Morgunblaðið - 21.02.2009, Blaðsíða 29

Umræðan 29
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 21. FEBRÚAR 2009
Í MORGUN-
BLAÐINU hinn 25.
jan. þ.á. er mikil og
góð yfirlitsgrein sem
nefnist „Þar sem
landið brotnar“ eftir
Orra Pál Ormarsson
og fjallar hún um af-
stöðu manna til efn-
istöku af hafsbotni í
Hvalfirði og er ljóst
að mikið ber á milli.
Telja landeigendur við Hvalfjörð
að sand- og malarnám félagsins
Björgunar af botni fjarðarins hafi
valdið óbætanlegu landbroti og
valdi auk þess skaða á lífríki
botnsins. Forsvarsmenn Björg-
unar benda hins vegar á, að þarna
hafi landbrot löngum átt sér stað
og sé þess m.a. getið í Jarðabók
Árna Magnússonar. Þótt um 500
þúsund rúmmetrum af efsta botn-
laginu – setlaginu – sem botndýrin
búa á eða í sé að jafnaði dælt upp
árlega úr Hvalfirði telja Björg-
unarmenn ekkert benda til þess að
þau (þ.e. áhrifin) séu skaðleg. Þó
er viðurkennt að engar grunn-
rannsóknir séu fyrir hendi. Orri
Páll blaðamaður getur þess, að
ekki séu allir sammála þessu.
Undirritaður birti grein hér í
Morgunblaðinu 2. apr. 2008 um
áhrif efnistöku af sjávarbotni á líf-
ríkið, þegar dæluskipið flettir set-
laginu af botninum með öllum
þeim smádýrum sem þar búa.
Taldi ég líklegt að slíkt brottnám
fæðu í miklum mæli hefði áhrif á
lífsferil botnfiska. Þar eð ekki er
minnst á aðra sjávarlíffræðinga,
sem eru á svipaðri skoðun og ég,
mætti jafnvel ætla að ég væri einn
á báti – án þess að blaðamaðurinn
væri á nokkurn hátt að gera því
skóna – en það er nú aldeilis ekki.
Hættan við stórfellt brottnám
smádýra, sem eru aðalfæða botn-
fiska, hefur nokkrum sinnum verið
gerð að umræðuefni
hér í blaðinu á síðast-
liðnu ári.
Hinn 26. jan. 2008
flytur Morgunblaðið
þá frétt, að félagið
Björgun hafi samið
„matsáætlun vegna
efnistöku af hafs-
botni … í Kollafirði,
Hvalfirði og sunn-
anverðum Faxaflóa“.
Sótt er um leyfi til
töku 25 milljóna rúm-
metra efnis af þessu
svæði á árunum 2008-
2218. Það sem Björgunarmenn
kalla efni er í raun setlagið – efsti
hluti botnsins – lífheimur smádýr-
anna.
Hinn 12. febr. 2008 ritar Einar
Falur Ingólfsson blaðamaður frétt
í Morgunblaðið frá Fræðaþingi
landbúnaðarins, en þar hafði Þór-
ólfur Antonsson, fiskifræðingur á
Veiðimálastofnun, skýrt frá ólög-
legri malartekju í og við árfarvegi
í Reyðarfirði, en þar voru hundruð
þúsunda rúmmetra af möl fjar-
lægð án tilskilinna leyfa. Telur
Þórólfur að áhrif malartekju í far-
vegi vatnsfalla séu ýmis á lífverur
á svæðinu sem og á rennsli ánna.
