Tíminn - 07.02.1990, Blaðsíða 7

Tíminn - 07.02.1990, Blaðsíða 7
Miövikudagur 7. febrúar 1990 Tíminn 7 AÐ UTAN Umbótastefna Gorbatsjovs á Sakhalín: í 8 þús. kílórnetra oa 8 tímabelta fjarlœgð f ra Moskvu „Þetta virðist vera á hjara ver- aldar," skrifaöi hann þegar hann nálgaðisl austurströndina, „og héð- an er ekkerl hœgt að komast." Sakhalín er ekki síður hugmynd en eyja, segir blaðamaður Herald Tribune sem var þar á ferð nýlega. Við vitnum nánar í grein hans um þessa fjarlœgu og ókunnu eyju sem tilheyrir nú aftur öll Sovétríkjunum eftír að hafa verið að hluta og stundum öll undir stjórn Japana á árunum 1905-1945. Á Sakhalín eru mörg hemaðarleyndarmál geymd og lengi vel var óviðkomandi bann- aður aðgangur. En nú á tímum glasnost og perestrojku hefur verið losað um ferðafrelsi til eyjarinnar, enda eru Sovétmenn að gera sér vonir um að þeir geti komið á eðli- legum viðskiptum við auðuga ná- granna sína í Japan og Kóreu. Golan frá Moskvu I ótrúlega víðlendu ríki þar sem vegalengdirnar eru miklar hefur Sakhalín lengi verið einangraður staður, útvörður ríkisins. Pólitísk veðrátta í Moskvu er í 8.000 km og átta límabelta fjarlœgð og lengi vel höfðust litlar spurnir af byltingu Gorbatsjovs á Sakhalín, rétt aðeins orðrómur. Kommúnistaskriffinn- arnir sem höfðu hreiðrað vel um sig gátu unnið — eða ekki unnið — í algleymi tímalauss friðar. En fyrir rúmu ári söfnuðust nokkur hundruð reiðra borgara saman til mótmœla framan við Tsékov leikhúsið, þar sem þeir sök- uðu ílokksforingjann Pyotr Trely- akov um að úthlula íbúðum til œtt- ingja sinna og fyrir að misnota völd sín. Öryggislögregla umkringdi mótmœlendur en virtist vera of óviðbúin til að grípa til frekari að- gerða. Aldrei fyrr hafði verið slík uppreisn á þessum slóðum, hvorki undir stjórn keisara né neins aðalrit- ara flokksins. Degi síðar voru embœltismenn flokksins á staðnum fljótir að œpa „andsovéskir" og „örfáir öfga- menn". En fljótlega var eins og al- menningur fyndi goluna frá Moskvu leika um sig og mótmœl- endahópamir á torgunum í Yuzhno Skhalinsk, höfuðborg eyjarinnar, urðu stœrri, reiðari og öruggari með sig. Nú voru flokksleiðtogarnir á staðnum komnir í varnarstöðu. Skilti með sigurvissri áletrun borg- aranna birtist yfir Lenínstrœti. Þar stóð „Losum okkur við skriffinnana og látum þá fá skóflu í hönd!" Pyotr Tretyakov var steypt af stóli og greip til þess ráðs að flýja með herflugvél til Moskvu þar sem hann á aðra íbúð. Hann sneri aldrei aftur. Flokkurinn stöðvaði bygg- ingaframkvœmdir við rándýrar nýj- ar aðalstöðvar og nú snýst umrœð- an um hvort nýta eigi fokhelt húsnœðið sem sjúkrahús eða skóla. Gorfoatsjov tilkynnir: „Loks hefur perestrojka náðtilSakhalín" Fólk á Sakhalín talar þessa dag- ana sigri hrósandi um „atburðina í maí" eins og tímamótaviðburð. Míkhaíl Gorbatsjov forseti var svo ánœgður með atburðarásina að hann tilkynnti á blaðamannafundi: „Loks hefur perestrojka náð tíl Sak- halín". En breytingar geta ekki sent geisla sína á einni nóttu yfir freð- mýrarnar og barrskógabeltin alla leið til Sakhalín. íbúarnir þar eru afturhaldssamir og búa í lítt numdu landi. Tsékov