Bændablaðið - 24.02.2006, Blaðsíða 30

30 Þriðjudagur 28. febrúar 2006
Landgræðsla ríkisins hefur, sem stjórnsýslu-
og sérfræðistofnun ríkisins á sviði beitarnýt-
ingar, lagt mat á landnýtingu þeirra sauðfjár-
bænda sem þegar hafa sótt um þátttöku í
gæðastýringu í sauðfjárrækt. Niðurstöður
þeirrar vinnu hafa leitt í ljós að landnýting í
heimalöndum og upprekstrarheimalöndum
88 bænda uppfyllir ekki þær grunnkröfur
sem gerðar eru. Auk þess stenst landnýting á
um 20 afréttum ekki þær kröfur. Byggist
þessi niðurstaða einkum á tveimur grund-
vallaratriðum kerfisins, landið sem verið er
að nýta er í slæmu ástandi m.t.t. jarðvegs og
gróðurs og/eða er í afturför vegna ofnýtingar
og/eða jarðvegsrofs.
Þessi niðurstaða þýðir ekki endilega að
hlutaðeigandi bændur missi þá styrki sem
standa til boða. Þeir þurfa hins vegar að
vinna áætlun um hvernig skuli bætt úr því
sem ekki telst í lagi og vinna að breyttri
landnýtingu og/eða landbótum.
Gerð landbóta- og landnýtingaráætlana
Fjölmargir bændur og félög með aðild
bænda hafa tekið frumkvæði í vinnu við
gerð landbóta- og landnýtingaráætlana og
unnið áætlanir fyrir sín beitilönd. Sú vinna
hefur yfirleitt verið í nánu samstarfi við
Landgræðsluna.
Þessar áætlanir taka mið af niðurstöðu
þess mats sem unnið hefur verið af starfs-
mönnum Landgræðslunnar en einnig koma
fram áherslur bænda sem margir hverjir hafa
mikla reynslu af landbótum með uppgræðslu
og mikla innsýn í áhrif beitar á land. Bændur
hafa því margir hverjir af mikilli reynslu að
miðla um landbætur og landnýtingarmál.
Hér á eftir fer lýsing á helstu atriðum sem
sett eru í áætlanirnar.
Markviss förgun
Meðal þess sem reynt er að taka á í þessum
áætlunum er að minnka líkur á því að fé
gangi á mjög illa förnu landi eða landi þar
sem mikið jarðvegsrof á sér stað. Þetta er
ekki auðvelt verk og hefur verið reynt að
leysa það með kostnaðarsömum girðingum.
Ein af þeim leiðum sem víða mun reyna á
næstu árin er markviss förgun þess fjár sem
kemur fyrir á svæðum sem svona er ástatt
fyrir. Handsama skal fé að hausti sem finnst
á þessum svæðum og skal eigandi þess
ábyrgjast að það komi þar ekki fyrir aftur.
Skráðar eru upplýsingar um númer ær og
eiganda. Dæmi um slík svæði eru innstu
hlutar flestra afrétta á Suðurlandi.
Uppgræðsla
Víða eru komin af stað uppgræðsluverkefni í
beitilöndum bænda. Markmið þeirra eru
margvísleg t.d. að stöðva jarðvegsrof, bæta
beitilönd og tryggja og örva framvindu á lítt
grónu landi. Í tengslum við gæðastýringuna
hefur verið hrint af stað enn fleiri upp-
græðsluverkefnum og er nú unnið að eða
stendur til að vinna að landbótum á um 30
stórum samfelldum svæðum sem teljast til
afrétta eða upprekstrarheimalanda. Þessi
svæði liggja einkum í nágrenni gosbeltisins
og teygja sig frá Eyvindarstaðaheiði í Aust-
ur-Húnavatnssýslu og allt austur á Jökuldal í
Norður Múlasýslu að norðan og frá Austur-
Síðumannaafrétti í Vestur-Skaftafellssýslu
og vestur á vestustu afrétti í Árnessýslu.
Bændur vinna sjálfir að öllum þessum
verkefnum og að mestu í sjálfboðavinnu.
Þeir leggja til dráttarvélar, vagna og áburðar-
dreifara auk sinnar reynslu og verkþekking-
ar. Áhuginn smitar út frá sér til annarra og
ekki síst til yngri kynslóða, sem víða taka
þátt.
Uppgræðsla fer víðast hvar fram á beittu
landi. Reynsla af þessu er þokkaleg en þó
misjöfn eftir aðstæðum og vantar í raun frek-
ari samanburðarrannsóknir á áhrifum beitar
á árangur uppgræðslu.
Beitartími
Beitartími er sá þáttur beitarnýtingar sem
hvað auðveldast er að hafa áhrif á og getur
haft mikil áhrif á gróður. Því eru víða
ákvæði um beitartíma í landbóta- og land-
nýtingaráætlunum, bæði varðandi upphaf og
endi. Er þá gjarnan kveðið á um fyrsta
mögulega dag og síðan samráð við Land-
græðsluna og/eða þann aðila innan héraðs
sem fer með gróðurverndarmál.
Gildistími
Í gildandi reglugerð um gæðastýringuna er
gert ráð fyrir að áætlanir geti náð til allt að
10 ára. Niðurstaðan hefur orðið sú að gildis-
tími áætlana er oftast á bilinu 5-10 ár. Í und-
antekningartilvikum er hann skemmri og eru
ástæður þess yfirleitt að umrætt land er í afar
slæmu ástandi og samkomulag ekki náðst
um stærra skref í einu.
