Tíminn - 01.09.1990, Blaðsíða 7

Tíminn - 01.09.1990, Blaðsíða 7
Laugárdágurl .-séþtember'íðÓÓ' <> nnjjn Tfminn 7 11 LAUGARDAGURINN 1. SEPTEMBER 1990 Dalsfoss í Vatnsdalsá. núverandi búvörulög voru sett árið 1985 var kindakjötssala innanlands rúmlega 39 kg á mann og útflutn- ingur tæp 2500 tonn. Þá hafði inn- anlandsneyslan á kindakjöti á mann fallið á fáeinum árum og var t.d. um 44 kg á íbúa árið 1983. Einnig hafði útflutningur þá dregist stórlega saman en hann var rúm- lega 4500 tonn um og fyrir 1980. Þegar farið var að gera búvöru- samninga og binda ábyrgð ríkis- sjóðs á ákveðuu magni kindakjöts, ríkti nokkur bjartsýni um að um frekari samdrátt í sölu kindakjöts innanlands og í útflutningi yrði ekki að ræða. Segja má að þar hafi einnig það verið haft í huga að þau byggðarlög sem liggja fjærst þétt- býli og búa við verstar samgöngur standa og falla með sauðfjárrækt. Nú, fimm árum eftir að farið var að gera búvörusamninga við ríkið, stöndum við hins vegar frammi fyrir því að þróun þessarar búgrein- ar hefur orðið önnur og verri en ráð var fyrir gert. Innanlandssala á kindakjöti hefur enn minnkað eða úr rúmlega 39 kg á íbúa 1985 í rúmlega 33 kg 1989. Sá samdráttur nemur um 1500 tonnum á árs- grundvelli. Verð hefur einnig áfram farið lækkandi á erlendum mörk- uðum þannig að umsamdar útflutn- ingsbætur nægja sífellt til að verð- bæta minna og minna magn. Nú spyrja menn: Er botninum hér með náð? Því er erfitt að svara, þó má frekar vænta þess að innanlands- salan haldist ef brugðist er til varn- ar en hins vegar að útflutningur dragist enn saman. Á því fimm ára tímabili sem bú- vörusamningar hafa gilt hefur sí- fellt orðið að grípa til sérstakra ráð- stafana til þess að draga úr fram- leiðslu með því að kaupa og leigja fullvirðisrétt. Þrátt fyrir það hefur orðið að auka útflutningsbætur sem búvörulög gera ráð fyrir. Þar með komum við að einni við- kvæmustu spurningunni í yfir- standandi viðræðum um nýjan bú- vörusamning. Hve hratt treystum við okkur til þess að framkvæma þá aðlögun sem virðist óumflýjanleg í sauð- fjárræktinni? í þessu sambandi þurfa stjórnvöld að átta sig á því að fyrir bændastétt- ina er hér um gífurlega viðkvæmt mál að ræða og sá tími sem gefinn verður til þessarar aðlögunar kann að ráða úrslitum um það hvort Stéttarsambandið sem hagsmuna- samtök bænda treystir sér til sam- starfs um þetta verkefhi. Þegar við stöndum frammi fyrir verulegum samdrætti í fullvirðis- rétti til sauðfjárframleiðslu skapast svo ný viðhorf sem bændastéttin verður að gera sér ljós. Á síðustu árum hefur sú skoðun æ oftar heyrst úr röðum bænda að ekki sé lengur grundvöllur til þess að stjómvöld reki byggðastefnu sína í gegnum verðlag sauðfjáraf- urða og hefur sú skoðun að mínu áliti margt til síns máls. Hins vegar skulum við gera okkur ljóst að auknum samdrætti munu fylgja breyttar áherslur í því hvern- ig stjórnvöld geta notað sauðfjár- ræktina sem tæki í viðhaldi byggð- ar um landið og að þau kunni á skipulegan hátt að vilja beina henni til þeirra byggðarlaga sem standa höllum fæti. Slíkar ákvarðanir eru hins vegar í eðli sínu pólitískar og þær hlýtur í grundvallaratriðum að verða að taka á þeim vettvangi. „Markaðstenging" Þá kem ég að öðru atriði sem er nátengt því markmiði að