bar saman fjarlœga auðn Sakhalíns og Patagóníu og órœktarlönd Texas á 19. öldinni. Alaskabúi sem heimsœkti Sakhalín nú myndi ekki sakna sinna eigin heimkynna. Skógarbirnir ráfa um í sígrœnum skógunum handan við aöalhótelið í Yuzhno Sakhalinsk. „Það þarf að bíða lengi eftir því að bylting nái til staðar eins og Sak- halín," segir Vitali Guli, einn af fulltrúum eyjarinnar á nýja þjóð- þinginu. „Lítið bara í kringum ykk- ur og þið skiljið ástœðuna." Sakhalín er á slœrð við Maine- fylki í Bandaríkjunum. Á landa- bréfi líkist það helst styrju sem syndir gegn straumi frá Japan í Ok- hotskhaf. Kannski hafa margir Vesturlandabúar ekki heyrt eyjuna nefnda á nafn fyrr en sovéskar her- flugvélar skutu niður á þessum slóðum flugvél kóreska flugfélags- ins, KAL 007, fyrir 6 árum. Fyrrum sakamanna- nýlenda Á dögum Tsékovs var Sakhalín Rússum það sem Ástralía var Bret- um, sakamannanýlenda, harð- neskjuleg ósnortin náttúra þar sem manna lög ríktu. Fangabúðirnar voru vettvangur slíkrar geðþótta- grimmdar varðanna að fangi myrti að lokum einn vörðinn, með því að kœfa hann í gerbrauðdeigi. Farand- kolanámumenn átu kerti og fúavið á sama tíma og ráðherrar keisarans seldu lax og kavíar frá eynni til út- landa. Fangabúðunum á Sakhalín var lokað fyrir löngu, en þar til á síðasta ári var eyjan enn lokuð útlending- um og öðrum þeim sem ekki voru búsettir í Sovélríkjunum. Jafnvel enn er Sakhalín útsteypt í traust- byggðum varðturnum. KGB-mennirnir sem sinna landamœravörslu eru ungir að árum og bera rýlinga við belti sín. A ný- liðnum mánuðum hafa þeir lœrt aö skoða og stimpla skjöl erlends inn- rásarliðs framtakssamra manna frá Tókýo sem hafa sett á fót sukiyaki- veitingahús á eynni, ferðamanna frá Hokkaido og Honshu, en forfeður þeirra voru fluttir burt frá Sakhalin eftir síðari heimsstyrjöld og kaup- sýslumanna frá Seoul í leit að trjá- kvoðu og löngu týndum œttingjum. Breyttir tímar hjá flokksgœðingum Ferð frá Moskvu til Yuzhno Sakhalinsk nú á tímum er farin með þotu Aeroflot, og er erfitt átta og hálfrar stundar ferðalag. A flugvell- inum beið blaðamannsins í rigning- unni Anatoli Kapustin, einn fulltrúi Sakhalíns á nýja þjóðþinginu í Moskvu. Að sögn gagnrýnenda hans í bœnum í kurteisari kantinum er Kapustin tœkifœrissinni, „appar- atchik". í 14 ár var hann kolanámu- maður og síðan enn fleiri ár starfs- maður Flokksins. Það var ekki kjördœmi hans sem kaus hann á þingið heldur samflokksmenn hans í Kommúnistaflokknum og emb- œttismenn verkalýðssamtakanna. Rétt eins og margir aðrir af 700.000 íbúum eyjarinnar kom Kapuslin upphaflega til Sakhalín í eftirsókn að „löngu rúblunni", ábót- arlaununum sem stóðu til boða verkamönnum sem vœru til í að fara til austuslu landshlutanna og Síberíu. „Ég var bara piparsveinn frá Hvíta-Rússlandi," segir hann. „Sakhalín gaf mér geysimikið tœki- fœri." En nú verður Kapustin að standa andspœnis fjölda reiðra verkamanna í fundarsal kolanámu- mannanna. Hann lofar að sýna „hreinskilni" eins og Gorbatsjov. Hann veifaði handleggjunum út í loflið og barði í rœðupúltið eins og Gorbatsjov. En tilþrifin voru ekki sannfœrandi. Eins