Samvinnan - 01.03.1964, Síða 2

Minnismerki Hailgríms
Péturssonar, gert af
Einari Jónssyni, mynd-
höggvara. Ljósm.: Þor-
valdur Ágústsson.
Samvinnan
MARZ 1964 — LVIII. ÁRG. 3
Útg.: Samband ísl. samvinnufélaga.
Ritstjóri og ábyrgðarmaðu.r:
Páll H. Jónsson.
Blaðamaður:
Dagur Þorleifsson.
2. Raunsæi og bjartsýni, Páll H. Jónsson.
3. Til Ragnheiðar Bogadóttur, kvæði eftir
Sigurð Breiðfjörð.
Nokkur orð um kvæðið og skáldið,
Sveinbjörn Beinteinsson.
4 1 Iallgrímur Pétursson, grein af tilefni
350 ára afmælis sálmaskáldsins, eftir
Jónas Jónsson.
6. Undur veraldar: Pýramídar Egypta-
Iands.
8. Vísindi hellenismans, önnur grein,
Guðmundur Sveinsson.
9. Krossgátan.
11. Kveðið á skjáinn.
12. Samyrkju- og samvinnubú ! ísrael, eftir
Sigurð Einarsson í Holti, fyrsta grein.
14. Rekkjunautar, smásaga eftir Friðjón
Stefánsson.
16. Rússar í vesturvíking, Dagur Þorleifs-
son.
19. Þriðja bréf til æskufólks: Sýnin í Guð-
brandsdal, Páll II. Jónsson.
28. Af erlendum vettvangi: Viðsjár í
Austur-Afríku.
29. Minningarorð um Ingimund Arnason,
Páll H. Jónsson.
Horfst í augu, ljóð eftir Sigurð Ein-
arsson í Holti.
30. Spámenn og spekingar: Karl Bartb
Ritstjórn og afgreiðsla er í Sambands-
búsinu, Reykjavík.
Ritstjórnarsími er 17080.
Verð árg. er 200 kr., í lausasölu kr. 20.00.
Gerð myndamóta annast Prentmót hf.
Prentverk annast Preutsmiðjan Edda h.f
Raunsæi og bjartsýni
Hver sá, sem reynt hefur að hlusta á raddir stjórnmálamanna og félagslegra
leiðtoga undanfarna marga mánuði, hefur ekki komizt hjá að draga af þeim
nokkurn lærdóm um efnahagsástand, íjármál og verzlunarmál. Sannleikurinn
er sá, að þjóðin á nú að búa við margs konar fjárhagslega örðugleika, og á það
jafnt við um sjálfan ríkissjóð, félagssamtök og einstaklinga. Samvinnan mun
leiða hjá sér að taka þátt í umræðum um það, hvað sé hverjum að kenna af því
sem aflaga er gengiö, heldur reyna að ræða hlutina eins og þeir liggja fyrir á
því sviði, sem ritinu er markaður bás.
Hin fjölmennu og þýðingarmiklu félagssamtök, kaupfélögin, eiga nú við mjög
mikla fjárhagserfiðleika að etja. Hin gífurlega dýrtíð og brennandi þörf fólksins,
einkum bændanna, til aukinnar framleiðslu og af þeim sökum meiri og stærri
bygginga og fullkomnari vélakosts, hefur gert það að verkum, að alltaf hefur orðið
erfiðara og erfiðara við hvert uppgjör, að láta endana ná saman, standa í skilum
með nauðsynlegar greiðslur og forðast verzlunarskuldir. Hin gjörbreyttu viðhorf
i búskapnum, þar sem rekstrarfé er orðin undirstaða alls búskapar annars vegar, en
skortur á tiltækum og viðráðanlegum rekstrarlánum hins vegar, hafa átt stóran
hlut að erfiðleikunum. En þótt framleiðslunni sleppi, á hið svonefnda launafólk
fullerfitt með að láta daglegar tekjur hrökkva fyrir daglegum útgjöldum, hvað þá
meira. Eins og nú standa sakir er þetta regla, þótt til séu undantekningar.
Þegar staðreyndir blasa við, er hið eina viturlega ráð að viðurkenna þær og
sé um erfiðleika að ræða, að ráðast þá gegn þeim með hverju því móti er tiltækt
þykir og sæmir.