færa framleiðsluna til samræmis við markaðsaðstæður, en það er spurn- ingin um það hvemig á að viðhalda því jafhvægi sem að er stefnt. I því sambandi hefur verið rætt um svokallaða markaðstengingu búvörusamningsins, þ.e. að verð- ábyrgð rikisins taki í aðalatriðum mið af því hvað selst hefur á inn- lendum markaði á tilteknu tímabili. Ég ætla ekki að ræða útfærslu þess- ara hugmynda hér heldur það hvem- ig slík markaðstenging snýr að at- vinnu- og afkomuöryggi bænda. Fyrst langar mig þó að ræða kosti þess og galla að hafa markaðs- tengdan búvörusamning. í stórum dráttum byggir það kerfi sem við búum við í dag á því að bóndinn framleiðir alla sína vöru og fær hana staðgreidda, næsti að- ili, sláturleyfishafinn, tekur við og annast sölu hennar á innlendum markaði og það sem afgangs verð- ur er selt til útlanda og greitt fullu verði. Eg held að við verðum öll að spyrja okkur í fullri hreinskilni að því hvort þetta fyrirkomulag muni reynast okkur hagstætt þegar til lengri tíma er litið. Ég sagði áðan að sala kindakjðts á innlendum markaði hefði dregist saman um 1500 tonn á örfáum ár- um. Þetta eru um 340 ársverk í sauðfjárframleiðslu eins og þau eru metin á verðlagsgrundvelli. Þurfum við ekki með þessa stað- reynd í huga að spyrja okkur þeirr- ar spumingar hvort núverandi fyr- irkomulag hafi orðið til þess að slæva tilfinningu bænda fyrir markaðnum og hvort það hafi orðið til þess aða draga úr frumkvæði vinnslukerfisins til vöruþróunar og sölustarfsemi. Vantar ekki einhvers staðar sölukvótann í kerfið? Áður en við tökum afstöðu til markaðstengingar búvömsamnings em nokkrar spumingar sem við þurfum að fá svar við. í fyrsta lagi þær spumingar sem ég hef velt upp hér að framan, svo og spumingin um það að hvaða marki stjórnvöld em reiðubúin til þess að tryggja starfsskilyrði land- búnaðarins. Þar er í raun um það að ræða að rikisvaldið gefi yfirlýsingu um það að núverandi starfsskilyrðum og samkeppnisstöðu mjólkur- og kindakjötsframleiðslu verði ekki raskað í veigamiklum atriðum. Með starfsskilyrðum landbúnað- arins á ég við skattlagningu og nið- urgreiðslur og að tryggt verði með töku jöfhunargjalda af innfluttum búvörum að samkeppnin verði fyrst og fremst á grundvelli gæða en í minna mæli á gmndvelli verð- lags. Jafhframt þarf að vera tryggt að ekki verði gerðar minni kröfur til innfluttra búvara en innlendra, varðandi aðbúnað á framleiðslu- stigi, framleiðslumeðferð, holl- ustuhætti og heilnæmi. Svörin við þessari spumingu hafa óhjákvæmi- lega úrslitaáhrif á það hvort Stéttar- sambandið treystir sér til þess að ganga til undirritunar á nýjum bú- vörusamningi. Þá kem ég að þriðja grundvallar- markmiðinu sem viðræðurnar um nýjan búvömsamning hafa snúist um en það er spurningin um það hvemig megi auka hagkvæmni í framleiðslunni til þess annars veg- ar að styrkja stöðu búvaranna á markaðnum og hins vegar bæta af- komumöguleika þeirra sem í land- búnaðinum starfa. Við höfum nú í áratug búið við framleiðslustýringu í nautgripa- og sauðfjárframleiðslu. Takmörk hagræðingar Bændur hafa á þessum tima reynt að mæta skertum framleiðslumögu- leikum með spamaði og hagræð- ingu á rekstri sínum. Nú er hins veg- ar svo komið að tekjuauki verður ekki sóttur í þá átt og ljóst er að á síðustu árum