Morgunblaðið - 21.02.2009, Qupperneq 26

26
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 21. FEBRÚAR 2009
Einar Sigurðsson.
Ólafur Þ. Stephensen.
Forstjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal.
Útlitsritstjóri:
Árni Jörgensen.
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á slóðinni http://morgunbladid.blog.is/
Kaupir þúpasta á 578krónur í 10-
11 þegar þú getur
keypt það á 129
krónur í Kasko?
Verðmunurinn í
verðkönnun ASÍ er
sláandi. Á þessum
pastaskrúfum er
munurinn 348 prósent. Í 23 til-
vikum var verðmunur á þeim 40
vörutegundum sem ASÍ kann-
aði yfir 100 prósent. Hvergi er
hann undir 30 prósentum.
Ester Sveinbjarnardóttir,
verkefnisstjóri verðlagseftirlits
ASÍ, bendir á að athygli veki
hversu lítill verðmunur sé á
vörum sem komi verðmerktar
frá heildsala í verslanir, s.s. á
ostum og ýmsu áleggi. Það get-
ur verið ólöglegt að formerkja
vörur og því er ekki annað hægt
en taka undir með henni að
Neytendastofa ætti að taka á
þessum vanda vinni hún ekki
þegar að því að uppræta hann.
Matvörumarkaðurinn hefur á
undanförnum árum þróast í átt
að fákeppni, samþjöppunin hef-
ur verið mikil. Samkeppniseft-
irlitinu reiknast til að Hagar
hafi ráðið yfir 50% dag-
vörumarkaðar árið 2006,
Kaupás 22% og Samkaup 15%.
Risarnir reka bæði há- og lág-
vöruverslanir. Árvekni neyt-
enda er lykillinn að því að sam-
keppnin skerpist og álagning
lækki.
Athygli vekur að sem fyrr er
verðmunurinn í Bónus og Krón-
unni oft ekki nema króna eða í
ellefu skipti. Þessi algengi
verðmunur sýnir
hversu vel keppi-
nautarnir fylgjast
hvor með öðrum.
Þegjandi sam-
komulag virðist
ríkja um hvor sam-
steypan er krónu
dýrari; Krónan.
Einhverjir kunna
að líta á krónumuninn þannig
að lágmarksálagning sé á þess-
um vöruflokkum, þar sem sam-
steypurnar bjóða þessar vörur
undantekningarlaust ódýrast.
Aðrir gætu túlkað það svo að
þegar stórar samsteypur hafi
náð að stilla saman strengi sína
skapist tækifæri fyrir nýja aðila
á markaði.
Hver og einn er ábyrgur fyrir
matarinnkaupunum sínum og
kjósi hann að greiða sömu vör-
una þrefalt hærra verði en hann
getur er honum það í sjálfsvald
sett. En þegar margir eru
ómeðvitaðir við matarinnkaupin
minnkar áhrifamáttur hinna
meðvituðu. Þeir verða undir.
Sé landsmönnum annt um að
fá sem mest fyrir rýrnandi
krónur sínar ættu þeir að horfa
í hverja þeirra. Þeir ættu að
skoða verðmerkingar sem og
verðið miðað við magn og kippa
ekki kjúklingabringunum á 40%
afslætti úr hillum verslana án
þess að ganga úr skugga um
hvort afsláttarverðið er í raun
lægra en á sambærilegri vöru
án afsláttar.
Matvörumarkaðurinn getur
stökkbreyst á næstu misserum.
Það er í höndum neytenda
hvert hann stefnir.
Sé landsmönnum
annt um að fá sem
mest fyrir rýrnandi
krónur sínar ættu
þeir að horfa í hverja
þeirra. }
Meðvitund í matinn
Skólayfirvöldhafa unnið
markvisst að því
að koma í veg fyr-
ir andlegt ofbeldi
eins og einelti í skólum. Unn-
ið er eftir ákveðnum ferlum
sem hjálpar fólki að sjá ein-
kenni eineltis og bregðast
tímanlega við.
Í vikunni hefur Morg-
unblaðið sagt frá tveimur lík-
amsárásum sem nemendur í
Fjölbrautaskóla Suðurlands
urðu fyrir. Erfitt er að alhæfa
hvort ofbeldi í skólum á Ís-
landi sé að aukast út frá
tveimur dæmum. Hins vegar
gefur alvara þessara árása
tilefni til að kanna hvort það
þurfi að vinna skipulegar
gegn ofbeldi í skólum.
Skólinn er vinnustaður
nemenda og kennara. Það er
ólíðandi að fólk þurfi að óttast
um öryggi sitt á vinnustað.
Það á auðvitað við um alla en
sérstaklega unga nemendur.
Verði ofbeldi eða hótun um
ofbeldi hluti af starfsum-
hverfi þeirra getur það haft
skaðleg áhrif á sjálfsmynd og
vellíðan unglinga.
Engir foreldrar
og forráðamenn
eiga að þurfa að
óttast um öryggi
barna sinna í skólanum.