og þúsundum annarra ker- fiskarla flokksins sem eru að reyna að stökkva frá „slöðnunarárum" Brésnjefs til endurreisnarherferðar Gorbatsjovs eru Kapustin til trafala litlir hœfileikar, vafasöm afreka- skrá og rígnegldur hugsanagangur. Margir í kjördœmi hans álíta hann ekki valda sínu nýja hlutverki. Sumt hefur hann tileinkað sér eins Fyrir einni öld yfirgaf Anton Tsékovbók- menntasigra sína í Moskvu og ferðaðist austur á bóginn eftir járnbrautarteinum og ám til fanganýlendn- anna og fiskveiðibœj- anna á Sakhalín-eyju. og páfagaukur en annað rœður hann ekki við. Og áheyrendur hans skynja þetla. Þrem mánuðum fyrir verkfall sovésku kolanámumannanna í júlísl., lögðu námumenn í bœnum Dolinsk á suðausturströnd eyjarinn- ar niður vinnu í tvo daga. Ein aðal- krafa þeirra var að fá alltaf frí á sunnudögum. Þegar Kapustin var í foryslu verkalýðssamtakanna upp úr 1980 var hann einn af fjölmörgum emb- œttismönnum á Sakhalín sem komu á samfelldri vinnuviku. Nú, þegar hann á að vera í baráttusveit Gor- batsjovs í endurbólaherferðinni, á hann að taka afstöðu gegn þeim reglum sem hann átti sjálfur þált í aö setja. „Eg var vanur að fylgja flokks- línunni til hins ýtrasta," segir Kap- ustin. „Stóru karlarnir voru vanir að segja hvað œtti að gera og ég fram- kvœmdi það. Þaö var alllaf bara „Kapustin, gerðu þetta" og þar með var það ákveðið. Núorðið reyni ég að láta álit mitt í ljós ef mér finnst eitlhvað vera rangt." En ekki var að sjá að námu- mennirnir létu sannfœrast og þeir héldu áfram ótrauðir að bera fram kvartanir sínar. „Lífið hér er fimm eða 10 sinnum verra nú en það var á sjöunda áratugnum," segir einn þeirra. Þegar Kapustin er kominn inn á notalega skrifstofu sína eftir fund- inn lekur ekki betra við. Þar bíður hans símskeyti frá einhverjum námumönnum í bœnum Doros- Land ónýttra auðæfa H Sovétríkin "*, íl M « Yakutsk o u v^ Kamchatka\ skaginn ISakhalin °$ 5. O o> Kína f J Vladivostok v>0 í-Kórea SeuH S Kórea Japan Tökýó A Olía o Gas a Kol ** Timbur henko. „Framkvœmdir stöðvaðar vegna skorts á gjallkubbum. Förum fram á skjótar aðgeröir til að tryggja afliendingu á kubbum." Kapustin lítur lil himins og seg- ist œtla að reyna að hringja í rétta embœltismanninn í Moskvu þá um kvöldið. En þar fékk hann ekki ákveðnara svar en „einhvern tíma". „Eg reyni," sagði hann. Umbótasinninn fœr litlu áorkað og of hœgt Hingað lil hafa fjölmiðlar, sov- éskir og vestrœnir, beint athygli sinni að þeim u.þ.b. 400 endurbóla- sinnum sem eru í hópi 2.250 full- trúa þjóðþingsins. Engu að síður voru forsalirnir í Kreml fylltir hundruðum jafningja Anatoli Kap- uslins í maí og júní — fólki sem Yuri Afanasyev sagnfrœðingur kallaði „hinn árásargjarna, hlýðna" meirihluta. Annar þingmaður Sakhalín, Guli, telur sig sjálfan í hópi um- bólasinna. Það voru ekki verkalýðs- foringjar eða flokksfélagar sem kusu hann, heldur eyjarskeggjar sjálfir. Guli á ekkert vanlalað við Kapustin. „Hér áður fyrr var Kapustin sú manntegund sem reyndi að koma mér fyrir kattarnef," segir Guli. „Hann apar bara eftir umbótatungu- takinu. Alla ocvi hefur hann staðið heiðursvörð um kerfið." Guli