Tíminn - 02.06.1989, Blaðsíða 9

Föstudagur 2. júní 1989
Tíminn 9
VETTVANGUR 11
illllllllllllllllllillllllllllllllllllillll
llliiillilllllllllllllilllllllllllllllllllllllllillllllllllllllllllllllillllllllllllllllllii....................
Sigurður Blöndal, skógræktarstjóri:
Við höfum veifað réttu tré
Rosafrétt Tímans
Fimmtudaginn 25. maí sl. birti Tíminn rosafrétt um
skógrækt á Islandi. Þar var haft eftir „ýmsum skógrækt-
armönnum“, að „ómarkviss stefna í skógræktarmálum
undanfarna áratugi hafi dregið úr árangri og kastað
mOljónum á glæ“. Sem sagt eitt meiriháttar slys, þar sem
beitt hafi verið röngum og óvísindalegum aðferðum.
„Höfum við veifað röngu tré í 30
ár?“ spyr blaðið.
Ég svara þessari spumingu strax
svo: Við höfum í aðalatriðum veif-
að réttum trjám.
Við vorum að gera stóra tilraun
með að rækta skóg á íslandi. Við
prófuðum yfir 100 trjátegundir frá
líklegustu svæðum í heiminum og
frá meira en 1000 mismunandi
stöðum. Við fómm að því á sama
hátt og gert var í nálægum löndum,
þar sem verið var að gera sams
konar tilraunir, enda fyrirmyndir
sóttar þangað, einkum til Vestur-
og Norður-Noregs.
Auðvitað dugðu ekki nærri allar
þessar tegundir eða kvæmin af
þeim, það datt aldrei neinum í
hug. Pó hafa sumar þeirra dugað,
sem engum hefði dottið í hug að
óreyndu. En við eigum nokkrar
tegundir og kvæmi af þeim, sem nú
eru ræktaðar í allstórum stíl og
duga vel. Við höfum áratuga
reynslu að baki þeirra:
85 ára með blágreni.
70 ára með lerki.
80 ára með rauðgreni.
50 ára með sitkagreni og stafa-
furu.
45 ára með alaskaösp.
Og eru þá nefndar þær helstu,
sem við byggjum á starf okkar í
dag og aldur elstu þyrpinga.
Ýmsar aðrar hafa dugað vel til
síns brúks. Ég gæti nefnt einar 20
tegundir, sem gagnast í útivistar-
skógi, þar sem hæð og lögun ein-
stakra trjáa skiptir ekki miklu máli,
en fjölbreytni er nauðsynleg.
Frétt Tímans er óheiðarleg og
villandi af því að hún fjallar ein-
göngu um tilraunir með tegundir,
sem ekki hafa uppfyllt vonir, sem
til þeirra voru gerðar í upphafi, en
menn gátu ekki séð fyrir.
Tvær leiðir
Þegar hafin er ræktun með nýjar
trjátegundir í einhverju landi, er
hægt að hugsa sér tvær leiðir:
1. Leggja af stað í allstórum stíl
víða í landinu með þær tegundir
eða kvæmi, sem líklegastar má
telja eftir fyrirliggjandi þekk-
ingu, og fá í lið með sér áhuga-
fólk, sem á sér hugsjón um að
rækta skóg.
2. Hefja í upphafí langtímatil-
raunir í smáum stíl í kyrrþey,
feta sig hægt og hægt áfram,
segja lítið fyrr en kannski 50 ára
reynsla er komin.
Lítum nánar á þessar tvær leiðir,
kosti þeirra og galla.
Fyrri leiðina fyrst.
Aflað er vitneskju um viðkom-
andi trjátegund og eðli hennar og
reynslu frá öðrum löndum, þar
sem aðstæður eru líkastar því, sem
er í okkar landi.
Þannig hefir ræktun innfluttra
trjátegunda hafist í öllum löndum,
sem ég þekki til á öldinni sem leið
og fram á okkar daga. Út frá
þessari vitneskju var hafist handa í
svo stórum stíl, sem aðstæður buðu
í hverju landi. Ég vísa til Danmerk-
ur, Bretlandseyja, Noregs og Sví-
þjóðar. Og þannig hófst þessi rækt-
un á íslandi. Fyrir miðja öldina,
áður en ræktunin hófst að nokkru
marki voru gerðar ítarlegar athug-
anir á veðurfari þeirra landsvæða,
þar sem líklegast var að finna
trjátegundir fyrir ísland og bomar
saman við veðurfar hér.
