Dagblaðið Vísir - DV - 23.02.2004, Qupperneq 15

DV Fréttir
MÁNUDAGUR 23. FEBRÚAR 2004 15
Svava Jakobsdóttir, einn
merkasti rithöfundur þjóðarinnar,
er látin. „Hún var brautryðjandi í
bókmenntum og brautryðjandi sem
manneskja. Hún er mentor allra ís-
lenskra skáldkvenna. Ég held að við
höíúm meira og minna allar sótt til
hennar svo miklu meira en við get-
um nokkru sinni þakkað henni,"
segir Vigdís Grímsdóttir rithöfund-
ur.
Svava fæddist 4. október 1930 í
Neskaupsstað. Hún útskrifaðist með
stúdentspróf frá MR árið 1949 og
hélt þá utan til náms. Árið 1952 lauk
hún AB-prófi í enskum og amerísk-
um bókmenntum og fornensku frá
Smith College í Massachusetts í
Bandaríkjunum. Á árunum 1952 til
1953 stundaði hún nám í fornís-
lenskum bókmenntum við
Sommerville College í Oxford á
Englandi. Á árunum 1965 til 1966
lagði hún stund á sænskar nútíma-
bókmenntir við Uppsalaháskóla í
Svfþjóð.
Fjölskrúðugur starfsferill
Starfsferill Svövu var fjölbreyti-
legur. Hún var starfsmaður utanrík-
isráðuneytisins og sendiráðsins í
Stokkhólmi frá árinu 1955 til 1960.
Þá kom hún til íslands og starfaði
sem kennari á Eskifirði frá 1962 til
1964. Blaðamaður var hún við Les-
bók Morgunblaðsins á árunum 1966
til 1969, fór þá til starfa við dagskrár-
deild RÚV eða allt þar til hún settist
á þing fyrir Alþýðubandalagið. Þing-
maður var hún á árunum 1971 til
1979.
Svava gegndi fjölda ábyrgðar-
starfa og má nefna að hún sat í
stjórn Rithöfundafélags íslands,
stjórn Máls og menningar, stjórn
Leikskáldafélags íslands auk þess
sem hún hefur verið fúlltrúi íslands
á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og
í menningarsamstarfi Norðurlanda-
þjóðanna. Þekktust er Svava þó fyrir
ritstörf sín en þar var hún brautryðj-
andi og lagði fyrir sig greinaskrif,
þýðingar, samdi smásögur, leikrit
sem sett voru upp á sviði, í útvarpi
og í sjónvarpi og sendi frá sér skáld-
sögur. Verk hennar hafa verið þýdd
á fjölmörg tungumál.
FurðusögurSvövu
í bókinni Sagnalist eftir Þorleif
Hauksson er kafli helgaður ritstörf-
um Svövu og einstökum stíl hennar
undir yfirskriftinni Furðusögur
Svövu Jakobsdóttur. Þar segir að
hún hafi fyrst komið fram sem smá-
sagnahöfundur í tengslum við smá-
sagnasamkeppni tímaritsins Líf og
list 1950, en fýrsta bók hennar, Tólf
konur, kom út 1965. Er hér „komin
til sögunnar hin borgaralega eða
smáborgaralega húsmóðir, sem
Svava átti eftir að beina smásjá sinni
Einhverja frægastu sögu Svövu - Soga handa
börnum - er að finna í smásagnasafninu
Veisla undirgrjótvegg og má segja að þar hafi
Svava brotið blað í ísienskum bókmenntum.
Sagan fjallar um húsmóður sem sinnir börn-
um sínum af stakri samviskusemi.Verk henn-
ar eru hins vegar einskis virt.gengið að þeim
sem sjálfsögðum og tiiætlunarsemi heimilis-
fólks vex stig af stigi. Stlllinn er látlaus en sag-
an tekur óvænta stefnu og lesandinn er
leiddur inn (heim óllkinda. Um leið má segja
að þau ólíkindi séu afhjúpandi.
