Lesbók Morgunblaðsins - 30.09.2006, Blaðsíða 8

8 LAUGARDAGUR 30. SEPTEMBER 2006 MORGUNBLAÐIÐ
lesbók
Eftir Dofra Hermannsson
dofri@dofri.is
U
ndanfarið hefur nokkuð
verið rætt um umhverf-
ismál og tengingu þeirra
við stjórnmálin. Fram á
ritvöllin hafa meðal ann-
arra skundað þingkona
vinstri grænna og tveir
umsækjendur um þing-
mannsstarf hjá Sjálfsstæðisflokki, einn meintur
hægri grænn og ung frjálshyggjukona til að tjá
sig um þessi mál. Þingkonan taldi einsýnt að
grænu málin og hin illu öfl markaðshyggjunnar
gætu með engu móti átt samleið sem virðist
ríkjandi skoðun vinstri grænna. Hægrimað-
urinn, sem nýlega hefur uppgötvað að gróður-
húsaáhrifin eru ekki samsæri hrekkjóttra vís-
indamanna, hefur sagt að samdráttur í notkun
jarðefnaeldsneytis muni hafa neikvæð áhrif á
hagvöxt. Hann hefur jafnframt verið sammála
frjálshyggjukonunni um að markaðsöflin og
skýr eignarréttur yfir auðlindum séu náttúru-
og umhverfisvernd til bóta.
Þetta eru gamalkunn viðhorf þar sem kallast
á öfgar úr hægri og vinstri. Þetta eru einfaldar
skoðanir og hafa það eitt sér til ágætis. Þær
eru hins vegar gagnslausar til að leysa þau
gríðarstóru verkefni sem framundan eru í um-
hverfismálum, hvort heldur litið er til óspilltrar
náttúru Íslands eða hnattrænna vandamála
eins og loftslagsbreytinga. Þessi verkefni verð-
ur að nálgast af raunsæi fremur en bókstafstrú
á hægri eða vinstri og á siðferðislegum for-
sendum, ekki síður en efnahagslegum.
Sjálfbær þróun
Árið 1987 kom í fyrsta sinn fram hugtakið
„sjálfbær þróun“. Hún hvílir á þremur stoðum,
efnahagslegri þróun, vistfræðilegri þróun og fé-
lagslegri þróun. Til að þróun geti kallast sjálf-
bær verður hún að vera jákvæð á öllum þessum
sviðum. Þetta er mikilvægt því öll þessi atriði
haldast í hendur. Við höfum ótal dæmi um eyði-
leggingu náttúru og umhverfis þar sem fátækt
ríkir. Kröppum kjörum fylgja vondar fé-
lagslegar aðstæður og átök stríðandi fylkinga
sem kalla á óæskilega umgengni við náttúru og
umhverfi. Á sama hátt geta rýrnandi nátt-
úrugæði vegna arðráns, mengunar eða bresta á
þjónustu vistkerfisins leitt af sér sára fátækt og
hungursneyð.
Hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar er af
sama meiði og meginstef jafnaðarmennsk-
unnar. Líkt og það er andstætt hugsjón jafn-
aðarmanna að örfáir einstaklingar geti á hverj-
um tíma rakað til sín verðmætasköpun
samfélagsins á kostnað fjöldans er það and-
stætt þeirri hugsjón að ein kynslóð geti arð-
rænt komandi kynslóðir með því að taka vist-
kerfið, sameiginlegan arf mannkyns, til
óafturkræfrar nýtingar.
Athyglisvert er að skoða tvær meginstefnur
stjórnvalda undanfarin 15-20 ár með gler-
augum sjálfbærrar þróunar. Kvótakerfið sem
við Íslendingar gumum af sem besta fisk-
veiðistjórnunarkerfi í heimi var tilraun stjórn-
valda til að stunda sjálfbærar fiskveiðar. Þróun
þessa kerfis, einkum þó áhrif eignarréttarins
yfir óveiddum fiski í sjónum og frjálst framsal
þeirrar eignar, getur hins vegar tæpast talist
gott dæmi um sjálfbæra þróun. Vistfræðilega
og ef til vill hagrænt hefur þróunin reynst já-
kvæð en félagsleg áhrif þessara breytinga á
fólk og byggðir landsins hafa reynst afar nei-
kvæð. Fólk hefur verið svipt afkomu sinni, fjár-
hagslegum og menningarlegum grunni byggð-
anna verið kippt burt.
Öðrum þræði til að bæta fyrir þessa nei-
kvæðu félagsþróun hafa stjórnvöld beitt sér af
miklu afli fyrir uppbyggingu stóriðju víða um
land þar sem orku til hennar er að finna.
Stærsta afsprengi þeirrar stefnu er nú í burð-
arliðnum og enn er of snemmt að fullyrða um
jákvæð áhrif hennar á félagsþróun í þeim
landsfjórðungi. Ljóst er þó að miklir peningar
eru nú settir í uppbyggingu í héraðinu, bjart-
sýni ríkir og slíkt hlýtur að teljast jákvætt.