Þetta er sígild aðferð. Síðan
reyna menn þessar tegundir á mis-
munandi stöðum á landinu. Það
var gert hér. Þetta heppnast auðvit-
að misvel - það er sígild saga úr
öllum löndum. Sumt vel, annað
miður. En hér á íslandi er árangur-
inn sá, að víðs vegar á landinu eru
nú nýmarkir, sem hafa vaxið ákaf-
lega vel - í mörgum tilvikum miklu
betur en við bjuggumst við - sem
Rannsóknir
samhliða framkvæmdum
í öllum Iöndum, sem ég þekki
til, hófst eiginleg tilraunastarfsemi
í skógrækt, í þrengstu merkingu,
ekki fyrr en opinberir og einkaað-
iljar voru komnir á skrið með
ræktunina, hvort sem um innlendar
eða innfluttar tegundir var að
ræða.
Hérlendis hófst hún fyrst í mjög
smáum stíl kringum 1960 og veru-
legur kraftur hefir fyrst færst í hana
hin allra síðustu ár. Slíkar tilraunir
eða rannsóknir 1) leiðrétta
skekkjur, sem kunna að hafa verið
í hinu praktíska starfi okkar, og 2)
vísa nýjar leiðir, því að alþjóðleg-
um rannsóknum í skógrækt hefir
fleygt geysilega fram á tveimur
Sigurður Blöndal.
„hingað til ekki dregið nægan lær-
dóm af mistökum sínum og reynt
að efla rannsóknir skógræktarinn-
ar, kynbæta stofna og fá fram
afbrigði, sem betur þola skilyrðin“.
Hér talar einhver, sem er alls
ókunnugur. Öllu er snúið á haus.
Skógræktarmenn hafa að sjálf-
sögðu lært mikið af því, sem mis-
tekist hefir og þegar hefir verið
drepið á. Ég gæti skrifað langt mál
um þann skóla reynslunnar, sem
bæði hefir leitt í ljós jákvæðan og
neikvæðan árangur, þó miklu
meira jákvæðan. Til þess er ekki
rúm hér.
Rannsóknarstöð Skógræktar
ríkisins hefir verið stórefld hin
síðustu ár.
Viðmælandi fréttamanns veit
greinilega ekkert um fyrirbærið
kvæmi innan trjátegunda, sem er
Greniskógar á Stálpastöðum í Skorradal. Rauðgreni og sitkagreni eru nokkun veginn til helminga.
við skógræktarmenn erum stoltir
af, sem erlendir skógræktarmenn
dást að.
Árangur þessarar ræktunar
hefir m.a. leitt til þess, að við
eigum geysifjölmennan hóp áhuga-
fólks, sem stundar hana af eld-
móði, og ráðamenn þjóðarinnar:
vilja styðja hana, sjá jafnvel í
henni úrræði til þess að styðja við
og jafnvel viðhalda byggð í sumum
sveitum landsins og gera aðrar
fegurri.
Þetta kalla ég að veifa réttu tré.
Þetta er árangur af krafti, frum-
kvæði og þekkingu frumherja.
Alhr, sem á eftir komu, störfuðu
eftir þessari stefnu og eru auðvitað
ábyrgir fyrir því, sem ekki tókst
eftir vonum, en það eru smámunir
í samanburði við þær nýmarkir,
sem við horfum á í dag með stolti
og eru svo víðlendar, sem raun er
á, af því að farin var þessi leið.
Lítum síðan á síðari leiðina, sem
við gætum kallað þöglu leiðina.
Þá er byrjað í kyrrþey í smáum
stíl með langtímatilraunir; menn
feta sig hægt áfram, segja lítið fyrr
en eftir kannski marga áratugi.
Slíkar tilraunir byggja í sjálfu sér á
svipuðum grunni og hér var gert,
sömu þekkingu, leiða í aðalatrið-
um svipað í ljós og hin fyrri leiðin.
Þessari leið fylgir að sjálfsögðu því
minni áhætta sem umfang ræktun-
arinnar er minna. En kringum
hana myndast ekki fjöldahreyfing
eins og skógræktarfélögin okkar.
Ef hún hefði verið farin í upphafi,
hefðum við átt smáar nýmarkir til
að flagga með.
síðustu áratugum. Við reynum eft-
ir bestu getu að læra af þeim.
Missagnir og rangfærslur
í frétt Tímans af hinni misheppn-
uðu íslensku skógrækt eru margar
missagnir og hreinar rangfærslur.
