, heilsugæslu og opinber hæli, þar sem ekki þarf að horfa i peningana. Húsgagnaframleiðendur og' þeir, sem áhuga hafa á innskots- borðum og fínum mublum, ættu endilega að sjá þessa dönsku sýn- ingu. Jónas Guðmundsson JÓIIUS Guðmundsson skrifar stefna Sjálfstæðisflokksins hafi verið sú að biða nokkra daga og kynna vinaþjóðum okkar málið svo að þær með Breta i broddi fylkingar féllust á okkar mál. Þetta er þó ékki orðrétt eftir haft. Enda hefði biöin orðið meira en nokkrir dagar. Svo er talað um „lausn land- helgismáls.ins" 1961. Um 50 milurnar er lltið talaö en hins- vegar dálitiö um Geir Hallgrims- son og 200 milur, þó að það væri raunar eftir bókarlok. Hins er auðvitað ekki getið hvernig Ólafur Thors geröi Klemens á Skógtjörn hlægilegan á framboðsfundum 1931 vegna þess að hann talaði um að friða Faxaflóa fyrir togveiðum. Tækifærissinni eða hvað Matthias býsnast yfir þvi að Dreyfus sendiherra skildi álita að Olafur væri tækifærissinni. Jafn- framt ræðir hann margt um það hve ákveðinn Ólafur hafi verið að neita beiðni Bandarfkjamanna um herstöðvar I 99 ár 1945. Svo mikið er þó vist að Ólafur flýttisér ekki að láta þá afstöðu uppi. Ég hef lengi haft það fyrir satt að I fyrstu hafi aðeins 3 þing- menn Sjálfstæðisflokksins tekið afstöðu gegn þeirri beiðni. Gunnar Thoroddsen, Sigurður Bjarnason og Hallgrimur Bene- diktsson. Sjálfur getur Matthias þess að um mánaðamótin októ- ber-nóvember hafi Ólafur talið fjórða þingmanninn með þeim, Ingólf Jónsson. Þar liggur þvl fyrir að fyrsta mánuöinn eftir að beiðni Bandarikjanna kom hafa aðeins þessir fjórir hvatt til að henni yrði neitað. Sjálfur hefur Ólafur ekkert látið uppi. Þessar vikur var ölafur önnum kafinn að leita ráða til að skjóta málum á frest og lengja lifdaga stjórnar sinnar. Honum fannst mikiö til vinnandi ef bjarga mætti stjórninni. Þvi var engin furða þó að sendimanni Bandarikja sýnd- ist hann tækifærissinni. 10 þingmenn eða 20 Góöur Sjálfstæðismaður sagði mér fyrir löngu siðan smásögu sem lýsir Ólafi Thors vel að mlnu áliti. Það var á einhverri ráö- stefnu flokksins að menn höfðu nöldrað um að flokkurinn væri á óheillaleið. Týndur væri hinn gamli og góði ihaldsflokkur Jóns Þorlákssonar. 1 hans stað væri komið tækifærissinnað stefnu- leysi. Þegar þetta hafði gengið um stund tók Ólafur Thors til máls og sagði: „Vinir minir. Viljið þið að flokkurinn hafi 10 þingmenn eða 20 þingmenn? Eg vil að hann hafi 20 þing- menn". Ólafur Thors gaf alla tið gaum að þvi hverjar Hkur væru fyrir þingmannafjölda flokksins. Eftír þvi mat hann alla afstöðu og stefnu að minnsta kosti i og með. Hann var mikill snillingur aö halda saman liði og gera slna menn ánægða. Sem flokksfor- maður hafði hann hagnýta eigin- leika svo að fáir þola samanburð. Hins vegar segir fátt af þjóð- málum sem hann var frumkvöð- ull aö; Af einlægni og aðdáun Matthias skrifar söguna af hrekklausri hrifningu. Nærri liggur að tala megi um að hann trili Olafi Thors I blindni og yfir- leitt tortryggir hann menn Htið eða efar einlægni þeirra. Hann tekurupp lofsamleg