er blaðamaður, fullur streilu og virðist borða á við þrösl. Hann hefur hœtt að reykja fimm sinnum. Ör liggur frá naíla að bringubeini. „Magasár," segir hann stuttaralega. Hann er 37 ára, 13 ár- um yngri en Kapustin, og er ekki bundinn á klafa fortíðarinnar. Hins vegar þykir honum breytingar alltof hœgfara á Sakhalín. „Þegar hlutirnir komast úr tísku í Moskvu er tími þeirra runninn upp hérna," segir hann óþolinmóður. Guli er meðlimur í flokknum en segir að flokkurinn hafi „verið lítil- lœkkaður". Hann segir stœrsla vandamál eyjarinnar vera að enn „sé lilið á hana sem nýlendu ríkis- ins. Allt er sogað burt og engu skil- að ístaðinn." Á sunnudagssíðdegi fara Guli og nokkrir aðstoðarmanna hans, reyndar vinir, í ferð til Svo- bodnoyeskaga, en þar er fisk- vinnslustöð sem er svo einangruð að hennar er gœtt af sérstakri varð- stöð KGB. Þegar Kapustin tekur sér ferð á hendur, ferðast hann á sama máta og gamlir flokksforingjar hafa tam- ið sér, þ.e. í svarlri Volga-drossíu með bílstjóra. Guli hefur ekki eins mikið við. Hann treður ferðafélög- um sínum inn í ljósan Moskvich- smábíl sem mest líkisl beyglaðri túnfiskdós. Leiðin liggur í austurátt til sjáv- ar, eftir besta veginum á Sakhalín. Bílaumferð annars staðar á eynni liggur um grófl net moldarvega, malarvega, aflagðra vega og blind- gatna. „Veislu af hverju þessi vegur er svona sléttur?" spyr Guli. „Allir flokksforingjarnir áltu sveitasetrin sín hérna. Þeir vildu hafa góðan veg handa sjálfum sér." Á Sakhalín verður sljómmála- maður að ganga eftir fjörum og fara á hestbaki um hœðirnar lil að ná lil kjósenda sinna. Guli hitlir tvo kjós- endur sína um borð í lílilli skeklu þar sem þeir eru að draga fisk nœrri slröndinni við Svobodnoyeoddann. Guli stekkur um borð í bálinn til aö hlusta á hvað þeim liggur á hjarta. Þarf að sœkja um leyfi til Moskvu til að bjarga laxinum! Það kemur í Ijós að mennirnir tveir hafa veitt a.m.k. 80.000 lonn af laxi í net sín, sem eru mikilla peninga viröi. Fiskarnir hreinlega stökkva upp úr sjónum, en með hverjum deginum sem líður dregur af þeim og þeir missa silfurgljáann. Sumir þeirra hafa þegar snúið kviðnum upp í netunum. „Ef þessir fiskar eru ekki hirtir á land á nœslu þrem dögum, fjórum í mesta lagi, drepast þeir allir," segir annar fiskimannanna. Fiskimennina vantar stœrri báta til aö draga fiskinn um borð og slík- ir bátar eru í grenndinni, í Okhotsk- hafi. En eina leiðin lil að fá þá til að leggja leið sína á slóðir fiskimann- anna á litla árabátnum og aðstoða þá við að koma aflanum á land ligg- ur um ráðuneyli í Moskvu. „Get- urðu ímyndaö þér það?" segja fiski- mennirnir og veifa árunum. „Þarna liggur mikið magn af er- lendum gjaldeyrij" segir Guli og bendir út á iðandi sjóinn. Hann lof- ar að reyna að hjálpa fiskimönnun- um. En þegar hann er kominn aftur í land og stikar upp sandinn inn í skóginn segir hann: „Hvað get ég gert? Ég hringi á nokkra staði í kvöld og reyni að hrista upp í fólki. Ríkisstjórnin œtti ekki að skipta sér af svona hlutum, en kerfiö hefur ekki breyst enn, eða a.m.k. ekki nóg."

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.