Hins vegar hefur líka verið bent á að óheppi-
legt sé að eitt fyrirtæki í samfélagi sé svo miklu
stærra og voldugra en samfélagið sjálft. Það
grafi bæði undan sjálfstæði samfélagsins og
einstaklingana. Hvort það verður raunin á
Reyðarfirði verður tíminn að leiða í ljós.
Hitt þykir fáum vafamál að miðað við það
fjármagn sem lagt er í framkvæmdina er arð-
semi hennar algerlega óviðunandi enda fékkst
hún hvergi fjármögnuð á frjálsum markaði þótt
víða væri leitað fanga. Um umhverfisþátt stór-
iðjustefnunnar þarf ekki að fjölyrða. Einstakri
náttúru er þar fórnað með óafturkræfum hætti
án þess að nokkur alvarleg tilraun hafi verið
gerð til að meta virði hennar. Viðhorf stjórn-
valda til þessa þáttar er skýr og endurspeglast
í orðum fyrrverandi iðnaðar- og umhverf-
isráðherra og nú síðast orðum forsætisráðherra
sem öll hafa metið þá náttúru sem fórnað er og
fundið léttvæga. Af ofansögðu er ljóst að stór-
iðjustefna ríkisstjórnarinnar samrýmist afar
illa hugsun um sjálfbæra þróun.
Sjálfbær þróun gæti verið stjórnvöldum
ómetanlegt stjórntæki og því er spennandi að
sjá hvort stjórnvöld í nánustu framtíð koma til
með að nýta sér hana betur en gert hefur verið,
hvort heldur er við skipulag byggða, sam-
gangna, uppbyggingu atvinnulífs eða félagslega
þróun.
Á fjölmörgum sviðum erum við, hvað náttúru
og umhverfið snertir, komin að endimörkum
vaxtar. Þeir dagar eru liðnir að sífellt sé hægt
að brjóta ný lönd og byggja hærri strompa og
ljóst að sjálfbær þróun verður að vera grund-
vallarhugtak við stefnumótun stjórnvalda í
framtíðinni. Efnahagsþróunin verður nú að
leita vaxtar í vistfræðilegri hagkvæmni, hafa
þarf í huga að sterk félagsleg þróun er áhrifa-
ríkasta umhverfisverndin og að hvort tveggja
er jákvætt fyrir hagkerfið.
Óafturkræfni, óvissa og náttúruvernd
Almenn umræða um náttúru- og umhverf-
isvernd á Íslandi er enn sem komið er fátæk af
fræðilegum verkfærum og fyrir það líða íslensk
náttúra og þeir sem ætlað var að njóta hennar í
framtíðinni. Gott dæmi um þetta er að enn hef-
ur ekki, þrátt fyrir ærin tilefni, ratað hingað
tæplega fjögurtíu ára gömul aðferð við mat á
því hvort og þá hvenær skuli ráðist í fram-
kvæmdir sem ljóst er að muni valda stór-
felldum og óafturkræfum umhverfisskaða.
Aðferðin byggir á venjulegri kostnaðar-
hagkvæmnigreiningu sem er vel þekkt tæki við
mat á arðsemi framkvæmda af ýmsu tagi og
var þróuð af virtum fræðimönnum (AC Fisher,
JV Krutilla, CJ Cicchetti, KJ Arrow o.fl) á sviði
umhverfishagfræði laust fyrir 1970. Til stóð að
byggja stóra vatnsaflsvirkjun í Hells Canyon í
Snake River sem er ein stærsta þverá Col-
umbia fljótsins. Gljúfrin sem um ræðir eru ein
þau dýpstu í Norður Ameríku og ýmsum þótti
líklegt að verndun þeirra gæti einnig verið
skynsamleg nýting.
Í aðferðafræðinni vegur sú staðreynd þungt
að framkvæmd nú útilokar verndun síðar en
verndun nú útilokar hins vegar ekki fram-
kvæmdir síðar, komist menn að því í framtíð-
inni að slíkt borgi sig. Þetta þýðir í raun að við
bætist einn valkostur sem er að bíða og sjá til
hvort ekki bætist í þekkinguna og hægara verði
um vik að taka ákvörðun sem hafin er yfir vafa.
Til að skilja betur fyrrgreinda aðferðafræði
má gefa sér að í athugun sé að fórna óaft-
urkræft verðmætum náttúruperlum til að fram-
leiða raforku fyrir stóriðju. Tilgangurinn er að
skapa störf í tilteknu samfélagi og fundið hefur
verið út að þetta sé sú aðferð sem gefi flest vel
launuð störf fyrir hverja milljón í fjárfestingu.
Við skulum því kalla þessa leið til eflingar at-
vinnulífsins leið A. Færð eru rök fyrir því að til
séu aðrar leiðir til að efla atvinnulífið t.d. með
fjárfestingu í ferðaþjónustu, stuðningi við ný-
sköpun, bættum samgöngum og eflingu
menntastofnana á svæðinu. Þessi leið krefst
þess ekki að náttúruperlum svæðisins verði
fórnað en gefum okkur að hún sé aðeins dýrari
og köllum hana leið B.