ummæli tals- manna flokksins þegar Ólafur var fyrst I framboði. Reyndir flokks- menn vita að þegar framboð er á- kveöið verða talsmenn flokksins, — formaöur, ritstjórar o.s.frv., — að ganga eins langt og samviskan frekast leyfir til að auglýsa góða eiginleika frambjóðandans. Það er lélegur kaupmaður sem lastar vöru sina. Þó veit Matthias Jóhannesen að ólafur Thors sagði ekki alltaf hug sinn allan. Hann segir frá þvi að ólafur skammaöi Ingólf Jónsson á fundi i Viðreisnarstjórninni en hringdi til hans daginn eftir til aö segja honum að það hefði hann bara gert til að sýnast fyrir kröt- unum I stjórninni og án þess að meina nokkuð með þvi. Þannig ætti Matthias þvi að vita að Ólaf- ur gat brugðiö fyrir sig leikræn- um tilþrifum. Þess mætti gæta stundum að höfundur vissi þetta. óvenjulegum manni lýst Svo margt er haft orðrétt eftir Ölafi Thors I þessum bókum að sumt af þvi lýsir honum vel. Mað- urinn var orðheppinn og tilþrifa- mikill I tali. Mig langar til að nefna hér eitt dæmi. Þaö mun hafa verið I stjórnar- tiö Stefáns Jóhanns þegar margt var skammtað og bundið leyfum. Viðskilnaður Nýsköpunar- stjórnarinnar var þannig að slikt þotti óhjákvæmilegt. Flokkunum tveimur sem áfram he'ldu I stjórn fannst voði fyrir dyrum, ef ekkí væri skammtað. Olafur sagði I sambandi við - vinstri stjórnina 1956. „Ég hef jafnan andstyggð á þvi að innleiða þann hugsunarhátt: eyddu og eyddu, sparaðu ekki, láttu þér lfða vel þessa stundina, hugsaðu ekkert um framtiðina. Það er þetta sem þessir angur- gapar eru aö gera". Jæja. Það var skömmtunartimi efti Nýsköpun. Þá mælti Olafur Thors eitthvað á þessa leið: „Þegar ég var ungur var þaö metnaðarmál ungra manna að sækjar björg I skaut náttúrunnar. Nú sækja menn sér lifsbjörg I skaut nefndanna. Þegar ég var ungur var það draumur ungra manna og fram- gjarnra að eignast bát. Nú er það draumur þeirra að komast I kunningsskap við Sverri Júliusson". Samt er það nú svo að alltaf verða einhverjir að stjórna, taka ákvarðanir um ráöstöfun almannafjár og fleira. Og Matthi- as kann ýmsar sögur um það aö Ólafur reyndist mönnum góður til áheita þegar á reyndi. Menn þurftu oft að sækja sér björg I skaut hans og þá var gott að vera i kunningsskap við hann. Þar með er ekki dróttað að hon- um fremur en Sverri Júllussyni aö afgreiðsla mála hafi ekki verið málefnaleg. En einhverjir veröa að stjórna. Einhverjum verður að fela vald. Annað er ekki hægt. H. Kr. Viðbót við dóm H. Kr. Það væri mikið verk ab taka saman skýringar, athugasemdir og leiðréttingar viö þessar bækur um Ólaf Thors,ættu þær að vera rækilegar. Hér verður ekki niiklu fleira nefnt en þegar er gert. Þó skal bent á það að sr. Friö- rik Friðriksson var alls ekki orð- inn blindur á 75 ára afmæli sinu 1943. 