Komi upp tilvik um ofbeldi
verður að taka á þeim af festu
þegar í stað. Þrátt fyrir að
nær allir skólar landsins séu
reknir af ríki og sveit-
arfélögum er óviðunandi að
skólastjórnendur feli sig á
bak við stjórnsýslulög þegar
slík tilvik koma upp.
Ef opinberum aðilum er
treyst fyrir umsjón barna
verður að vera kristaltært að
kerfið sé í stakk búið til að
taka ákveðið á öllum árekstr-
um í skólanum.
Ákveðið meðalhóf er nauð-
synlegt og allir eiga rétt á að
koma sjónarmiðum sínum á
framfæri. Það er samt óþol-
andi tilhugsun að barn eða
unglingur þurfi að horfast í
augu við kvalara sína daginn
eftir barsmíðar. Mikilvægt er
í þessum málum eins og öðr-
um ofbeldismálum að refsa
ekki fórnarlambinu.
Mikilvægt að refsa
ekki fórnarlambinu.}Ofbeldi í skólum
Í
vikunni fór fram umræða um heil-
brigðismál á Alþingi. Viðfangsefnið
var niðurskurður. Hvernig spara ætti
þúsundir milljóna í heilbrigðiskerfi
sem þegar hefur verið tálgað inn að
beini. Allir sem til máls tóku voru sammála
um að ekki ættum við annarra kosta völ en að
herða ólarnar – líka að heilbrigðiskerfinu.
Ýmislegt varð mér umhugsunarefni, en ekki
síst setning sem við höfum öll oftsinnis heyrt.
Það var þegar sagt var um áform fyrrverandi
heilbrigðisráðherra – áform sem nú hafa verið
slegin af – að stundum þyrfti að grípa til óvin-
sælla aðgerða.
En hvað er vinsælt og hvað óvinsælt á tím-
um sem þessum, og hvað rétt og rangt? Getur
það jafnvel farið saman, það sem er rétt og
sanngjarnt, og það sem er vinsælt? Ég held að einmitt
núna sé vinsæla leiðin hjá þjóðinni aðeins ein: að sjá
glitta í réttlæti og eygja von. Ég held að fólk sé tilbúið til
að leggja mikið á sig, mjög mikið, til að komast í gegnum
þetta allt saman ef það veit og trúir að einhvers konar
sanngirni sé höfð að leiðarljósi í úrvinnslu erfiðleikanna.
Eða skiptir það ekki máli á sjúkrahúsi, svo við komum
aftur að heilbrigðisþjónustu, hvort byrjað er á að skerða
kjör lægstlaunaða ræstingafólksins eða verktaka-
greiðslur þeirra sem mest hafa? Skiptir ekki máli hvern-
ig landsbyggðarfólk sér mesta hagræðingu við skipu-
lagningu heilbrigðisþjónustu í sínu héraði? Í vikunni
fengum við að heyra að sums staðar vill fólk
efla sjálfstæði þeirra stofnana sem eru fyrir
hendi en jafnframt leita samlegðaráhrifa í
frjálsu samstarfi. Annars staðar er vilji til
sameiningar. Á ekki að hlusta á þessi sjón-
armið? Er slíkt kannski í senn rétt, sann-
gjarnt og vinsælt þótt það snúi að óvinsælum,
erfiðum aðstæðum? Skiptir ekki einmitt lyk-
ilmáli hvort starfað er samkvæmt einhliða
valdboði eða leitað samráðs? Sameiginlega
verða bestu lausnirnar til, og aðeins þannig
vinnum við okkur út úr þeim hrikalega vanda
sem við stöndum frammi fyrir. Starfsfólk
heilbrigðisþjónustunnar um allt land hefur
sýnt ótrúlega þrautseigju, útsjónarsemi og
þolinmæði við alltof erfiðar aðstæður og nið-
urskurð til langs tíma. Nú er fólk enn á ný
tilbúið til að taka á sig byrðar, en aðeins ef rétta leiðin er
farin, leið samræðna og samráðs, og leið sanngirni en
ekki valdboðs. Vinsæla leiðin. Þá er fólk jafnvel tilbúið í
launaskerðingu, ef það veit að leið réttlætis er valin.
Staðreyndin er nefnilega sú að það er ekki bara inni á
Alþingi sem fólk gerir sér grein fyrir mikilvægi þess að
fara vel með, beita útsjónarsemi, ná niður kostnaði. Allir
vilja vera með. Öll þjóðin vill vinna sig út úr kreppunni.
Rétta leiðin og já, jafnvel vinsæla leiðin, er að leita sann-
gjarnra lausna – og komast þannig sem heilust í gegnum
þessa óvinsælu tíma sem við lifum.
liljagretars@gmail.com
Guðfríður Lilja
Grétarsdóttir
Pistill
Förum vinsælu leiðina
Eftir Baldur Arnarson
baldura@mbl.is
Þ
etta er mjög fornfáleg
löggjöf frá árinu 1949 og
alls ekki í samræmi við
þær kröfur sem við ger-
um í dag til löggjafar af
þessum toga. Hvað sem okkur ann-
ars finnst um hvalveiðar. Ef menn
vilja á annað borð stunda hvalveiðar
á Íslandi þá þarf að vera einhvers
konar heilsteypt löggjöf um þau
mál,“ segir Ástráður Haraldsson
hæstaréttarlögmaður, sem kannaði
lagalegan grundvöll hvalveiðilöggjaf-
arinnar að beiðni Steingríms J. Sig-
fússonar, sjávarútvegs- og landbún-
aðarráðherra.