„Fjölskyldan raukfram þegarveinið barst inn
( stofuna. Faðirinn var ( fararbroddi og var
fljótur að átta sig á hvers kyns var þegar hann
sá konu s(na stara niður (ruslafötuna.Veinið
var þagnað, en sat enn ( andlitsdráttum
hennar.
Finnst þér leiðinlegt að fleygja honum, elsk-
an m(n? spurði hann.
Ég veit það ekki.sagði hún og leit afsakandi á
hann, ég hugsaði ekki.
Mamma hugsaði ekki, mamma hugsaði ekki,
að á því tímabili í höfúndarferli sín-
um sem í hönd fór.“ Þorleifur heldur
áffam og segir að í sögunum sé hlut-
verkaskipan kynjanna fastákveðin,
„konunni er markaður ákveðinn
bás, og það sem heldur henni þar
fanginni eru væntingar umhverfis-
ins og eigin skyldurækni. Hér eru til-
finningar einnig tákngerðar með
sterkum, ýkjukenndum hætti."
Að þessu sögðu þarf ekki að
koma á óvart þótt bókmenntafræð-
ingar sem aðhylltust femínísk fræði
litu mjög til verka Svövu, en femín-
isminn átti eftir að verða ein frjóasta
bókmenntastefna 8. og 9. áratugar-
ins. Svava gerði hins vegar aldrei
mikið úr hlut sínum í þeim efnum
þótt hún væri - samhliða því að vera
virtur rithöfundur - bókmennta-
fræðingur einnig.
„Stundum fannst henni upp-
þvottavatnið ólga í hálsinum a' sér
og óhreinir, kámugir diskar frá þrjú-
þúsundsexhundruðogfimmtíu liðn-
um dögum riða íloftháum stöflum á
eldhúsbekknum, reiðubúnir að
kasta sér á hana oggrafa hana und-
ir. Þáflýðihún og settist ístólinn við
stofugluggann og gleymdi því, að
hún áttimann ogbörn, oghluti, sem
lifðu á henni eins og sníkjudýr. “
(Tólf konur)
Merkur bókmenntafræðingur
„Svava er einn okkar allra
merkasti rithöfundur en hún er ekki
mamma hugsaði ekki.söngiaði eitt barnanna
sem hafði sérlega næma kímnigáfu.
Þau skelltu upp úr og það var sem hláturinn
leysti vandann. Faðirinn sagðist vita ráð;
óþarft væri að fleygja heilanum, það væri
hægt að geyma hann í spíritus.
Að svo mæltu lét hann heilann í gagnsæja
glerkrukku og hellti spíritus yfir. Þau báru
krukkuna inn í stofu og fundu henni stað á
hillu sem bar skrautmuni. Öilum kom saman
um að þar færi krukkan vel. S(ðan luku þau
við að borða.
Við heilamissinn urðu engar teljandi breyt-
ingar á heimilisháttum. Fyrst ( stað var tals-
vert um gestakomur. Fólk kom til að sjá heil-
ann og þeir sem höfðu hreykt séraf gömlum
spunarokki ömmu sinnar í stofuhorni litu nú
öfundaraugum á heilann á hillunni.Sjálf fann
hún fyrst í stað ekki til neinna breytinga á sér.