Þar sem A krefst óafturkræfra fórna nátt-
úruperlunnar N segir aðferðafræðin okkur að
þá og því aðeins sé réttlætanlegt að fara í fram-
kvæmdir ef:
Hagnaður A – hagnaður B > hagnaður af verndun
svæðis N um alla framtíð
Ef óvissa ríkir um hagnaðinn ber að túlka þá
óvissu náttúruvernd í hag vegna þeirrar ein-
földu ástæðu að maður verndar ekki eftir á.
Niðurstaða hagfræðinganna varð að lokum
sá að töluverður vafi léki á að hagnaður af
virkjuninni í Hells Canyon yrði meiri en hagn-
aðurinn af því að vernda gljúfrin. Á endanum
var hætt við framkvæmdina.
Því miður gera lög um mat á umhverfisáhrif-
um enga kröfu um að aðferðafræði af þessu
tagi sé beitt en það er algengur misskilningur
að þau lög séu sá varnarmúr sem íslensk nátt-
úra þarfnast. Mat á umhverfisáhrifum er engin
slík vörn en miklu frekar leið til að lýsa áhrifum
framkvæmda og benda á aðgerðir til mótvægis
við þann skaða sem valda á. Að stórum hluta
stafar það af því að náttúruvernd hefur veika
lagalega stöðu. Að öðrum hluta er um að kenna
forherðingu stjórnvalda sem ekki víla fyrir sér
að snúa við úrskurði Skiplagsstofnunar, sem
keyrðu málið í gegnum þingið á ofurhraða af
óbilgirni, þögguðu niður í vísindamönnum og
beittu Alþingi vísvitandi blekkingum og hylm-
ingum til að koma í veg fyrir upplýsta umræðu.
Slík forherðing stjórnvalda hlýtur að heyra til
undantekninga en þó slíkt kæmi ekki til er ljóst
að alvarlegur brestur er í þeirri löggjöf sem
gæta á hagsmuna náttúrunnar gagnvart óaft-
urkræfum framkvæmdum.
Einkarétturinn og
harmleikur almenninga
Til er fræg grein um „harmleik almenninga“
(Garret Harding 1968) en hún fjallar um þá ógn
sem sameiginlegum eignum s.s. landsvæðum
stafar af græðgi hvers einstaklings í að ofnota
almenninginn. Á Íslandi höfum við ýmis nýleg
dæmi um þetta t.d. ofbeit búfjár og ofveiði úr
fiski- eða dýrastofni. Um þetta efni hefur
hægrimönnum orðið tíðrætt og finnst þeim
liggja í augum uppi að eignarréttur á auðlind-
unum, t.d. í gegnum einkavæðingu, sé heppileg-
asta leiðin til að koma í veg fyrir „harmleikinn“.
Rökin sem færð eru fyrir þessu eru þekkt, að
sá sem á hagsmuni af því að fara vel með til-
tekna auðlind gætir þess að svo verði gert.
Þessi rök eru góð svo langt sem þau ná en því
miður hrökkva þau skammt við úrlausn brýn-
ustu verkefna okkar Íslendinga í náttúruvernd-
armálum.
Vandséð er hvernig einkaréttur orkufyr-
irtækja á nýtingu stórra hálendissvæða til raf-
orkuframleiðslu sem er helsta ógnin við hálend-
ið í dag getur orðið sömu náttúru til bjargar.
Nýleg lög um samkeppni á raforkumarkaði
hafa leitt til þess að nú keppast einkaaðilar um
að helga sér öll hugsanleg svæði sem nýta má
til raforkuframleiðslu á Íslandi. Það gera þeir
með því að biðja um leyfi til rannsókna en komi
í ljós möguleiki á nýtingu orkunnar getur við-
komandi aðili sótt um nýtingarleyfi. Þegar fjár-
fest hefur verið í rannsóknum myndast þrýst-
ingur fjárfesta á að fá arð af fjárfestingunni
með sölu á orkunni. Þá ræður mestu hvort
hægt er að mynda áhuga fyrir stóriðju í ná-
munda við virkjunina en m.a. vegna afleiðinga
kvótakerfisins á atvinnulíf í sjávarbyggðum
Græna þungamiðjan
Umhverfisplat „Að telja fólki trú um að umhverfismat dugi til varnar náttúruperlum okkar er í rau
sé farið eftir varnaðarorðum Skipulagsstofnunar frekar en stjórnvöldum henti. Og í ljós hafi komið
Guðni Elísson hóf umræðu um umhverfismál
hér í Lesbók í júlí sem enn vindur upp á sig.
Guðni spurði hvers vegna vinstrimenn virtust
einoka umhverfisumræðuna og sjálfstæð-
ismaðurinn Illugi Gunnarsson brást þegar við
með grein um hægri græna. Kolbrún Berg-
þórsdóttir Vinstri grænum svaraði Illuga og
nú er komið að Samfylkingunni að lýsa sinni
leið í umhverfismálum, leið jafnaðarmanna.