Fálkinn - 19.06.1953, Blaðsíða 10

10
FÁLKINN
garðurinn
okkar
Humall og maríuklukka
Louis Pasteurj|
Framhaldsmyndasaga
fyrir unglinga.
9. Bráðlega ifékk Pasteur mikilsvert
viðfangsefni. í SuðUr-Frakklandi lifir
fjöldi fólks á silkiframleiðslu. Sums-
staðar er heimilið fullt af silkiormunu
Peir eru á öllum hillum, inni í svefn-
herbergjunum og í eldhúsinu og mað-
ur heyrir í þeim ískrið þegar þeir
eru að éta. Lirfurnar eru aldar á lauf-
inu af móberjatrénu og fóikið sem
elur ormana verður að sjá um að
jafnan sé nóg til af þessti laufi og að
lnefilega heitt sé í herbergjunum og
gott loft. Þetta er mikil vinna en
Frakkar höfðu miklar tekjur af siiki-
framleiðslunni. En svo gaus upp ein-
hver sýki og ormarnir drápust unn-
vörpum. Öll hugsanleg ráð voru reynd
til að afstýra þessu fári en ekkert
stoðaði. Og 1865 var Pasteur beðinn
að hjálpa. Hann neitaði fyrst. Hann
hafði svo ífiörgu öðru að sinna og
hafði aldrei á æfinni séð silkiorm og
vissi ekkert um silkiframleiðslu.
10. Loksins lét hann þó tilleiðast,
þegar hann frétti nánar af hve marg-
ir það væru, sem ættu tilveru sina
alla undir þessum vágesti, sem grand-
aði silkiorminum. Þetta var orðið al-
þjóðarmálefni. Nú fluttist Pasteur til
Suður-Frakklands með fjölskyldu
sína og — byrjaði silkiormarækt
sjálfur. Hann rannsakaði mörg þús-
und orma og fann sýklana, sem ollu
veikinni. Hann útlistaði fyrir fólki
að það þyrfti að gæta itrasta hrein-
lætis og eyðileggja öll egg sýktra
orma. En flestum fannst að þeir
hefðu betra vit á þessu sjálfir en þessi
Pasteur, og þess vegna fóru fáir að
ráðum hans. Og þó sáu þeir að silki-
ormarnir sem Pasteur ól upp sjálfur,
þrifust ágætlega.
11. TJm þessar mundir varð Pasteur
fyrir miklum raunum. Fyrst missti
hann telpu, tveggja ára, svo föður
sinn og þar næst aðra dóttur, sem
dó úr taugaveiki. — Þegar síðari dótt-
irín dó gerði Pasteur sér ljóst hve
aflvana maðurinn er gagnvart hinitm
hræðilega óvini, sem heitir smitun.
Hann langaði mest þá til að hætta
við allt annað og rannsaka ýmsa smit-
andi sjúkdóma mannkynsins. En
hann hafði ekki ráðið gátuna um
silkiormasýkina enn, og fleira tafði
hann likal
Pasteur var orðinn kunnur maður.
Napoleon þriðji og drottning hans
buðu lionum heim til sin. Þau sýndu
starfi hans mikinn álniga, og hann
hafði gaman af að segja þeim frá til-
raunum sinum í góðu tómi. En í veisl-
um og samsætum kunni hann illa
við sig.
12. Þegar hann Iiafði dvalið um
stund hjá Napoleon keisara fór hon-
um að leiðast. Hann gat ekki verið
án jtess að fást við rannsóknir sinar.
Hann fékk lánuð kjallaraherbergi i
vínkjallara keisarans og þar fór hann
að líta á flöskurnar. Hann sá 7—8
flöskur, sem honum þótti grunsamleg-
ar útlits, og fór með þær upp í her-
bergið sitt. Meðan verið var að halda
hljómleika með aðstoð ýmsra færustu
tónlistarmanna Frakklands inni í söl-
um keisarans, sat hann yfir smásjánni
sinni og athugaði dropa af þessu víni,
sem honum fannst grunsamlegt.
Skömmu síðar hafði hann lokið rann-
sóknum sínum á sýkhun þeim, sem
eyðileggja vínberin i Frakklandi.
Hann fékk há verðlaun fyrir það af-
rek. Þau voru afhent honum í sam-
sæti sem Napoleon keisari liélt, en
meðal gesta voru ítalíukonungur,
krónprins Prússa, Tyrkjasoldán og
fleiri miklir menn. — Pasteur sat
þarna í veislunni, aumur og vandræða-
legur. iHann var þreyttur eftir að rýna
í smásjána og kvíðinn fyrir því að
sér mundi ekki takast að ráða fram
úr öllum þeim viðfangsefnum sem
honum höfðu verið falin. (Frh.).
— Eg ætlaði varla að þekkja yður
aftur, Brandur Sigurjónsson. En hvað
])ér eruð orðinn feitur og bústinn!
— Eg heiti ekki Brandur Sigur-
jónsson. Eg heiti Stefán Bogason.
— Jæja. Hafið þér þá breytt um
nafn iíka?
— Mér finnst það einstaldega
smekklegt, sagði ungfrú Kossageit, —
þegar gráhærðir menn ganga í gráum
fötum, jarphærðir í brúnum fötum og
svarthærðir i svörtum fötum ....
— En hvernig eigum við þessir
skölíóttu þá að vera, spurði gamli
maðurinn sem sat á móti lienni.
