Lesbók Morgunblaðsins - 30.09.2006, Qupperneq 5

þurfi að breytast. Þetta snýst ekki bara um ver-
aldleg gæði. Við erum svo aðþrengd af alls kyns
óréttlátum reglugerðum að við komumst varla
úr sporunum sem pólitísk eða samfélagsleg
hreyfing. Þannig að þetta virkilega verður að
vera hreyfing andans.
Sem búddisti, hugleiði maður hvaða hlutverki
við mannfólkið höfum hér að gegna, þá er það í
raun mjög einfalt. Við erum að reyna að öðlast
þekkingu á æðri sannindum og nota þá visku
sem okkur hlotnast til að þjóna öðrum svo þeir
geti líka lifað þjáningarlausu lífi. Þó við getum
ekki öll verið Búdda finnst mér það engu að síð-
ur vera á mína ábyrgð að gera það sem ég get til
að öðlast þessa þekkingu að því marki sem ég
get og nota hana til að lina þjáningar annarra.
Myrkrið hefur alltaf verið til staðar, en meira
að segja allt myrkur heimsins nær ekki að
slökkva smæstu ljóstíruna, því myrkrið er ein-
faldlega skortur á ljósi. Lítil ljóstíra getur hins
vegar ekki heldur lýst upp stærri svæði. Hún
verður fyrst að öðlast aukinn styrk svo hún geti
lýst lengra og lengra. Augu fólks þurfa að venj-
ast birtunni; svo það geti litið á hana sem bless-
un frekar en þjáningu. Við þurfum sárlega á
bjartari heimi að halda, sem býður öllum jarð-
arbúum viðunandi skjól.“
Sorgin bankaði upp á ný í mars 1999 þegar
Aris lést í London af völdum krabbameins í
blöðruhálskirtli. Hann þráði innilega að hitta
Suu Kyi einu sinni enn og grátbað herfor-
ingjastjórnina um leyfi til að heimsækja hana,
en hún synjaði bón hans.
„Þeir skildu þetta ekki,“ segir hún, „auðvitað
hefði verið yndislegt að hittast; að snertast. En
ást okkar hefur enga mælistiku. Ástin er annar
heimur – það er satt – en hún hefur engin landa-
mæri; engin landsvæði sem þú getur sigrað.“
Þegar hún reyndi að ferðast til Mandalay í
september 2000 í andstöðu við ferðabann sem
hafði verið sett á hana var hún enn á ný skipuð í
stofufangelsi.
„Ég hef aldrei fundið til illgirni í þeirra garð,“
segir hún. „Auðvitað hef ég fundið til reiði
vegna sumra þeirra hluta sem þeir hafa gert, en
á sama tíma finn ég fyrir óróa þeirra og vantrú
á hið góða. Og ég held að það hljóti að vera
virkilega sorglegt að trúa ekki á hið góða. Það
hlýtur að vera erfitt að vera sú manngerð sem
trúir bara á dollaraseðla.“
Hún eyðir tíma sínum í lestur og æfingar í
frönsku og japönsku. „Ég lifi mjög öguðu lífi,“
segir hún. „Hver dagur er störfum hlaðinn. Þú
ert hér í dag, en venjulega set ég stundatöflu
mína þannig upp að ég geti lesið, hlustað á út-
varpið, saumað og stundað líkamsrækt. Þetta er
mjög skipulögð tilvera.
Ég er með fulla dagskrá þótt það kunni að
hljóma undarlega. Frá því kl. 4.30 þegar ég fer
á fætur til að hugleiða og þar til ég geng til náða
um níuleytið, er ég með eitthvað skipulagt fyrir
hverja stund. Ég nýt þess að hlusta á tónlist í
útvarpinu. Ég hlakka til að halda áfram með
bækurnar sem ég er að lesa og að sjálfsögðu er
hugleiðslan mjög svo slakandi og styrkjandi. Ég
hef aldrei verið sérlega íþróttamannsleg, þann-
ig að ég nýt líkamsræktarinnar ekkert sér-
staklega. En ég stunda hana reglulega eftir
hugleiðslu.