Ber því að sama brunni og hvað
snertir malar- og sandtekju af
sjávarbotni. „Þetta var algjört
barbarí sem viðgekkst“ hefur Ein-
ar Falur eftir Þórólfi. Svo kemur
stóra fréttin í Morgunblaðinu 6.
mars 2008 um rannsóknir á vist-
kerfi Mývatns, sem tveir Íslend-
ingar tóku þátt í, þeir Arnþór
Garðarsson prófessor og dr. Árni
Einarsson. Frásögn um þessar
rannsóknir birtist í tímaritinu
Nature. Meginniðurstaða þessarar
rannsóknar var sú, að „orsaka-
samhengið milli röskunar á botni
Mývatns og átubrests í vatninu
liggi nú ljóst fyrir …“ Dæling kís-
ilgúrs úr botninum tók fæðuna frá
mýlirfunum, bleikjustofninn leið
þar með fæðuskort og kís-
ilvinnslan gekk af bleikjustofn-
inum dauðum. Árni Einarsson tel-
ur „vel hugsanlegt að svipuð
lögmál komi við sögu í lífríki hafs-
ins og nú hafa komið í ljós í Mý-
vatni“. Svo hefur líka orðið.
Hinn 13. apr. 2008 birti Morg-
unblaðið grein sem heitir „Grunn-
sævið gulls ígildi?“ eftir tvo sjáv-
arlíffræðinga, Jónas Pál Jónasson
og Björn Gunnarsson. Þeir færa
rök fyrir því „að grunnu hafsvæðin
við Ísland séu ein mikilvægasta
auðlind þjóðarinnar“. Þar er vagga
fjölmargra nytjastofna og þaðan
streyma nýliðarnir út á miðin.
Grunnsævið í kringum Ísland
(grynnra en 50 m) gegnir veiga-
miklu hlutverki sem uppeldisslóð
fyrir marga okkar helstu nytja-
fiska. Þess má hér geta, að dælu-
skip Björgunar dæla eingöngu upp
seti af uppeldisslóðinni á grunnsæ-
vinu, þar eð búðnaður þeirra getur
ekki dælt af dýpra vatni en 40
metra. Einnig dæla þau upp setinu
með svokallaðri „holudælingu“
sem reyndist banvæn fyrir bleikj-
ustofninn í Mývatni. Þeir Jónas
Páll og Björn geta sænskra rann-
sókna sem sýna mikilvægi grunn-
slóðarinnar sem vöggu nytjafiska.
Þar var talið að eins ferkílómetra
aukning af sendnum botni á 0-10
m dýpi við vesturströnd Svíþjóðar
gæti gefið af sér um 300-360 millj-
ónir sænskra króna í aflaverðmæti
á um 50 árum. Hvað snertir okkar
grunnsævi ber okkur að fara fram
af fullri skynsemi og ábyrgð og
láta náttúruna njóta vafans þá
hætta er á ferð.
Er verðmæti grunn-
sævis gulls ígildi?
Ingvar Hall-
grímsson skrifar
um efnistöku á hafs-
botni
»Hvað snertir okkar
grunnsævi ber okk-
ur að fara fram af fullri
skynsemi og ábyrgð og
láta náttúruna njóta vaf-
ans þá hætta er á ferð.
Ingvar Hallgrímsson
Höfundur er sjávarlíffræðingur.
FYRIRHYGGJULAUS fram-
takssemi varð banabiti laxeldis á
Íslandi og milljarðar króna töp-
uðust í mörgum umferðum. Því hef
ég áhyggjur af ákefð Karls Stein-
ars Óskarssonar (Mbl. grein 19/2)
fyrir þorskeldi og ég fagna því að
Brim skuli hafa ákveðið að fara
varlega í þessum efnum. Norð-
menn byggðu upp sitt laxeldi með
því að fórna laxveiðiánum. T.d. eru
svæðin í kringum Bergen, Hörða-
land og Harðangur svo illa farin að
villti laxinn er þar næstum horfinn
og á sér ekki viðreisnar von, mest
vegna áhrifa sníkjudýra frá laxeld-
inu. Fjórar til sex eldiskvíar með
um 200.000 eldislaxa hver gefa frá
sér svipaðan úrgang og 300.000
manna byggð.
