Faxi - 01.12.1985, Blaðsíða 63

HEGÐUNARREGLUR
Lifnaðarhættir kennslukonunnar
hafa breyst verulega síðustu 60-70
árin. I stéttarblaði kennara frá 1915
má finna þessar hegðunarreglur
kennslukvenna þeirra tíma.
★ Þú mátt ekki giftast meðan starfs-
samningur þinn er í gildi.
★ Þú mátt ekld láta sjá þig í félags-
skap karlmanna.
★ Þú verður að vera heima hjá þér
frá klukkan 8 að kvöldi til 6 að
morgni nema skólastarfið kreíjist
annars.
★ Þú mátt ekki láta sjá þig á reiki í
miðborginni eða fara inn í ísbúð.
★ Þú mátt ekki fara út fyrir borgar-
mörkin nema með leyfi skóla-
nefndarformanns.
★ Þú mátt ekki ferðast í bfl eða
vagni með karlmanni, nema hann
sé faðir þinn eða bróðir.
★ Þú mátt ekki reykja sígarettur.
★ Þú mátt ekki klæðast skærlitum
fötum.
★ Þú mátt ekki undir nokkrum
kringumstæðum lita á þér hárið.
★ Þú verður að vera í að minnsta
kosti tveimur undirpilsum.
★ I’ilsin mega ekki vera styttri en
fimm sentimetrum yfir ökla.
★ Til þess að halda skólastofunni
hreinni og snyrtilegri verður þú
að sópa gólfið minnst einu sinni á
dag, skúra það minnst einu sinni
í viku, hreinsa töfluna minnst
einu sinni á dag, og kveikja upp
klukkan 7 á morgnana, svo stofan
sé orðin notaleg klukkan 8.
Buckeye Farm News.
•
LANGÞRÁÐ
GÖTULÝSING
Á þjóðveginum gegnum Njarðvíkur-
bæ hafa oft orðið stór umferðarslys -
margir látið lífið og mikið eignatjón
orðið. Reynt hefur verið að bægja
hættunni frá með bættri götulýsingu,
það hefur verið gert í áföngum nú síð-
ast í haust með góðri lýsingu alla leið
inn í Innri-Njarðvík.
Kafflð
er upprunnið frá hitabeltisskógum
Afríku. Það er unnið úr berjum af sí-
grænum runnum og trjám kaffiplönt-
unnar. Kaffitréð vex villt í uppruna-
legum heimkynnum sínum. Til eru
um 25 mismunandi afbrigði þess. Um
þriðjungur mannkyns drekkur itaifi
að staðaldri, ýmist heitt eða lcalt. Að-
alvinsældir kaffis byggjast á áhrifum
þess. Þeim veldur koffínið. í arabíska
kaffinu er koffíninnihaldið 0,8% til
1,5%, en 1,6% til 2,5% í Robustakaffi.
(Af þeim styrkleika er nain Robusta-
kaffis dregið. Robust þýðir: Sterkur/-
bragðmikill). Alkunnugt er, að mikil
kaffidrykkja getur valdið hjartasjúk-
dómum, mígreni, bjúg, langvarandi
asma og svefntruflunum.
Ræktun kaffitrjáa
I Mið- og Suður-Ameríku er mest
ræktað af arabisku lcaffi, en Robusta-
kaffi er algengara í Afríku. Til eru ým-
is afbrigði af þessum tveimur algengu
tegundum kaffitrjáa.
Kaffitré þurfa mikinn hita til vaxtar.
Heppilegt hitastig er 23-24 gráður á
Celsius. Úrkoma þarf að vera frá 1500
til 2000 millimetrar á ári. Það nægir til
dæmis við ræktunina í Arabíu þó þar
komi 2-3 mánaða þurrkatími árlega.
Ef úrkoma er minni en 1000 milimetr-
ar á ári þarf að vökva plönturnar.
Plöntun kaffitrjáa fer nú fram á opn-
um skóglausum svæðum. Eru u.þ.b.
1200 til 1800 plöntur á hektara.
Fyrstu 3 til 4 árin þurfa plönturnar
mikla umhirðu og vökvun. Eftir það
fara ber trjánna að þroskast, og síðast
verða þau mjög bragösterk og girnileg
í útliti. Berin eru nokkurn tíma að ná
fullum þroska. Fer það mest eftir veð-
urfari. Ber Arabíu kaffisins þroskast á
u.þ.b. sjö mánuðum, en ber Robusta
kaffisins á níu mánuðum. Fullþroslca
verða berin rauð að lit. Þau eru tínd af
með höndunum.
