Fréttablaðið - 06.09.2011, Síða 13

ÞRIÐJUDAGUR 6. september 2011 13
VH ehf · Njarðarbraut 11 · 260 Reykjanesbæ · Sími 864-2400 · Sími í verslun 527-2400
Vel valið fyrir húsið þitt
AF GÆÐUNUM
ÞEKKIÐ ÞIÐ PALLAEFNIÐ
FRÁ VÖLUNDARHÚSUM
VH
/
1
1
-0
5
Pallaefni, panill, girðinga-
efni, undirstöður, skrúfur
og festingar á frábæru
vor-tilboðsverði.
Sjá nánar á heimasíðu
www.volundarhus.is
70 mm bjálki / Tvöföld nótun
Tilboð Gestahús 25 m²
kr. 1.689.000,- án fylgihluta
kr. 1.989.000,- með fylgihlutum
og byggingarnefndar teiknisetti.
31.5 m² kr. 2.149.000,- án fylgihluta
36.0 m² kr. 2.229.000,- án fylgihluta
39.0 m² kr. 2.499.000,- án fylgihluta
Sjá nánar á heimasíðu www.volundarhus.is
Garðhús og gestahús
í úrvali á frábæru verði
Sjá nánar á heimasíðu
www.volundarhus.is
I. Gagnrýni á lög og lögfræðinga
Í þjóðfélagsumræðunni hefur
að undanförnu borið á gagnrýni
á lögin og störf lögfræðinga.
Dómarar hafa sætt ámæli fyrir
að stunda pólitík klædda í lög-
fræðilegan búning og verið sak-
aðir á stundum um óhóflegan
„formalisma“, eins og t.d. þegar
Hæstiréttur ógilti kosningar til
stjórnlagaþings í janúar sl. Þegar
málsúrslit hafa hins vegar átt upp
á pallborðið hjá almenningi, og
einkum hjá þeim sem hæst hafa
haft í umræðunni, þá eru dóm-
arar lofaðir fyrir störf sín. Dæmi
um þetta eru gengisdómar Hæsta-
réttar frá því í júní og september
2010.
Sú gagnrýni sem fram hefur
komið á lögin og lögskýringar
dómstóla virðist endurspegla
þann skilning að við túlkun laga
skuli dómarar ávallt markvisst
stefna að niðurstöðu sem telst
skynsamleg, sanngjörn og réttlát.
Ef túlkun laganna leiði til slíkr-
ar niðurstöðu hljóti aðferðin sem
notuð er að vera rétt. Ef niður-
staðan virðist hins vegar óskyn-
samleg og óréttlát verði sá dómari
sem að henni kom talinn „formal-
isti“, aðhyllast „lagahyggju“, vera
„lögtæknir“ eða horfa fram hjá
„anda laganna“. Hann láti þannig
réttlætið með öðrum orðum víkja
fyrir lagabókstafnum. En er þetta
réttur skilningur á lögunum og
beitingu þeirra í framkvæmd? Í
þessari grein verður leitast við að
varpa örlitlu ljósi á það verkefni
að túlka lög sem Alþingi hefur
sett.
II. Hvernig er rétt að túlka lög
sem Alþingi setur?
Þegar spurt er, hvernig er rétt að
túlka lög sem Alþingi setur, verð-
ur að halda því til haga að við því
er ekkert einhlítt svar.
Mikilvægt er að gera fyrst
grein fyrir því hvað verið er að
túlka. Lög sem Alþingi setur fela í
sér skrifleg fyrirmæli þingmanna
sem hafa í kosningum fengið vald
til að segja okkur hinum fyrir
verkum. Ólíklegt er hins vegar að
þingmenn hafi mótað sér afstöðu
til þess hvernig ber að túlka þau
lög sem deilt er um í þorra þeirra
mála sem rata á fjörur dómstóla.
Fjölbreytileiki mannlífsins er
slíkur að þingmenn geta ekki séð
öll tilfelli fyrir. Lögfræðin hefur
því m.a. það hlutverk að gera
grein fyrir þeim aðferðum sem
heimilt er að nota þegar svo hátt-
ar til.
Texti lagaákvæðis, sem vilja-
yfirlýsing þjóðkjörinna þing-
manna, hlýtur að vera útgangs-
punkturinn þegar lagt er mat á
það hvaða regla gildir. Ekki má
þó túlka lagaákvæði bókstaflega
og þá án tillits til þess samheng-
is sem það er hluti af. Heildarmat
á samhengi lagaákvæðis verður
ávallt að eiga sér stað. Verður
eftir atvikum að horfa til upplýs-
inga um þingmeðferð lagafrum-
varpa, til annarra lagaákvæða,
skoða sögulega þróun löggjafar á
hlutaðeigandi sviði og dómafram-
kvæmd. Einnig verður að hafa í
huga að við samþykkt laga er
jafnan verið að stefna að tilteknu
markmiði, þ.e. að veita mönnum
rétt, kveða á um skyldu þeirra,
mæla fyrir um boð og bönn.