Helga Pedersen, sjávarútvegs-
ráðherra Noregs, berst nú fyrir
sams konar uppbyggingu á þorsk-
eldi í Noregi og segir vísindamenn
ekkert of góða til að leysa vanda-
málin þegar þau koma upp. Það eru
líka sníkjudýr og óæskileg efni
samfara þorskeldinu. Neytendur
vilja frekar villtan þorsk úr sjó sem
veiddur er með vistvænum og sjálf-
bærum hætti. Já, það er rétt hjá
Karli Steinari að neytendur hlusta
á náttúruverndarsinna og þeir eru
tilbúnir að greiða hátt verð fyrir
hágæða villtan og sjálfbæran fisk.
Varast ber að fara leið Norð-
manna sem taka óþarfa áhættu og
gætu þess vegna eyðilagt villta
þorskstofna við strendur lands
síns. Ég vil gjarnan forða íslensk-
um sjómönnum og okkur neyt-
endum frá sambærilegri hættu.
Ýmislegt gott er að gerast í fiskeldi
á Íslandi og má m.a. benda á Fisk-
eldi Samherja þar sem bleikja er
framleidd í kerum á landi. Fyrr
eða seinna held ég að allt fiskeldi í
sjó verði bannað í norðurhöfum
þar sem ekki er hægt að hafa hemil
á menguninni og öðrum óheilla-
vænlegum áhrifum af starfsem-
inni.
Heilbrigðisyfirvöld í Noregi eru
nú einnig að átta sig á þessu og ný-
lega var umsóknum um tvær nýjar
þorskeldisstöðvar á Verdals- og
Levanger-svæðunum hafnað.
Ég er ósammála Karli Steinari
um að ríkisstjórn Íslands eigi að
leggja fram aukið fé til rannsóknar
og þróunar á fiskeldi. Það hefur
hún þegar gert svo nemur mörgum
milljörðum króna seinustu tvo ára-
tugi eða lengur og dæmið hefur
aldrei gengið upp. Nú er komið að
því að einkaaðilar sem trúa á þessa
framtíð leggi sjálfir fram áhættufé.
Orri Vigfússon
Þorskeldi með varúð
Höfundur er formaður NASF,
verndarsjóðs villtra laxastofna.
Í SAMFÉLAGINU
leynast víða hættur,
sumar hverjar fyr-
irsjáanlegar sem auðvelt
er að fræða börnin um
hvernig beri að varast en
aðrar leyndari og þar af
leiðandi hættulegri.
Kynferðisafbrotamenn
fyrirfinnast í okkar sam-
félagi. Hversu margir glíma við þann
sjúkleika að vilja áreita og misnota
börn kynferðislega er ekki vitað.
Staðreyndin er að ekki er hægt að
fría samfélagið af þessum brota-
mönnum fremur en öðrum. Ákveðinn
hópur þeirra mun ávallt verða meðal
vor í einhverjum mæli.
Kynferðisofbeldi getur átt sér stað
inni á heimilinu, á heimili ættingja, á
heimili vina barnanna, í hverfum og á
stöðum þar sem fólk kemur saman til
tómstunda og skemmtana. Sundlaug-
ar eru t.d. staðir sem sérstaklega eru
taldir laða að gerendur kynferðisof-
beldis. Í þessum aðstæðum er auðvelt
að fela sig bak við nekt og nafnleysi.
Einnig er afar erfitt að átta sig á
tengslum fullorðins einstaklings sem
gefur sig að barni. Um gæti verið að
ræða skyldmenni eða ókunnugan að-
ila með einbeittan brotavilja. Erfiðast
er að komast að og upplýsa málið sé
gerandinn nákominn barninu og búi
jafnvel á heimili þess. Sé um að ræða
aðila sem barnið „treystir“ og þykir
vænt um er barnið síður líklegt til að
vilja segja frá ofbeldinu.
Ákveðinn fjöldi mála af þessu tagi
kemur fram í dagsljósið á ári hverju.