1 Reykjavik voru engar alþingiskosningar 1920. Með lög- um sem samþykkt voru 1920 var þingmönnum Reykjavikur fjölg- aö úr tveimur I f jóra og 5. febrúar 1921 voru kosnir tveir þingmenn fyrir Reykjavik til viðbótar þeim tveimur sem kosnir voru i al- mennum kosningum 1919. Við þessa aukakosningu voru teknar upp hlutfallskosningar I Reykja- vik og þar með var fyrir það girt að kjósendur gætu valið milli manna. Þeir urðu að kjósa lista og gátu þvi t.d. ekki kosiö Jón Þorláksson og Magnús Jónsson saman. Halldór Kristjánsson skrifar um bækur Þýskaland á fyrri hluta 19. aldar Helmut Berding, Hans — Peter Ullmann (ritstjóri): Deutschland Zwischen Revolution und Re- stauration. Athenaeum/Droste 1981 423 bls. ¦ A fyrri hluta 19. aldar höfðu Þjóöverjar, eða kannski öllu heldur þýskumælandi þjóöir, nokkra sérstöðu i hópi Evrópu- þjóða. Stjórnarfarslega skiptust þær i þrjá meginhópa: stórveldin tvö, Prússland og Austurriki og siðan hin f jölmörgu smáriki, sem flest voru á þvi svæði, sem nú heitir Þýskaland. Þar riktu furstar, erfðaprinsar og smákóngar, sem verið höfðu uppistaöan i hinu heilaga róm- verska riki þýskrar þjóðar. Undir lok 18. aldar stóöu þýsku- mælandi þjóðir að ýmsu leyti að baki grönnum sinum er bjuggu vestar I álfunni. Ahrifa iðnbylt- ingarinnar gætti þar slbar en I vestlægari löndum, þótt ekki ættu öll lönd Þjóðverja þar óskilið mál, og i stjórnarfari virtist flest I föst- um skorðum, ósnortið af þeim sviptivindum, er fóru um I '"kjöl- far frönsku byltingarinnar. En brátt kom að þvi að þetta breyttist. Með herförum og her- námi Napóleons tók gustur bylt- ingarinnar að leika um Þjóðverja sem aðra og með þeim vaknaði þjóðernishreyfing.sem um það er lauk varð magnaöri en víðast hvar annarsstaðar. Afleiðingin varð sú, að á fyrri hluta 19. aldar uröu miklar og margháttaðar breytingar á þýsku samfélagi og tóku þær til flestra sviða þjóðlifsins: stjórnarfars, andlegs Hfs og efna- hagslifs. Menn gerðust opinskárri en áður i umræðum um stjórnar- far og valdsvið þjóðhbfðingja, iðnbyltingin hélt innreið sina af miklum krafti, og með mennta- mönnum myndaöist öflug hreyf- ing til sameiningar allra Þjóð- verja I eitt riki. Hún náði hámarki með þjóöfundinum I Frankfurt am Main árið 1848. Þessi bók hefur að geyma fjór- tán ritgeröir þekktra þýskra sagnfræðinga um þær breytingar, sem áttu sér stab i Þýskalandi á árunum 1789—1848 og hina fimmtándu má telja ýtarlegan inngang ritstjóranna, einskonar yfirlitsgerö yfir viðfangsefniö. Bókinni er skipt i þrjá hluta og fjallar hinn fyrsti um breytingar á stjórnarfari, annar um stöðu aðals og borgarastéttar og hinn þriðji um breytingar á atvinnu og HcJmut Béiding Hans-ftjter Ullmann (Hrsg.) DeiifeeMaiid zwtschen Revohitioii RestaiiratKtt efnahagslifi. Allar eru rit- gerbirnar I bókinni stórfróölegar og ættu þeir, sem hafa áhuga á að fræðast um grundvallarþætti þýskrar sögu á þessu. - timabili að hafa af þeim gott gagn. Heimilda- og tilvitnanaskrá fylgir hverjum þætti, en i bókar- lok er birt ýtarleg skrá yfir helstu heimildir og ritverk um sögu Þýskalands á þvi timaskeiði, sem um er fjallað I bókinni. Ritstjórar bókarinnar eru báöir háskólakennarar I sögu síðari alda við Justus-Liebig haskólann i Giessen. f*\ »v-. fl Jón Þ. Þór ^^t^B skrifar um er- ¦ÉaÉH lendar bækur L J B

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.