Fyrr á tímum tíðkaðist að rækta
kaffi í skugga trjánna, en það gaf
minni uppskeru, 500—1000 kg. af
hverjum hektara. Um 1960 hófust nýj-
ar aðferðir við ræktun sem gáfu allt að
tvær til þrjár lestir af hreinu lcaffi af
hektara. Nú er algengast að af hverj-
um hektara fáist 800 til 1200 kg. af
Arabíu kal'fi, en 1000-1800 kg. af
Robustakaffi.
Brennsla og mölun
Eftir að kaffiberin hafa verið tínd af
trjánum hefst flókin ferð þeirra í gegn-
um alls konar vélar og áhöld. Berin
eru hreinsuð og brennd við mjög hátt
hitastig, 220 til 230 gráður á Celsius.
Verða þá til hinar alþekktu kaffibaun-
ir. Losna þá ýmis efni úr þeim við
brennsluna og þær fá brúnan lit. Eftir
það fara baunirnar í mölun. Mölunin
er mismikil og kaffið verður miskom-
að. Surnt er fínmalað, annað grófara.
Þar verða mismunandi gerðir kaffis,
t.d. að styrkleika. Þannig er t.d.
espresso kaffi búið til.
Kaffirót
Snemma hóí'u menn að drýgja kaffið
með svokallaðri kaffirót, eða exporti,
eins og það var kallað hérlendis.
Exportið var notað hér á landi allt
fram yfir 1960. í sumum löndum hef-
ur rótin jafnvel að miklu leyti verið
notuð í stað kaffis. Til dæmis í Belgíu
og Hollandi, Þýskalandi og austur í
Indlandi.
Heimslfamleiðsla
Fram til 1971 var Brasilía mesta
kaffiræktarland í heimi. En þá hafði
hlutdeild Brasilíu í kaffiframleiðsl-
unni lækkað úr 66% árið 1900 í 41%
1971. Kólumbía framleiðir næstmest
allra ríkja af kaffi. I þriðja sæti var
Fílabeinsströndin í Afríku. Árið 1971
voru Evrópumenn mestu lcaffisvelgir í
heimi, en þeir fluttu inn 1.800,000
lestir af kaffi. Bandaríkjamenn
drukku næst mest, íluttu inn
1.250,000 lestir.
Upphaf kaffidrykkju
Villtar kaífiplöntur, upprunnar við
borgina Kaffa (eða Kefa) í suðvestur
Eþíópíu í Afríku, voru fluttar af arab-
ískum kaupmönnum til suður Arabíu
á 15. öld. Þar hófst ræktun þeirra.
Annars eru til ýmsar gamlar sögu-
sagnir um menn sem komust í kynni
við kaffið. Ein sagan er um arabískan
geitahirði, sem talið er að hafi verið
uppi um 850 e. Kr. Geitur hans kom-
ust í villta kaffirunna og átu þá af mik-
illi græðgi. Áhrifin urðu þau, að
skepnurnar hegðuðu sér undarlega og
tóku upp á ýmsum kúnstum. í berjum
kaffirunnanna hefur því verið mikið
koffín.
Sennilega hafa arabískir kaupmenn
og sæfarendur sem sigldu um Rauða-
hafið, snemma komist í kynni við
þennan drykk, þó öruggar sannanir
séu fyrst til um flutning kaffis til
Arabíu á 15. öld. Arabar höfðu þá öld-
um saman stundað verslun í austur
Afríku.
Kaffið hlaut skjóta útbreiðslu meðal
Araba, sérstaklega á Arabíuskagan-
um. Því ollu hin örvandi áhrif þess.
Kaffið hefur þá verið mun sterkara en
nú á tímum. Það var brátt tekið upp
við trúarathafnir meðal Múhameðs-
trúarmanna. En hinir íltaldssömu
Múslimar vildu banna notkun þess.
Töldu það hafa svipuð áhrif og áfengi,
en það bannar Kóraninn. Því lá hegn-
ing við neyslu kaffisins. En kaffið hélt
áfram að breiðast út, enda hefur það
sennilega fært arabískum kaupmönn-
um björg í bú, sérstaklega vegna versl-
unar við Evrópu. Vegna flutninganna,
sem aðallega fóru fram á úlföldum,
var aðeins hægt að flytja lítið magn af
lcaffi í einu, á markaði í Evrópu. Verð
þess varð því mjög hátt, þar sem eftir-
spurnin var meiri en framboðið.
Nafnorðið kaffi
er líklega dregið af arabíska orðinu:
qahwah. Þaðan barst orðið inn í
tyrknesku: kahveh. Að vísu halda
sumir málfræðingar því fram, að orðið
sé dregið af borginni Kaffa í Eþíópíu,
sem er álitin upphafsstaður kaffisins.