Til fróðleiks eru hér talin upp afréttalönd
og sameiginlega nýtt beitilönd þar sem unn-
ar hafa verið, og í gildi eru, staðfestar land-
bóta- og landnýtingaráætlanir.
Í Húnavatnssýslum og Skagafirði:
Eyvindarstaðaheiði og Hofsafrétt.
Í Þingeyjarsýslum:
Afréttir Grýtubakkahrepps, Framafrétt
Fnjóskdæla, Vesturafrétt Bárðdæla, Austura-
frétt Bárðdæla, Grænavatnsafrétt, Austura-
frétt Skútustaðahrepps, Reykjaheiði, Tjörn-
esafrétt og afréttarheimalönd í Öxarfjarðar-
hreppi.
Í Múlasýslum:
Möðrudalur, Tunguheiði, Vopnafjarðarheiði,
Hauksstaðaheiði og Mælifellsheiði í Vopna-
firði og afréttarlönd á Jökuldalsheiði og Brú-
aröræfum.
Í Skaftafellssýslum:
Laxárdalur í Nesjum, Síðumannaafréttur
þ.m.t. Austursíðumannaafréttur, Miðafréttur
og Landbrotsafréttur, Skaftártunguafréttur
og Álftaversafréttur.
Í Árnes- og Rangárvallasýslu:
Fljótshlíðarafréttur, Landmannaafréttur,
Holtamannaafréttur, Gnúpverjaafréttur,
Flóa- og Skeiðamannaafréttur, Hruna-
mannaafréttur og Grímsnesafréttur.
Framkvæmd og eftirfylgni
Þátttakendum í gæðastýringu í sauðfjár-
rækt ber að fylgja þeim áætlunum sem
samþykktar eru, annars missa þeir rétt til
greiðslna tengdum gæðastýringu frá ríkinu.
Þó er að sjálfsögðu gert ráð fyrir endur-
skoðun áætlana m.t.t. fenginnar reynslu. Á
afréttum hafa fjallskilastjórnir víðast geng-
ist í ábyrgð fyrir framkvæmd áætlana. Í
upprekstrarheimalöndum getur verið erfið-
ara að fá menn til að standa sameiginlega
að framkvæmd þar sem ekki er endilega
fast form á samskiptum manna í milli og
stjórnun nýtingar. Eitthvert los virðist
komið á gömul gildi sem færð voru í letur í
Jónsbók.
Þrátt fyrir að þessi umhverfistenging
væri sett á í sauðfjársamningnum þá var
hvergi gert ráð fyrir fjármagni sem bændur
gætu sótt í til að standa við þær skuldbind-
ingar sem á þá yrðu lagðar. Því er nokkuð
óljóst hvert bændur geta leitað eftir slíku
fjármagni og hefur það sett þessi mál í
nokkra óvissu. Bændur sjálfir hafa afar
takmarkaða möguleika til að taka hlut af
sínum framfærslueyri.
Bent hefur verið á Landgræðslu ríkisins
sem fjármögnunaraðila og er ljóst að hún
mun verja miklum fjármunum til fram-
kvæmdar landbótaverkefna tengdum gæða-
stýringunni. Þar eru þó takmörk á, ekki síst
í ljósi þess að fjármunir til stofnunarinnar
hafa verið skornir niður á þessu ári. Þó
mun Landgræðslan auka við fjármagn í
landbótasjóð á þessu ári um tvær milljónir
og verða þar til ráðstöfunar 17 milljónir.
Bændur sem vinna að uppgræðslu í heima-
löndum sínum fá margir styrki í gegnum
verkefnið Bændur græða landið en þörf er
á að auka mikið við umfang þeirra upp-
græðsluverkefna.
Þróunin á Vesturlöndum hefur verið sú
að umhverfistengja í auknum mæli styrki
til landbúnaðar og afnema framleiðsluteng-
ingar. Séu forsvarsmenn ríkisins og bænda
að leita leiða til að gera styrkjakerfi land-
búnaðar á Íslandi „grænna“ þá er land-
græðsla fyrirtaks leið til þess. Því varla er
óverðugra fyrir bónda að taka við styrkjum
frá hinu opinbera fyrir að bæta land en að
framleiða lambakjöt.
Landbætur og landnýting,
bændur ráðsmenn landsins
Með tilkomu gæðastýringar í sauðfjárrækt var stigið það skref að tengja saman opinberastyrki til landbúnaðar og beitarnýtingu. Grundvallarhugmyndin byggir í raun á því aðatvinnugrein verði að vera stunduð í sátt við hið lífræna umhverfi sem hún er stunduð í
og standast þar ákveðnar kröfur til að njóta fullra styrkja af hálfu hins opinbera. Eins og kerfið
er uppbyggt þá útilokar það engan frá því að stunda sauðfjárrækt en þátttaka í því hefur mikið
að segja um rekstrarlegar forsendur.
Starfsfólk Landgræðslunnar hefur víða farið með bændum um þeirra beitilönd.
Víða vinna bændur að landbótum í sínum beitilöndum.
Björn H. Barkarson
starfar hjá Land-
græðslu ríkisins, en er
nú í leyfi og skrifar frá
Wales.