Tíminn - 17.06.1994, Blaðsíða 5

Föstudagur 17. júní 1994
5
I
.SLENDINGAR höföu barist
fyrir fullu sjálfstæði þjóðarinnar
frá því skömmu fyrir aldamótin
síðustu. Endurreisn Alþingis og
stjórnarskráin frá 1874 voru
mikilvægir áfangar á leið til
aukinna réttinda landsins.
íslenskur ráðherra 1904 jók
áhrif íslendinga gríðarlega og
árið 1918 var Island viðurkennt
sem fullvalda ríki í konungs-
sambandi við Danmörku.
Samningurinn sem gerður var
af því tilefni fól í sér að í árslok
árið 1940 gætu þjóöþing hvors
ríkis ákveðið að krefjast endur-
skoöunar sambandslaganna eða
segja þeim upp.
í síöari heimsstyrjöld var Dan-
mörk hertekin af Þjóðverjum og
ísland hersetiö af Bretum og
þótti því ekki hægt um vik að
segja samningnum upp. Þó
ályktaði Alþingi árið 1941 að
sambandinu við Danmörku
skyldi slitið eins fljótt og auðið
yrði. Um nokkurt skeið lágu
þessi mál í láginni en árið 1942
komst aftur skriöur á sambands-
slitanrál. Það mun hafa verið
ætlun Ólafs Thors forsætisráð-
herra að leiða lýðveldisstofnun-
ina til lykta þegar á því ári.
Bandaríkjastjórn greip í taum-
ana og taldi slíka framkvæmd á
sambandsslitum vera ósæmi-
lega, auk þess að geta nýst Þjóð-
verjum í áróðursstríði. Þetta við-
horf Bandaríkjastjórnar mun
hafa valdið mörgum vonbrigð-
um og loks, eftir nokkurt þóf,
féllst stjórn Bandaríkjanna á að
ísland yrði lýðveldi árið 1944.
Skipuð var nefnd til aö fjalla um
sambandsslitin og skilaði hún
frumvarpi og tillögu um nibur-
fellingu sambandslagasamn-
ingsins 7. apríl 1942.
Kristjáni tíunda, konungi Dan-
merkur, þótti ab sjálfsögðu illa
að sér vegið og taldi að íslend-
ingar ættu að bíba uns styrjöld-
inni lyki. En íslendingar féllust
ekki á viöhorf konungs. Eftir að
nefndin haföi skilað af sér hóf-
ust miklar umræður um málið.
Frá upphafi virtust flestir vera
sammála skoðun nefndarinnar.
En á móti snerist hópur vel upp-
lýstra rnanna, svokallaöra lög-
skilnaðarmanna, sem gagn-
rýndu ákaft það sem þeir köll-
uöu hraöskilnað.
Lögskilnaðarmenn áttu mest
fylgi innan Alþýðuflokksins en
þeir töldu ósæmilegt að slíta
tengslunum viö Danmörku þeg-
ar bæði löndin væru hernumin
og vísubu til bræöralags Norð-
urlandaþjóða í því sambandi.
Sú hreyfing fékk ágætan byr og í
Fundur í Sameinuöu þingi 16. júní 1944.
Aödragandi stofnunar lýöveldis:
Sagan á bak vib
17. júní 1944
skoðanakönnun í janúar 1943,
þeirri fyrstu sem framkvæmd
var á íslandi, taldi meirihluti
landsmanna að ekki ætti að slíta
sambandinu við Danmörku á
því ári. Deilan harðnabi mjög á
næstu mánuðum. Flestir viröast
þó hafa verið sammála um að
lýöveldi yrði stofnað, ekki síbar
en 17. júní 1944.
í byrjun ársins 1944 náöist
samkomulag milli allra stjórn-
málaflokka um lausn málsins
og var því vísað til þjóðarat-
kvæðis. Úrslit atkvæðagreiðsl-
unnar voru einstæð. Alls
greiddu tæplega 98 af hundraði
kosningabærra landsmanna at-
kvæði. Þar af vildu rúmir 95 af
hundrabi ab ísland lýsti yfir
sjálfstæöi en innan við einn af
hundraði þeirra var á móti.
Lokaþáttur sambandsslitanna
fór fram á Þingvöllum 17. júní
1944. Þar samþykkti Alþingi
sambandsslitin og kaus fyrsta
forseta lýðveldisins, Svein
Björnsson. í þann mund sem
hátíðinni var að ljúka barst
skeyti frá Kristjáni konungi 10.
þar sem hann færbi íslending-
um bestu óskir um framtíö ís-
lensku þjóbarinnar. ■
; Atjánda júní 1944 var haldin hátíb í Reykjavík í tilefni lýöveldisstofnunar.
Rifhard Beck serstgkurjulltrui þeirra þegdf hun for fram. A myndinni sem
er tekin 1 júhíafhéndir hahn Sveihi Bjömssyni, þáverandi ríkisstjóra,
kveöju frá löndum í Vesturhéimi. Ríkisstjórnin var viöstödd, en hana
skipuöu Björn Ólafsson, dr. Björn Þóröarson, Vilhjálmur Þór og Einar
Amársson. ......------------—................ ..........................i