Um þetta skal þó ekkert fullyrt. En
orðið breiddist brátt út tii flestra álfa
heimsins, og inn í óskyldustu þjóð-
tungur. Skulu nefnd hér fáein dæmi.
Danska og sænska: Kaffe.
Bæheimska (í Tékkóslóvakíu): Kava.
Franska, spænska, portúgalska:
Café.
I^atína: Coffea.
Finnska: Kahvi.
Hollenska: Kaffie.
Gríska: Kafeó.
Ungverska: Kavé.
Rússneska: Koplic.
Pólska: Kawa.
Kínverska: Kai-fey.
Japanska: Kéhi.
Persneska: Qéhvé.
Kaffið í Evrópu
Frá ríkjum Araba barst kaffið til Evr-
ópu á 16. og 17. öld, sennilega um
fýrkland. Kaffið olli einnig deilum í
Evrópu. Sumir töldu það skaðlegt og
vildu banna það strax, aðrir töldu það
nokkurs konar heilsudrykk, jafnvel
töfradrykk. Um miðja 17. öld var
kaffið orðið verulega vinsælt, sérstak-
lega eftir að tekið var að stofna kaffi-
hús. I'yrsta kaffihúsiö í Lundúnum
var opnað um 1652 al' Suðurlanda-
búanum Pasqua Rosée. Hann lét og
fyrstur prenta kaffiauglýsingar til að
hengja upp á götum og torgum. I aug-
lýsingu hans frá 1652, segir m.a. um
kaffið og áhrif þess:
„Hressir andann og eykur glað-
lyndi. . . er gott gegn sárindum í aug-
um. . . sérstaklega gott sem vörn
gegn bjúg, liðagigt og skyrbjúg. . .
hvorki fylgir því niðurgangur né
hægðatregða“.
Kaffið var komið til íslands rúmri
öld eftir birtingu þessarar auglýsing-
ar, og nam fyrst land í Reykjavík.
Kaffihúsum fjölgaöi fljótt, og þau
urðu brátt miðstöövar stórborga, sem
voru í örum vexti. Á kaffihúsum dafn-
aði marglitt mannlíf. Þar urðu oft
miklar umræður um stjórnmál og
bókmenntir, ijármál og félagsmál, svo
nokkuð sé nefnt. Rekstur kaliihúsa
varð líka fljótt ábatasamur. Frá Bret-
landi bárust áhrif þeirra til nýlendn-
anna í Ameríku. Fyrstu kaffihúsin
þar voru stofnuð um 1689 í borgunum
Boston, Ffladelfíu og New York.
„Kalfihús kaupmannanna" varstofn-
að 1737 í New York. Sumir fræðimenn
álíta jafnvel, að þar hafi einna fyrst
verið lagt á ráðin um stofnun Banda-
rílcja Norður-Ameríku, um 40 árum
síðar. Slík voru áhrif kaffihúsanna,
þau fæddu af sér heil heimsveldi.
Kaffið varð æ vinsælla
Fram til loka 17. aldar kom stærsti
hluti lcaffiuppskerunnar frá Yemen í
suður Arabíu. En þar kom, að eftir-
spurn varð svo mikil, að arabískir
kaupmenn gátu ekki sinnt flutning-
unum á hinum hægfara úlfaldalestum
sínum. Evrópumenn, sem þá voru í
nýlenduleit, tóku nú fruntkvæðið í
ræktun kaffisins. Á eynni Sri Umlca
(Ceylon) við Indland, hófst kalfirækt-
un 1658, í hollensku nýlendunum í
Indónesíu um 1696. í Mið-Ameríku
hófst kaffiræktun á eyjunum í Karab-
íska hafinu: 1715 á Haiti og Santo
Domingo, Jamica 1730, Kúbu 1748,
Puerto Rico 1755. Á meginlandinu: i
Costa Rica 1779, Mexfkó 1790. í Suð-
ur-Ameríku: í Brasiliu 1727, Venezu-
ella 1784, Kólumbíu seint á 18. öld og
til Hawaii-eyja barst kaffiræktun
1825.
(Þýtt úr Brcsku alfrteðilxtkinni 4. bindi,
bls. 818-820. Stærri útgál'an frá 1982. Enn-
fremur stuðst við útgáfuna frá 1957, 5.
bindi, bls. 944).
Skúli Magnússon.
Þaö er álit manna í sveitinni
aö þaö séu minnstu lömbin á
haustin sem fæöast eftir aö þau
eru borin. (Frásögn eins bú-
fræöings).
Hjálækninum. — Læknir-
inn: Jæja maöur minn. Hvaö
hafiö þér nú á samviskunni?
— Sjúklingurinn: Útbrot á
sitjandanum.
FAXI 375