Hún átti engan veginn erfiðara með að vinna
húsverkin eða skilja dönsku blöðin; margt
reyndist jafnvel auðveldara en fyrr og atvik
sem áður ollu henni heilabrotum virtust nú
síður merkur bókmenntafræðing-
ur,“ segir Jón Karl Helgason bók-
menntafræðingur sem nú starfar hjá
bókaútgáfunni Bjarti. „Svava hefur á
seinni árum skrifað um bókmenntfr
greinar sem sumar hverjar hafa birst
í Skírni og enduðu svo í bók sem
heitir Skyggnst á bak við ský. Þar er
að finna ákaflega skemmtilegar túlk-
anir, meðal annars á verkum Jónasar
Hallgn'mssonar. Þá sýnir hún fram á
athyglisverðar hugmyndir sem
bjuggu að baki Gunnlaðar sögu í
grein sem heitir Gunnlöð og hinn
dýri mjöður. Svava var sérlega vand-
virk í öllu sem hún tók sér fyrir hend-
ur.“
Sigríður Albertsdóttir, bók-
menntafræðingur og gagnrýnandi
DV, tekur í sama streng og Jón Karl,
og segir hana hafa látið eftirminni-
lega til sín taka á sviði bókmennta-
fræðanna þótt hún sé þekkari sem
höfundur. „Framlag Svövu til ís-
lenskrar tungu og menningar ómet-
anlegt. Hún ruddi braut módernisma
í sagnagerð ásamt fleiri merkum rit-
höfundum, svo sem þeim Thor Vil-
hjálmssyni og Guðbergi Bergssyni."
Horft til hærri hæða
„Eitt helsta höfundareinkenni
Svövu Jakobsdóttur er írónískur frá-
sagnarmáti sem hún beitir af stakri
snilld í smásögum sínum sem flestar
tilheyra fantasíu," segir Sigríður. „í
þeim teflir Svava fram venjulegu
ekki verð umhugsunar.
En smám saman fór
hún að finna til
þyngsla fyrir brjósti.
Engu var líkara en
lungun hefðu ekki
lengur nægilegt rými
til að starfa og að ári L---------------—,—
liðnu fór hún til læknis. Nákvæm rannsókn
leiddi ( Ijós að hjartað hafði stækkað usus
innaturalis et adsidui causa. Hún afsakaði við
lækninn að hún hefði gleymt allri latínu sem
hún lærði f skóla og þolinmóður útskýrði
hann fyrir henni hvernig missir eins líffæris
hefði (för með sér breytingar á öðru; eins og
maður sem glatar sjón sinni fær næmari
heyrn, þannig hefði hjarta hennar aukið
starfsemi sína að mun þegar heilans naut
ekki lengur við. Þetta væri eðlileg þróun, lex
vitae, ef svo mætti segja - og læknirinn hló
við - enginn þyrfti að óttast að þau lög væru
annað en réttlát. Hún gæti þvi verið óhrædd.
Heilsan væri i bezta lagi."
fólki í hversdagslegum aðstæðum
en brýtur upp tíma, rúm og aðstæð-
ur svo útkoman verður furðuleg,
fyndin en umfram allt afhjúpandi. í
sögum sínum er Svövu í mun að
kryija inn að beini óréttíæti og mis-
munun manna í milli og því engin
furða þótt nýja kvennahreyfingin
hafi tekið sögum hennar opnum
örmum á sínum tíma. Svövu hefur
þó aldrei líkað femínistastimpillinn
og segist skrifa bæði fyrir konur og
karlmenn. Enda þarf ekki að kafa
djúpt í sögur Svövu til að sjá að hún
tekur jafnt fyrir niðurdrepandi að-
stæður kvenna sem karla þótt vissu-
lega séu konur oft í aðalhlutverki.
Skáldskapur og fræðigreinar Svövu
birta næmt innsæi og þekkingu á
öllum þáttum frásagnarlistarinnar,
jafnt hugmyndaheimi sem og list-
rænum brögðum og aðferðum en
hún hefur rýnt dýpra, skyggnst yfir
fleiri landamæri og horft til hærri
hæða en margur annar íslenskur rit-
höfundur."
Átti erindi í heim stjórnmál-
anna
„Svava Jakobsdóttir er að sjálf-
sögðu þekktust fyrir sögur sínar en
hún var einnig afbragðsgott leik-
skáld. Fyrsta leikrit hennar, Hvað er í
blýhólknum?, var sýnt í sjónvarpi
1971,“ segir Ragnar Arnalds, rithöf-
undur og fyrrum samherji Svövu í
stjórnmálum. „Það fjallaði um jafn-
réttismál og vakti gríðarlega athygli.