Það er satt að það hafa komið tímabil þar sem
ég hef ekki haft nóg að borða, en ég lít ekki á
það sem hræðilegar kvalir. Ég borða almennt
ekki svo mikið. Matarleysið veldur máttleysi
sem er óþægilegt og ég hafði áhyggjur af hjarta
mínu vegna öndunarerfiðleika. Ég gat ekki leg-
ið flöt af því að mér fannst erfitt að anda þegar
máttleysið gerði vart við sig, en ég held að það
séu venjuleg viðbrögð. En ég finn ekki til and-
úðar í garð varðanna eða hermannanna sem
umkringja mig, af því að ég tel ótta kvikna út
frá andúð og ég vil ekki gefast þannig upp.“
Ég spyr hana hvort hún trúi á hið illa. „Þetta
er áhugaverð spurning,“ segir hún. „Ég ætla að
vitna í Karl Popper þegar hann var spurður
þessarar spurningar. Hann sagði „nei, en ég
trúi á heimsku“. Og ég held að þetta svar sé góð
nálgun við viðhorf búddista.
Svo við snúum aftur að spurningunni sem þú
vaktir um óréttlæti, þá skulum við taka dæmi
um einræðisherra sem er í þeirri aðstöðu að
geta gert allt sem hann vill. Hann getur sagt
„látið taka þennan mann af lífi“. Hann þarf ekki
sjálfur að hafa neitt með aftökuna að gera og
hann leiðir e.t.v. ekki einu sinni hugann að henni
næsta dag. En sú staðreynd að hann hefur látið
taka annan mann af lífi þýðir að hann herðist.
Þetta hefur áhrif á hann og í hvert skipti sem
hann gerir einhverjum eitthvað þá gerir hann
sjálfum sér það. Í hvert skipti sem hann fram-
kvæmir óréttlæti þá hefur það slæm áhrif á
hann sjálfan hvort sem hann gerir sér grein fyr-
ir því eða ekki.
Maður getur skipað sjálfan sig ofar lögum
manna, en er þó ekki hafinn yfir lög karmans, af
því að karmalögin byggja í raun á mjög vísinda-
legum forsendum. Það eru alltaf tengsl milli
gjörða og afleiðinga. Það er með þau eins og ljós
frá stjörnu. Ljósið sem við sjáum lýsti fyrir ljós-
árum síðan en samt sjáum við það. Það getur
liðið langur tími milli gjörða og afleiðinga, en
það eru alltaf tengsl þar á milli.“
Suu Kyi trúir þá ekki á vopnuð átök við að
frelsa land hennar undan oki. „Ég trúi ekki á
vopnuð átök,“ segir hún, „af því að þannig við-
höldum við þeirri hefð að sá sem mundar vopnin
best hafi valdið. Jafnvel þó að það væri lýðræð-
isleg hreyfing sem færi með sigur af hólmi í
vopnaðri baráttu, þá skildi það engu að síður
eftir í huga fólks þá ímynd að sá sem hefur
sterkara vopnavald vinni að lokum. Ég tel það
ekki hjálpa lýðræðinu.
Ég efast heldur ekki um áhrifamátt frið-
samlegrar pólitískrar baráttu gegn vopnuðu
valdi. Ég veit að sú aðferð tekur oft lengri tíma,
og ég skil af hverju unga fólkinu okkar finnst sú
leið ekki virka, sérstaklega þegar yfirvöld í
Búrma eru reiðubúin að ræða við uppreisn-
arhópa, en ekki samtök á borð við Lýðræð-
isfylkinguna sem eru óvopnuð. En ég get ekki
hvatt til þessa viðhorfs. Það sem ég vil eru sam-
ræður. Það er þegar öllu er á botninn hvolft
leiðin sem Búdda veldi.“
Hvað Suu Kyi varðar þá er sannleikurinn
mikilvægastur alls, þar sem að hennar mati,
stendur hann fyrir líf sem er þess virði að lifa
því. „Ég hef ósveigjanlega trú á því að það sé
bráðnauðsynlegt að segja sannleikann,“ segir
hún, „sama hverjar aðstæðurnar kunna að vera;
eða afleiðingarnar. Máttur sannleikans er svo
sannarlega mikill og það hræðir marga. Hann
er öflugt vopn, þó fólk telji hann ekki endilega
vera aflmikinn. Og sannleikurinn, líkt og allt
það sem er aflmikið, getur virkað ógnandi eða
traustvekjandi, eftir því hvorum megin þú
stendur.