Rannsóknir sem lúta að árangri með-
ferðar á kynferðisafbrotamönnum
hafa fram til þessa ekki gefið nægj-
anlegt tilefni til bjartsýni. Þess vegna
er það á ábyrgð aðstandenda að
kenna börnunum að þekkja hættu-
merkin og upplýsa þau um hvar
mörkin liggja þegar kemur að snert-
isamskiptum. Með viðeigandi leið-
beiningu má hjálpa börnunum að
verða hæfari í að leggja mat á að-
stæður og atferli sem kann að vera
þeim skaðlegt eða ógna öryggi þeirra.
Því miður er ekki hægt að fullyrða að
með fræðslu einni saman sé barnið
óhult gegn þeirri vá sem hér um ræð-
ir. Engin ein leið er í
sjálfu sér skotheld. Á
þessu vandamáli er eng-
in einföld lausn. Ekkert
er dýrmætara en börn
þessa lands og þess
vegna má engin varn-
araðferð eða nálgun vera
undanskilin.
Þau börn sem teljast
helst vera í áhættuhópi
eru þau sem hafa farið á
mis við að vera upplýst
um þessi mál með viðeigandi hætti.
Önnur börn í áhættu eru t.d. þau sem
eru félagslega einöngruð, hafa brotna
sjálfsmynd eða eiga við fötlun að
stríða.
Til að auðvelda fræðsluna þarf að
festa ákveðin hugtök og orðaforða í
huga barnsins. Hugtakið „einka-
staðir“ hefur gjarnan verið notað í
þessu samhengi. Börnum er bent á
hverjir og hvar þeirra einkastaðir eru
og að þá má enginn snerta. „Einka-
staðaleikir“ eru ekki leyfðir. Ræða
þarf um hugtakið „leyndarmál“ og að
ekki sé í boði að eiga leyndarmál sem
láta manni líða illa.
Skólayfirvöld og foreldrar geta
með markvissum hætti sameinast um
að byggja upp viðeigandi fræðslu-
kerfi. Það má síðan nota til að kenna
börnum að bera kennsl á viðvör-
unarmerki svo þau eigi betra með að
varast einstaklinga sem hafa í huga
að skaða þau. Fræðsla sem þessi er
þó vandmeðfarin ef hún á ekki að
vekja óþarfa áhyggjur hjá barninu.
Hyggist skólinn bjóða upp á hana
þurfa foreldrar að hafa kynnt sér efn-
ið og tímasetningu hennar. Með þeim
hætti geta þeir fylgt umræðunni eftir
og svarað spurningum sem kunna að
vakna í kjölfarið.
Hafa skal í huga að ein besta for-
vörn gegn ytri vá felst í því að byggja
snemma upp innra varnarkerfi
barnsins.
Kolbrún Bald-
ursdóttir skrifar um
kynferðisofbeldi
» Fræðsla sem þessi er
þó vandmeðfarin ef
hún á ekki að vekja
óþarfa áhyggjur hjá
barninu.
Höfundur er klínískur sálfræðingur.
Kolbrún Baldursdóttir
Hvernig verndum við
börnin fyrir kynferðis-
legu ofbeldi?
Hæstaréttarlögmennirnir
Ragnar Aðalsteinsson og Sigríð-
ur Rut Júlíusdóttir sendu 2.
október 2008, Valtý Sigurðssyni
ríkissaksóknara, fyrir hönd um-
bjóðenda sinna, Björgólfs Guð-
mundssonar, Páls Braga Krist-
jónssonar, Helgu Thomsen,
ekkju Ragnars Kjartanssonar,
Þórðar H. Hilmarssonar og
Helga Magnússonar, ítarlega
rökstudda kröfu um opinbera
rannsókn, á grundvelli og með
heimild í 4. mgr. 66. gr. laga nr.