Það er fátítt hér á landi að bók-
menntaverk verði upphaf að stjórn-
málaferli höfundar. En þannig var
það hvað Svövu varðaði. Róttækir
menn sáu að hún var ekki aðeins lík-
leg til stórafreka á sviði bókmennta.
Hún átti erindi í heim stjórnmál-
anna. Og þannig atvikaðist það að
Svövu var boðið að skipa þriðja sætið
á lista Alþýðubandalagsins í Reykja-
vík í alþingiskosningum sem fram
fóru sumarið 1971.
•Um þetta leyti fór fram mikil upp-
stokkun á vinstrivæng stjórnmál-
anna og Alþýðubandalagið bauð þá í
fyrsta sinn ffarn sem formlegur
stjórnmálaflokkur. Þriðja sætið var
baráttusæti en Svava náði kjöri og sat
á þingi fram til 1979. Það fylgdi henni
ferskur gustur og nýjar hugmyndir.
Eitt af mörgum málum sem hún lét
til sín taka var að hafa forystu um
lagasetningu á sviði jafnréttismála og
var það vísirinn að Jafnréttisráði."
Óþarft að fleygja heilanum
Ritstðrf
Höfundarverk Svóvu
Jakobsdóttur er mik-
ið að vöxtum og hef-
ur hún skrifaö Ijóð,
lelkrit, skáldsögur,
smásögur og greinar.
Árið 1999 kom út eft-
ir hana bókin
Skyggnst d bak við ský,
en hún hefur að
geyma fimm fræðirit-
gerðir sem allar eru miklar að vöxtum, þar
af þrjár merkar ritgerðir um kveðskap
Jónasar Hallgrímssonar. Fyrsta smásagna-
safn hennar, Tólfkonur, kom út árið 1965.
S(ðar sendi hún frá sér smásagnasöfnin
Veisla undir grjótvegg (1967), Cefið hvort
öðru 1982 og Undir eldfjalli 1989. Einnig
sendl hún frá sér skáldsöguna Leigjandann
árið 1969 og Ounnlaðar sögu árið 1987 en
sú síðarnefnda var tilnefnd til bókmennta-
verðlauna Norðurlandaráðs árið 1990.
Frumkvöðull og hefðarbrjótur
Einn helsti sérfræðingur í verkum
Svövu Jakobsdóttur, ásamt Dagnýju
Kristjándsdóttur, er Soffi'a Auður
Birgisdóttir, sem segir Svövu ffurn-
kvöðul og hefðarbrjót bæði á sviði
skáldskapar og fræða. Hún á hér
lokaorðin: „Það gera sér kannski ekki
allir ljóst að hún var ekki síðri fræði-
maður en hún var skáld og þessar
tvær hliöar höfundarverks hennar
eru nátengdar og til beggja verður að
líta þegar framlag hennar til íslenskra
bókmennta er metið. Þegar hún
kemur íyrst fram með smásögur sín-
ar innleiðir hún nýjan frásagnarhátt í
íslenskar bókmenntir um leið og hún
velur söguefni sem ekki margir höfðu
tekist á við áður: hlutskipti ungs
fólks, sérstaklega kvenna, á umbrota-
tímum sjöunda áratugsarins þegar
steinsteypudýrkun var í hámarki og
heimavinnandi húsmæður voru
orðnar verulega þreyttar á hlutskipti
sínu. Svava kom, ásamt nokkrum
fleiri höfundum á þéssum tíma, með
nútímann inn í íslenskar bókmennt-
ir; hún hafði alltaf ferska og óvænta
sýn eins og sannaðist sífellt með
hverju nýju verki frá henni. Gunnlað-
ar saga er með merkari íslensku
skáldsögum síðari hluta 20. aldar og
þá er einnig framlag Svövu til ís-
lenskrar leikritunar mikilvægt."
Svava var gift Jóni Hnefli Aðal-
steinssyni prófessor. Sonur þeirra er
Jakob S. Jónsson leikhúsfræðingur.
jakob@dv.is