Kaupfélögin hafa verið þýðingarmikill þáttur í lífi fólksins í landinu í áttatíu
ár. Þau hafa notið góðæris þegar gafst og goldið hallæris, þegar yfir gekk. Við-
skiptakreppur hafa þjakað þau, eins og allt landsfólkið, þegar við þær var að
búa. Hagstætt verzlunarárferði hefur orðið þeim lyftistöng, ef um það hefur verið
að ræða. Víst er um það, að samvinnufélögin hafa fyrr séð syrta í álinn. Fjárhags-
erfiðleikar og viðskiptakreppur eru ekki nýtt fyrirbrigði og eru þær að vísu ekki
léttbærari fyrir það eitt. Hins vegar er reynzlan til þess að læra af henni og
þess vegna er ekki úr vegi að horfa til þess tíma, sem var og hugleiða, hvernig
fyrr hefur verið brugðist við vandanum.
Heimsstyrjöldin fyrri var harður skóli. Sú kennslustund hófst með batnandi
verzlunarárferði fyrir íslenzkan landbúnað. Verð á framleiðslunni stórhækkaði
og var hæst í stríðslok og næsta ár á eftir. Vitrir menn sáu, að svo mundi ekki
lengi standa. Þeir vöruðu við hættunni. Fáir gáfu hins vegar orðum þeirra gaum.
Bændur stækkuðu bú sín eftir megni, svo dæmi sé tekið, til þess að hafa í fram-
tíðinni meira og meira innlegg á hinu hagstæða verði. Svo kom afturkastið, með
skyndilegt og gífurlegt verðfall, skuldir söfnuðust og urðu lítt viðráðanlegar. Þetta
kom mjög hart niður á kaupfélögunum þá, eins og að vísu mörgum fyrirtækjum
öðrum. Skyndilega stóðu menn frammi fyrir staðreyndum, sem ekki varð undan
vikizt. Og hvað var til ráða?
Dæmi skal tekið af einu kaupfélagi. Flestir félagsmenn voru bændur í góðri
sveit. Kaupfélagsstjórinn hafði varað við hættunni, en fékk ekki við ráðið í tíma.
Þegar til alvörunnar kom tók hann til sinna ráða. Hann kvaddi stjórnina til
fundar. Skipulögð var sókn um allt félagssvæðið. Hún fór fram með fundahöldum
meðal félagsmanna, en ekki var við það látið sitja: kaupfélagsstjórinn og trún-
aðarmenn hans gerðu sér ferð heim til manna og ræddu málin. Á fundunum og
í einkasamtölum var sýnt fram á, að ekkert gæti nú bjargað frá félagslegu hruni
og frá örbirgð fjölda heimila, nema sameiginlegt stórt átak. Menn skildu, að ekki
var unnt að eyða meiru en aflaðist. En það hrökk ekki til, verzlunarskuldirnar,
sem safnast höfðu varð að greiða. Fyrr en svo væri gert, urðu hlutaðeigendur
ekki frjálsir menn.
Kaupfélagsfólkið skildi, að félag þess var í voða og það vissi af langri reynslu,
að án þess mátti það ekki vera. Það vissi líka af langri reynslu hverrar kynslóðar
af annarri hvílíkt böl skuldabyrðin var. Og kaupfélagsstjóranum og trúnaðar-
mönnum hans tókst að tala kjark og áhuga í félagsmenn, jafnt konur sem karla.
Fólkið skildi, að félaginu yrði ekki bjargað og efnahag þess sjálfs ekki séð far-
borða, eins og komið var, nema með miklum fórnum. Stórum minnkandi tekjum
varð að mæta með minni eyðslu. Og meira en það. Hinar litlu tekjur urðu einnig
að hrökkva til þess að greiða áfallnar skuldir. Á ótrúlega stuttum tíma gerðist
kraftaverk í þessu héraði. Almenn vakning fór um félagssvæðið, lífguð og studd
af ráðum og dáð leiðtoga, sem hvort tveggja hafði til að bera. Samið var um
skuldirnar og ekki stofnað til nýrra. Fólkið leið enga neyð, en neitaði sér þó um
margt það sem óskir og jafnvel þarfir stóðu til. Sigur vannst.
Margt er ólíkt um þetta dæmi og það sem nú er. Einkum gerir hin brennandi
2 SAMVINNAN