Ég rek þær hér:
Fimm milljónir plantna misfar-
ist. Um þetta er engin samantekt
til. Vitað er, hve mikið var gróður-
sett af skógarfuru og vissulega
fórst mest af henni. Það eru engin
ný tíðindi. Ræktun hennar var
algerlega hætt um 1960. Þetta var
lærdómur, sem rétt ályktun var
dregin af. Á þeim tíma, sem
skógarfuran var ræktuð, var óger-
legt að sjá fyrir, að hún myndi
misheppnast. Hún fór nefnilega
víða mjög vel af stað. Hliðstæð
saga gerðist fyrr á árum í ýmsum
löndum með ýmsar innfluttar trjá-
tegundir, sem urðu meindýrum
eða sveppum að bráð. Er t.d. að
gerast í Norður-Svíþjóð um þessar
mundir.
Aprílhretið 1963 hjó auðvitað
stór skörð í nýmarkir sunnanlands
- að sögn veðurfræðinga ákaflega
óvenjulegt fyrirbæri - en varð mik-
ill lærdómur um leið. Af því voru
þeir lærdómar dregnir að leita
nýrra kvæma af þeim tegundum,
sem verst urðu úti.
Norska rauðgrenið er í fréttinni
sagt að mestu dautt. Það er alrangt.
Það lifði langmest af aprílhretið
1963 og var þá plöntun þess aukin
að mun á kostnað sitkagrenis um
skeið þótt fréttamaður skrifi, að
því hafi þá verið hætt. En vöxtur
þess varð minni en við bjuggumst
við víða, þar eð veður fór kólnandi
einmitt eftir 1963. Hins vegar eru
víða til mjög fallegir teigar af því -
t.d. fínnst ýmsum norskum skóg-
ræktarmönnum, sem sjá það hér,
engin ástæða til að kvarta. Eftir
1970 hefir rauðgrenið verið okkar
aðaljólatré og ein aðaltekjulind
Skógræktar ríkisins.
Hér skal svo í lokin minnst á, að
allt að 20% vanhöld í gróðursetn-
ingum þykja eðlileg bæði hér og í
nágrannalöndum okkar, svo að þá
þykir ekki ástæða til að bæta inn í.
Plantan á 200 kr.
Fréttamaður gefur sér, að hver
planta kosti gróðursett 200 kr.
Þetta er rangt. Gróðursett beð-
eða rúlluplanta kostar kringum 50
kr., en eins árs bakkaplanta rúmar
20 kr. Þar með rýmar milljarðstjón
fréttamanns um 750 millj. kr. Með
þessu er ég ekki að segja, að mat
hans á plöntudauða standist.
Fallegar trjátegundir, sem höfða
til tilfinninga.
Fréttamaður hefir eftir einum
viðmælanda sínum, að „bjartsýnis-
menn drifu í því að láta gróðursetja
trjátegundir, sem þeim þóttu fal-
legar eða höfðuðu á einhvern hátt
til tilfinninga þeirra“.
Ég hefi varla lesið annað eins
mgl. Val trjátegunda tók ætíð mið
af því, sem skógræktarmenn töldu
á hverjum tíma líklegastar til að
geta þrifist eftir þeim upplýsingum,
sem fyrir lágu.
Síðan fullyrðir vitni frétta-
manns, að skógræktarmenn hafi
Mynd: S.BI. 1981.
um allan heim gmndvöllur í vali á
heppilegasta efni til ræktunar.
Skógræktin hefir eins og áður var
sagt gróðursett yfir 1000 kvæmi af
þeim trjátegundum, sem hér hafa
verið reyndar og hefir þegar ákaf-
lega mikla vitneskju um, hvað
hentar hér, þótt lengi megi leita að
heppilegustu kvæmum af sumum
tegundum. Við höfum einnig feng-
ið ráð kunnustu erlendra sérfræð-
inga um sumar helstu tegundirnar.
Dómur náttúrunnar
Rosafrétt þessi vekur þá spum-
ingu, hver sé tilgangurinn með
henni.
Fyrstu viðbrögð ókunnugs les-
anda em þau, að rangri stefnu hafi
verið fylgt - þeirri stefnu, sem ég
lýsti fyrr í þessari grein. Við skóg-
ræktarmenn stóðum allir að henni.
Áhugafólkið tók við þeim tegund-
um og kvæmum, sem við ráðlögð-
um þeim að rækta.
Nokkrar helstu trjátegundirnar,
sem nú eru í ræktun, hafa sjálfar
kveðið upp sinn dóm. Þær hafa
numið hér land, þ.e. borið fræ og
fjölgað sér af eigin rammleik, og
eiga eftir að gera það í sívaxandi
mæli og þar með hafa þær skapað
sitt eigið vistkerfi. Það er hin
óbrigðula niðurstaða náttúmnnar.
Við skógræktarmenn erum
hreyknir af þeim dómi og hann er
okkar besti leiðarvísir til stórauk-
innar skógræktar í landinu.
Sigurður Blöndal,
skógræktarstjóri.