Tilefnið var að Einar K. Guðfinns-
son, forveri Steingríms í embætti,
heimilaði veiðar á hrefnu og lang-
reyði á síðustu dögum sínum í emb-
ætti og er Ástráður ekki í nokkrum
vafa um að lokinni skoðun sinni á lög-
unum að skilgreina þurfi betur ýmis
ákvæði um veiðarnar.
„Slík löggjöf þarf að uppfylla þau
skilyrði sem við setjum um nútíma-
lega löggjöf sem fjallar um nýtingu á
auðlindum sjávar, hverjir eigi rétt til
nýtingar, samanber það sem við höf-
um í fiskveiðistjórnunarlögunum,
hvernig eigi að úthluta veiðiheimild-
unum og hvað eigi að miða við í þess-
ari úthlutun. Þarna er það í besta
falli mjög óljóst hvernig staðið skuli
að þessu. Síðan er öll stjórnsýsla
hvalveiða mjög fornfáleg. Hlutverk
Fiskistofu er ekki skilgreint hvað
þetta varðar og ekkert sagt um til
hversu langs tíma leyfin eigi að
gilda.“
Sama gildir um hollustukröfur
Ástráður segir það sama gilda um
kröfur til hvalkjötsvinnslu sem séu
mjög illa skilgreindar í lögunum.
Núgildandi reglugerð um vinnslu
og umbúnað á hvalkjöti sé frá árinu
1949 og uppfylli ekki nútímakröfur
með tilliti til þess að stuðla að ráð-
stöfunum til að tryggja gæði, holl-
ustu og öryggi matvæla.
Að mati Ástráðs þarf að svara
nokkrum spurningum, svo sem hvort
taka eigi veiðigjald, hversu hátt það
eigi að vera eða við hvað skuli miðað í
því efni. Allt séu þetta atriði sem
skorti á í lögunum. „Síðan eru öll
nánari stjórntæki Fiskistofu eða ráð-
herrans, eða þess aðila sem á að hafa
þá stjórnun með höndum, sem og
sjálft skipulag og fyrirkomulag veið-
anna, illa skilgreind og óljós.“
Hann segir sitt mat það að eðlileg-
ast væri að útgáfa veiðileyfa til hval-
veiða væri í höndum Fiskistofu.
„Af hverju ættum við að taka hval-
veiðarnar sérstaklega út úr í þessu
samhengi,“ spyr Ástráður.
Brýnt sé að sett verði ný lög um
veiðarnar ef vilji löggjafans standi til
þess að festa hvalveiðar varanlega í
sessi sem atvinnugrein á Íslandi.
Gagnrýnir vinnubrögðin
Ástráður gagnrýnir þau vinnu-
brögð sem viðhöfð voru við reglu-
gerðarbreytingarnar 27. janúar, þeg-
ar tímabundnar hvalveiðar voru
leyfðar. Engin minnisblöð hafi verið
unnin um málið né lögð fram skrifleg
undirbúningsgögn af ráðuneytinu.
„Þetta hlýtur að teljast afar
óvenjulegt og ber ekki vott um vand-
aða stjórnsýslu,“ skrifar Ástráður,
sem telur útgáfu veiðheimilda án
auglýsingar, þrátt fyrir athuga-
semdir umboðsmanns Alþingis, ekki
standast „grundvallarsjónarmið um
jafnræði og hlutlæga stjórnsýslu“.
Inntur eftir því hversu mikla vinnu
það muni útheimta að breyta lög-
unum segir Ástráður að það þurfi að
skrifa frumvarp að nýjum lögum,
sem þurfi ekki að vera tímafrekt.
Morgunblaðið/Ómar
Hitamál Deilt er um þá ákvörðun Einars K. Guðfinnssonar að heimila veiðar.
Greiðfært að semja
ný lög um hvalveiðar
„Með reglugerð nr. 58 frá 27. jan-
úar 2009 um breytingu á reglugerð
nr. 163 frá 30. maí 1973 um hval-
veiðar með síðari breytingum,
ákvað sjávarútvegs- og landbún-
aðarráðherra að heimila að nýju
hvalveiðar við Ísland,“ rifjar Ást-
ráður upp í inngangi álitsins.
Morgunblaðið/Kristinn Ingvarsson
Miðað er við ráðgjöf Hafrann-
sóknastofnunar í úthlutun tíma-
bundins veiðikvóta sem er að há-
marki 150 langreyðar og 100
hrefnur, með fyrirvara um breyt-
ingar, á hverju ári frá 2009 fram til
ársins 2013. Nýr sjávarútvegs-
ráðherra hefur boðað endurskoðun
á heimildinni.
Ljósmynd/Kristinn Ingvarsson