hafa menn í búrekstr- inum verið að ganga á eignir sínar. Endumýjun og viðhald rekstar- bygginga hefur verið i lágmarki á undanfömum árum. Mjög margir bændur standa frammi fyrir því að taka ákvörðun um slíkar framkvæmdir á næstu ár- um og eðlilegt að þeir spyrji hvaða svigrúm þeir fái til þess að takast á við slík verkefhi. Ekki er síður mikilvægt að nýliðun í landbúnaðinum geti átt sér stað. Eðlilegt er að ungt fólk vilji fá svör við því áður en það tekur við búi hvaða afkomumöguleika það hafi innan landbúnaðarins. Endumýjun í bændastéttinni hefur verið ákaflega hæg á undanförnum árum sem sést best á því að á rúmum áratug hefur meðalaldur bænda hækkað úr 49 í 52 ár. Þessi þróun er ákaflega hættuleg. Landbúnaðurinn þarf að komast aft- ur í þá stöðu að hann sé áhugaverð- ur valkosfur fyrir ungt fólk þegar það velur sér lífsstarf. Ef það ekki gerist er hættan á at- gervisflótta á næsta leiti. I umræðunum um nýjan búvöm- samning og í viðræðum við aðila vinnumarkaðarins í nefhd þeirri sem skipuð var í framhaldi af kjarasamn- ingunum í vetur hefur verið rætt um endurskoðun á þeirri framleiðslu- stýringu sem nú er í gildi og hvaða leiðir myndu best þjóna markmið- um um aukna hagræðingu. Það er skoðun mín að ein virkasta leiðin til þess sé að losa um þær hömlur sem verið hafa á tilfærslu fullvirðisréttar milli jarða nú í hálft annað ár. Slik breyting er nauðsyn- leg til þess að skapa möguleika á betri nýtingu á þeim fjárfestingum og vinnuafli sem til staðar eru. Það er deginum ljósara að þessari breytingu verður ekki náð fram án þess að þeim fækki sem þessa fram- leiðslu stunda nú. I fljótu bragði kann að virðast að bændastéttin væri með þessu að skera sjálfa sig niður og veikja með því stöðu sína. Staðreyndin er þvert á móti sú að með slfkri hagræðingu væri at- vinnuvegurinn að styrkja stöðu sína gagnvart annarri framleiðslu á markaðnum og gera mögulega þá nýliðun sem mjög hefur skort á síð- ustu árum." Þjóðarsátt um landbúnað nauðsynleg Haukur Halldórsson lauk ræðu sinni með eftirfarandi orðum: „Ég hef nú fjallað um þau grund- vallaratriði sem ég tel að mestu máli skipti í sambandi við nýjan bú- vörusamning. Vissir aðilar hafa í allan vetur og sumar reynt að gera þessa samningagerð tortryggilega í augum almennings án þess þó að vita nokkuð um hvað verið er að ræða. Því hefur blákalt verið haldið fram að einungis sé verið að fram- lengja gildandi samning. í landbún- aði parf að eiga sér stað þróun. Þar þarf að vera um langtímastefhu- mörkun að ræða, en ávallt þarf að taka mið af breytilegum aðstæðum. Ég er sannfærður um að þegar menn átta sig á því að það er einmitt það sem verið er að gera í viðræð- unum um nýjan búvörusamning munu viðhorf margra breytast. Búvömsamningur er einungis vörðuð leið að þeim markmiðum sem menn hafa sett sér við gerð landbúnaðarstefhunnar. Nauðsyn- legt er að sú landbúnaðarstefna sem fylgt er njóti meirihlutafylgis með þjóðinni. Sé svo ekki er hún dæmd til að mistakast. Við verðum því að starfa í sátt við þjóðina og við verðum að starfa í sátt við um- hverfið. Það er von mín að þær hugmyndir sem nú em reifaðar í nýjum búvömsamningi geti orðið grandvöllur að slikri „þjóðarsátt" um landbúnaðinn."

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.