Ef maður er fylgjandi sannleikanum, þá er
hann róandi. Til dæmis þegar herstjórnin kom
að rannsaka mig sagði ég þeim bara að ég
myndi ekki svara. Ef ég hefði svarað þá hefði ég
bendlað aðra við málið og það er betra að svara
ekki en að blekkja. Maður tapar meiru með
blekkingunni, það er alveg öruggt.
Þeir sem viðhalda óréttlæti í heiminum, virð-
ast oft vera vissir um að þeir séu ónæmir fyrir
eigin gjörðum. En allt sem allir gera hefur sál-
fræðileg áhrif á þá. Í hvert skipti sem þú blekkir
einhvern þá lifir það með þér það sem eftir er, á
meðan afleiðingar heiðarleika til langframa eru
aldrei íþyngjandi og ég tel að maður verði ham-
ingjusamari með því að leyfa sér ekki að fara út
í blekkingar.
Þegar öllu er á botninn hvolft þá er ekki hægt
að skilja sannleikann frá einlægni og góð-
mennsku. Ég get ekki fullyrt að ég sjái sann-
leikann í hvert skipti. En maður gerir það sem
maður getur til að meta aðstæður í einlægni: að
gera heiðarlegan mun á réttu og röngu. Geri
maður það þá er maður fylgjandi sannleikanum.
Sannleikurinn er eitthvað sem við berjumst
stöðugt við að stefna að. Þetta er að vissu leyti
barátta við að sigrast á huglægu viðhorfi og
með því á ég við að maður verður að reyna að
sigrast á eigin fordómum. Leitinni að sannleik-
anum verður að fylgja vitund og vitund og hlut-
lægni eru tengd. Ef maður er meðvitaður um
hvað maður er að gera, þá hefur maður hlut-
læga sýn á sjálfan sig, og ef maður er meðvit-
aður um hvað aðrir eru að gera þá verður mað-
ur hlutlægari gagnvart þessu tvennu.
Vitund þýðir þannig til dæmis að maður er
meðvitaður um það að einhver sé stuttaralegur
við mann. Maður hugsar ekki með sjálfum sér
„en hræðilegur maður.“ Það er huglægt. En
maður er meðvitaður, maður veit að viðkomandi
var stuttaralegur vegna þess að hann er reiður
og hræddur. Það er hlutlægni. Án vitundar fara
alls konar fordómar á kreik.“
Til að auka vitund sína í sannleiksleitinni
stundar Suu Kyi hugleiðslu daglega. „Hug-
leiðsla er eins konar andleg rækt,“ segir hún.
„Hún er bæði fræðandi og hreinsandi ferli. Í
grunninn er hún lærdómsferli. En með því að
vera meðvitaður um það sem maður gerir þá
lærir maður að forðast það óhreina.
Ég veit ekki, hvað mig varðar, hvort þetta
hefur verið ferli í átt að sjálfsþekkingu frekar
en andlegum styrk. Allt frá því að ég var mjög
ung þá hef ég haft þá venju að brjóta gjörðir
mínar og tilfinningar til mergjar. Þannig að ég
hef ekki uppgötvað neitt nýtt um sjálfa mig. En
þetta hefur styrkt mig andlega til að fylgja
hinni réttu leið. Nú orðið er ég mun ólíklegri til
að gera nokkuð kæruleysislega eða ómeðvitað.“
Það er kominn tími til að kveðja. Klukkan er
orðin margt og ég þarf að halda heim á hótel á
ný. Hún grínast með að hún væri til í að fylgja
mér á The Strand þar sem ég dvel svo hún geti
hitt fólkið. Þetta er í fyrsta skipti sem ég sé
hana brosa, og jafnvel þótt hún brosi þá býr það
bros yfir óumræðanlegri depurð.
„Blaðamaður einn sagði við mig: „Þegar þú
talar við fólk, þá talarðu mikið um trúarbrögð.