Erlendis tíðkast mjög að láta vafn-
ingsviði klæða húsahliðar grænum
skrúða á sumrin. Hér má þetta einnig
takast. Humall og maríuklukka vaxa
hér vel og teygja sig hátt upp eftir
veggjunum á sumrin, t. d. aljvíða hér
i Beykjavík.
Huniall er harðger jurt og auðrækt-
uð í sæ.milegri garðmold. Humaljurtir
eru scldir lijá skógrækt ríkisins og i
gróðrarstöðinni Alaska og e. t. v. víð-
ar. Líka má taka'græðlinga af liumlin-
um og láta standa í vatni, uns rætur
fara að sjást og gróðursetja síðan
við hús eða aðra veggi eða girðingar.
Nær humallinn fullum þroska á 2—4
ári og klifrar þá oft upp i 4—5 m.
hæð. Hann þarf vírspotta, grind eða
net til að klifra eftir. Vefur humall-
inn sig til hægri eins og gormur um
mjóa hluti. Blöð humalsins eru all-
stór þriflipótt og snörp. Aldinkoll-
Blaðlýs og skógarmaðkar sækja
mjög á ýmsan trjágróður. Blaðlýsnar
eru litil skordýr, dökkar cða grænar
að lit. Sitja þær oft hópum saman
neðan á blöðum og i brumum trjáa
og jurta úti og inni. Blaðlýsnar sjúga
safa úr gróðrinum og valda blaðfalli
of snemma. Skógarmaðkarnir eru
fiðraldalirfur, gráar eða dökkar eða
grænleitar. Maðkurinn nagar göt á
blöðin, sem vefjast utan um hann svo
að hann býr að lokum í e. k. lauf-
skála. Blöðin skemmast og falla. Gera
maðkarnir oft mikinn usla bæði i
görðum og skógi. D. D. T. eyðir möðk-
unum örugglega en dugar litt gegn
blaðlúsum. Gammexan og Dana eitur-
duft eyða bæði maðki og blaðlús. Bcst
er að dreifa þessnm duftlyfjum í
þurru og kyrru veðri í döggvotan trjá-
gröðurinn. Nikotinvökvi (250 gr.—
300 gr. af 80% nikotíni í 100 litra
vatns) er öflugt lytf gegn blaðlúsum
og sæmilegt gegn skógarmöðkum. Úða
skal i kyrru og þurru og hlýju veðri
á þurran gróðurinn. Biladan er öflugt
lyf gegn blaðlúsum og skógarmöðk-
um. Notuð eru aðeins 4—5 gr. Biladan
í 10 lítra vatni. Lyfir síast í gegnuni
hlöðin og eyðir öþrifum einnig neðan
á 'blöðunum þótt úðunarvökvinn lendi
arnir eru gildir, grænleitir eða mó-
leitir. Ilafðir í öl.
Maríuklukkan (Convolvulus sepium)
ber allstór hjartalöguð blöð og stór
hvít eða bleikrauð klukkublóm. Mikill
mjólkursafi er í jurtinni. Vefur sig
um mjóa hluti eins og humall (en til
vinstri) og klifrar allhátt í góðri
mold. Þarf sól og sæmilegt skjól.
Guðlaugur Rósenkranz mun fyrstur
hafa flutt maríuklukkuna inn (í vest-
isvasa sínum). Fjölgað með smá rót-
arspottum. Mun hér og hvar hægt að
fá liana í görðum. Reynið vafnings-
jurtirnar. Þær eru fallegar og auð-
ræktaðar bæði maríukiukka og hum-
all. Sjaldgæfari eru vaftoppur (Loni-
cera caprifolium), sem er vafnings-
runni, með ilmandi gulrauðum blóm-
um og trjásúra (Polggonumbaldschun-
icum) einnig vafningsrunni og hávax-
inn eins og vaftoppurinn.
aðeins á efra borði blaðsins. Bæðí
nikotín og Biladon eru mjög eitruð,
Þarf að fara mjög varlega með þau.
Ætti að loka úðuðum görðum i nokkra
daga eftir úðun.
Ryðsveppur sækir ofl á birki, eink-
um í uppeldisreitum. Verður laufið-
ryðflekkótt og fellur fyrir tímann..
Uðun með Perenox og öðrum kartöflu-
mygluvarnarlyfum heldur ryðsvepp-
unum sæmilega i skefjum. Einnig
brennisteinsdiíft. Hafið gát á áhlaup-
um blaðlúsa, skógarmaðka og ryð-
sveppa og notið lyfið i tæka tíð.
Nornarvendir, þ .e. lirukkublaða,
þéttir greinavendir sjást árlega á birki.
Ber að sníða þá af. Sveppur veldur
nornavöndunum. Nokluið bcr á
reyniátusvepp nú sem oftar. Veldur
hann sárum og visnun greina og
stofna ofan við sárin. Smáar, skemmd-
ar greinar skal skera af. Stofnsár skal
skera með beittum hníf og bera
olíumálningu eða tjöru á sárin. Nýtt
sárasmyrsl sem „Iíankerdood" eða
krabbadrepur heitýr, er nú að koma
til landsins. Hefir það reynst vel í
Hollandi, Noregi og viðar. Nýja lyfið
beinlínis græðir sárin. Sjá nánar í
Garðyrkjuritinu 1953.
Ingólfur Davíðsson.
Humall við Laufásveg 69.
Kvillar í trjám og runnum,