Verður því að hafa markmið laga-
ákvæðisins að leiðarljósi ef það er
á annað borð hægt að staðreyna
hvert það er innan marka laga-
textans.
Ekki má þó gleyma því að lög
sem Alþingi setur eru gjarn-
an niðurstaða pólitískrar mála-
miðlunar. Lög kunna þannig að
stefna að fleiri en einu markmiði.
Ekki er heldur víst að markmið-
in gangi öll í sömu átt. Það getur
verið harla vandasamt að leysa
úr ágreiningi um merkingu laga
þegar svo háttar til. Dómarar
verða þá að passa það að ljá ekki
einu markmiði of mikið vægi á
kostnað annarra sem lögin kunna
að stefna að. Sem dæmi má nefna
að einn megintilgangur laga um
kosningar til stjórnlagaþings var
sá að þjóðin fengi að kjósa þá ein-
staklinga sem hefðu það verkefni
að gera tillögur að nýrri stjórnar-
skrá. En það var jafnframt eitt af
markmiðum laganna að kosning-
arnar yrðu leynilegar. Þau mark-
mið gátu eftir atvikum leitt til
mismunandi niðurstöðu eins og
ákvörðun Hæstaréttar um ógild-
ingu kosninganna ber með sér.
Í þessu kann að felast töluvert
svigrúm dómara til mats. Undan
því verður hins vegar ekki vikist
þegar um er að ræða túlkun laga
sem menn hafa sett til að hafa
áhrif á breytni manna og skipu-
lag í samfélagi þeirra.
III. Hvað er átt við með „anda
laganna“?
Þegar talað er um anda laganna
er gjarnan óljóst við hvað er átt.
Ef skírskotað er til þess að það sé
ávallt hlutverk dómara að skapa
reglu sem er skynsamlegust og
réttlátust þá er í reynd verið að
krefjast þess að dómarar taki
sér löggjafarvald. Það er hlut-
verk Alþingis að setja lög og þar
gerum við borgararnir þá kröfu
til þingmanna að þær reglur séu
jafnan skynsamlegar og sann-
gjarnar. Hafi það tekist er það
stjórnskipulegt hlutverk dómara
að ljá lögunum slíka merkingu við
túlkun þeirra. Hafi þar skort á er
það ekki hlutverk dómara að laga
lögin að persónulegum skoðunum
þeirra á því hvaða niðurstaða telst
sanngjörnust og réttlátust.
Ekki er þar með sagt að dóm-
arar eigi að horfa fram hjá skyn-
samlegu og réttlátu mati á því
hvaða lög skuli gilda í landinu.
Dómarar verða oft að styðjast við
ýmsar grundvallarreglur í réttar-
kerfinu sem byggja á sanngirnis-
og réttlætissjónarmiðum, s.s. um
meðalhóf og jafnræði, sem geta
haft áhrif við túlkun laga.
Lagaákvæði eru auk þess oft
orðuð með matskenndum hætti
og gera stundum beinlínis ráð
fyrir því að dómarar meti hvort
sanngjarnt er að einstaklingur fái
ákveðinn rétt eða beri ákveðna
skyldu. Við slíkar aðstæður
verða þeir að sinna skyldu sinni
eftir bestu samvisku. Skiptir því
verulegu máli að til dómarastarfa
séu valdir einstaklingar með yfir-
gripsmikla þekkingu á lögunum
og hafi einnig til að bera persónu-
lega eiginleika sem hæfa starfi
dómara.
IV. Dómstólar verða að sæta mál-
efnalegu aðhaldi
Þegar samfélag verður fyrir áfalli
á borð við það sem við gengum í
gegnum hina örlagaríku daga í
október 2008 er ekki nema eðli-
legt að samfélagsgerðin, þ. á m.
réttarkerfið, sé tekið til endur-
skoðunar.
Engar stofnanir samfélagsins
eru þar undanskildar, allra síst
dómstólarnir sem þurfa á mál-
efnalegu aðhaldi að halda. Til
þess að gagnrýni á stofnanir sam-
félagsins nái tilgangi sínum og
leiði til umbóta þurfa menn hins
vegar að taka fullnægjandi tillit
til þeirra forsendna sem kerfið
byggir á.
Þegar spurt er, hvernig er rétt að túlka
lög sem Alþingi setur, verður að halda því
til haga að við því er ekkert einhlítt svar.
Mikilvægt er að gera fyrst grein fyrir því hvað verið er
að túlka.
Um lög og lögskýringar
Róbert Spanó
prófessor og forseti
lagadeildar HÍ
HUGLEIÐINGAR
UM LÖG OG RÉTT