Af hverju er það?“ og ég svaraði honum: „Það
er af því að stjórnmál snúast um fólk og það er
ekki hægt að skilja fólk frá andlegu gildi sínu.
Ég held að sumum finnist vandræðalegt að
hugsa um andlegt og pólitískt líf sem eitt og hið
sama. En ég tel þau ekki vera aðskilin.“
Ég spyr hana hvort hún hafi einhver lokaorð
fyrir umheiminn. Hún kinkar kolli og grípur í
höndina á mér. „Málstaður lýðræðis og rétt-
lætis fær samúðarfullt andsvar víða að úr heim-
inum,“ segir hún, „og þenkjandi og tilfinn-
ingaríkar manneskjur alls staðar, sama af hvað
kynþætti eða þjóðfélagsstétt, skilja þessa djúp-
stæðu þörf fyrir þýðingarmikla tilveru.
Þeir sem eru svo lánsamir að búa í þjóð-
félögum þar sem þeir njóta fullra stjórnmála-
réttinda geta teygt sig í átt til hinna sem búa á
lánlausari stöðum á okkar þjáðu plánetu. Ungar
konur og menn sem vilja setja mark sitt á heim-
inn gætu e.t.v. litið út fyrir eigin landamæri til
skuggalenda hinna glötuðu réttinda. Gerið það,
notið réttindi ykkar til að stuðla að okkar.
Ég mundi gjarnan vilja að Vesturlönd litu á
okkur, ekki sem land svo langt í burtu að þján-
ingar okkar skipti engu máli, heldur frekar sem
samferðafólk sem þarfnast mannréttinda og
gæti gert svo margt fyrir heiminn ef við bara
mættum.
Hvað mig sjálfa varðar, þá get ég svarað þér
þessu. Ég las einu sinni bók eftir Rebeccu West,
þar sem hún fjallaði um tónlistar- og myndlist-
armenn sem fylkingu listamanna sem sífellt
ferðast í átt að ógerlegu marki. Ég lít sjálfa mig
þessum augum; sem hluta af fylkingu – öflugri
fylkingu – sem gerir hvað hún getur til að nálg-
ast gæsku og réttlæti. Það ferli er ekki ein-
angrað frá því sem á undan hefur farið eða á eft-
ir mun koma. Ég geri það sem ég þarf að gera á
þessari för, hvort sem það er að sá fræjunum,
taka upp uppskeruna, eða annast um hálf-
vaxnar plönturnar.“
Hungurverkfall Suu Kyi fór í hung-
urverkfall gegn fangelsun sinni árið
2003. Aðgerðin beindi athygli um-
heimsins enn á ný að ástandinu í
Búrma. Herforingjastjórnin boðaði í
kjölfarið nýja lýðræðisumbótaáætl-
un. Myndin er tekin af Suu Kyi að
tala í Rangoon, höfuðborg Búrma, í
febrúar 2003, stuttu áður en hún hóf
verkfallið.
Hamingjudagur 6. maí 2002 var Suu
Kyi látin laus úr stofufangelsinu en að-
eins í stuttan tíma. Stuðningsmenn
Suu Kyi fögnuðu henni er hún kom í
höfuðstöðvar Þjóðarhreyfingarinnar
um lýðræði í Rangoon þennan dag.
Reuters
Friðarverðlaun Nóbels Suu Kyi hlaut
friðarverðlaun Nóbels árið 1991. Eig-
inmaður hennar, Michael Aris, sést hér
ásamt sonum þeirra, Alexander og
Kim, er hann tók við verðlaununum
fyrir hönd eiginkonu sinnar í Osló.
Höfundur er ástralskur blaðamaður og hefur meðal
annars starfað á Canberra Times, Who Weekly og The
West Australian Magazine.
Fleiri fórnarlömb Fleiri hafa mátt
sæta frelsissviptingu í Burma en Suu
Kyi. Hér er hún ásamt Than Shwe,
leiðtoga herforingjastjórnarinnar í
Burma, og Khin Nyunt (t.h.) á mynd
frá árinu 1994 en sá síðarnefndi var
rekinn úr embætti forsætisráðherra
herforingjastjórnarinnar og settur í
stofufangelsi í október 2004.
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 30. SEPTEMBER 2006 5