19/1991 um meðferð opinberra
mála. Krafa þessi var sett fram
vegna ætlaðra brota dómara við
skiptarétt Reykjavíkur, ríkislög-
manns, ríkissaksóknara og rann-
sóknarlögreglustjóra ríkisins og
starfsmanna þeirra gegn ákvæð-
um XIV. (brot í opinberu starfi)
og XV. kafla (rangur fram-
burður og rangar sakargiftir) al-
mennra hegningarlaga nr. 19/
1940, einkum 148. gr., þegar
rannsókn fór fram fyrir skipta-
rétti Reykjavíkur og þegar
ákvörðun var tekin um og fram-
kvæmd var rannsókn á ætlaðri
refsiverðri háttsemi rannsókn-
arbeiðenda og annarra fyrrver-
andi forsvarsmanna Hafskips hf.
Sakamálarannsókn á hendur
fyrrverandi fyrirsvarsmönnum
og löggiltum endurskoðanda
Hafskips hf. fór fram á grund-
velli skýrslu skiptaréttar
Reykjavíkur til ríkissaksóknara
dagsettri 6. maí 1986, en ofan-
greindir voru taldir hafa brotið
gegn ákvæðum XVII. (skjalafals
og önnur brot er varða sýnileg
sönnunargögn) og XXVI. kafla
(auðgunarbrot) almennra hegn-
ingarlaga nr. 19/1940.
Með kröfu Ragnars Að-
alsteinssonar og Sigríðar Rutar
Júlíusdóttur fylgdi mikill fjöldi
nýrra gagna í málinu, sem renna
stoðum undir rökstuddan grun
um refsiverða háttsemi hinna
opinberu starfsmanna eins og að
ofan greinir. Með bréfi dags. 8.
október féllst ríkissaksóknari á
að slík rannsókn skyldi fara
fram undir stjórn lögreglustjóra,
sem settur yrði til starfsins.
Nærfellt fjórum mánuðum síðar,
hinn 29. janúar 2009, einmitt
þegar ný ríkisstjórn var í und-
irbúningi, sneri ríkissaksóknari
fyrirvaralaust frá fyrri ákvörðun
sinni og gaf út nýja um að rann-
sókn færi ekki fram. Í bréfi,
sem Ragnar Aðalsteinsson,
hæstaréttarlögmaður, ritaði rík-
issaksóknara um hæl, sagði
hann m.a: „Þá verður að telja að
hin lauslega skoðun sem farið
hefur fram á málinu og birtist í
bréfi ríkissaksóknara 29. janúar
2009 sé svo ófullkomin og kæru-
leysislega unnin að ekki verður
við unað. […] Rannsóknarbeið-
endur krefjast þess að rík-
issaksóknari nýti heimild 2. tl.
25. gr. stjórnsýslulaga til þess
að afturkalla ákvörðunina, þar
sem hún telst ógildanleg í ljósi
þeirra verulegu annmarka sem
nú hefur verið lýst.“ Þessu hefur
ríkissaksóknari hafnað með
bréfi, dags. 4. febrúar sl.
Í fyrrgreindu bréfi Ragnars
Aðalsteinssonar segir enn-
fremur: „Rannsóknarbeiðendur
áskilja sér allan rétt til að kæra
ákvörðun ríkissaksóknara til
dómsmálaráðherra og eftir at-
vikum að krefjast ógildingar
hennar fyrir dómi.“ Þá boða
rannsóknarbeiðendur að hinum
rýra rökstuðningi í bréfi rík-
issaksóknara verði svarað efn-
islega innan tíðar.“ Þannig
stendur málið nú. Liggja því
þeir opinberu starfsmenn, sem
krafan um opinbera rannnsókn
beindist að með rökstuddum
hætti og nýjum gögnum, áfram
undir grun um refsiverða hátt-
semi þar til slík rannsókn hefur
farið fram samkvæmt lögum um
meðferð opinberra mála.
Páll Bragi Kristjónsson
Liggja því þeir … áfram undir
grun um refsiverða háttsemi
Höfundur var einn stjórnenda Haf-
skips hf. 1981-1985.