Fréttablaðið - 10.04.2014, Side 31

FIMMTUDAGUR 10. apríl 2014 | SKOÐUN | 31
Þegar Samtök áhugamanna um
áfengis- og vímuefnavandann,
SÁÁ, voru stofnuð ollu þau straum-
hvörfum í þjónustu og hugmyndum
um fólk með fíknivanda. Þeirra
tíma hugmyndir voru þær að alkó-
hólistar sjálfir væru best til þess
fallnir að hjálpa öðrum alkóhólist-
um. Sú stefna var ríkjandi í með-
ferðargeiranum frá því um miðja
20. öld, sérstaklega í Bandaríkj-
unum og er í samræmi við hug-
myndafræði AA-samtakanna sem
stofnuð voru á fjórða áratugnum.
Mikilvægt tæki í baráttu fyrir
betri þjónustu við fólk með fíkni-
vanda var svo sjúkdómsmódel-
ið sem réttlætti það að fólk fengi
þjónustu heilbrigðiskerfisins.
Margir Íslendingar sem hafa
fengið hjálp hjá SÁÁ eru samtök-
unum þakklátir enda er það ekki
lítils virði að komast út úr víta-
hring fíknar og eignast eðlilegt líf.
Fólki er því tamt að líta á samtökin
sem góðgerðarsamtök og lítur ef til
vill á alla gagnrýni á fyrirkomulag
meðferðarmála sem árásir.
Gallinn við fyrirkomulagið eins
og það er nú er m.a. að Vogur er
einkasjúkrahús, sjúklingarnir
greina sig sjálfir, panta pláss og
aðeins ein greining er í boði; lífs-
hættulegur heilasjúkdómur. Þar
að auki eru samtökin svo að segja
með einokunarstöðu á markaði
með áfengissjúklinga sem þurfa á
afvötnun að halda. Þeir geta ekki
leitað annað.
Rannsóknir á áhrifum áfalla
á heilsufar eru að gjörbylta hug-
myndum um fíkn. Tölur um fjölda
þeirra sem koma til meðferðar
og eiga sér sögu um að hafa verið
beittir ofbeldi ætti líka að vera
hrópandi vísbending. Þessi til-
tölulega nýja þekking hefur grafið
undan heimsyfirráðum sjúkdóms-
módelsins og langt í frá að það sé
eining um það.
Fjölbreyttra úrræða þörf
Rótin vill að komið verði á fót
virkri miðlægri innlagnarmið-
stöð og skráningu eins og lagt er
til í skýrslu heilbrigðisráðherra um
þjónustu fyrir áfengis- og vímu-
efnaneytendur á Íslandi sem lögð
var fyrir Alþingi 2004-2005. Í til-
lögum skýrslunnar segir um slíka
miðstöð: „Það mundi gefa betri
yfirsýn yfir þann hóp sem þarf á
sérhæfðri áfengis- og vímuefna-
meðferð að halda, nýtingu þeirra
úrræða sem fyrir hendi eru og
hugsanlega gefa möguleika á
stýringu í úrræði við hæfi hverju
sinni.“
Rótin leggur áherslu á fjölbreytt
úrræði fyrir fólk með fíknivanda.
Við þurfum að horfast í augu við
þá staðreynd að vandinn er fjöl-
breyttur, ekki gildir það sama
fyrir alla, t.d. þurfa ekki allir að
fara í afvötnun í tíu daga eða inn-
lögn á meðferðarstöð. Það er mikil-
vægt að notkun fjármuna í þessum
málaflokki sé markviss og að fjár-
munirnir nýtist þeim sem á þurfa
að halda.
Sem betur fer er fólk farið að
taka fyrr á vanda sínum og þarf
því annars konar úrræði en þau
sem tíðkuðust í meðferð á átt-
unda áratugnum. Sumir þurfa
mjög mikla hjálp og í langan tíma
á meðan öðrum nægir göngudeild-
armeðferð til að leysa sinn vanda.
Nákvæm greining í upphafi og
heildræn nálgun, þar með talið
með tilliti til áfallasögu, skipta
höfuðmáli.
Þá má ekki gleyma börnum og
unglingum í vímuvanda, sem mikið
hefur verið fjallað um undanfar-
ið, en þessi ungmenni eiga ekkert
erindi með langt gengnum vímu-
efnasjúklingum í meðferð. Í þeim
málum þarf grettistak.
Á þessu ári eru liðin 140 ár
frá því að fyrst var kosið
til Alþingis sem löggjafar-
þings. Jafnframt eru 110
ár síðan hlutfallskosningar
voru innleiddar hér á landi.
Engu atriði stjórnarskrár
hefur jafn oft verið breytt
og ákvæðum um kosningar
til Alþingis og fá ef nokkur
löggjöf hefur verið sömu
breytingum undirorpin og
kosningalög. Engu að síður
er fyrirkomulag þingkosn-
inga um margt úrelt. Kosningalög-
in hafa aldrei verið yfirfarin í heild
sinni og aðlöguð aðstæðum, hvað þá
samræmd sívaxandi kröfum um full-
an jöfnuð atkvæða og persónuval svo
að tvö þungvæg atriði séu nefnd.
Öryggis- og samvinnustofnun
Evrópu (ÖSE) fylgdist með fram-
kvæmd alþingiskosninganna 2009
og 2013 og gaf út skýrslur með
athugasemdum og aðfinnslum. Í
skýrslunni um fyrri kosningarn-
ar eru 13 ábendingar um það sem
betur megi fara. Þar sem á engum
þeirra var tekið milli kosninganna
er upptalningin endurtekin og aukin
í umfjölluninni um seinni kosning-
arnar. Í skýrslunni 2013 eru dregin
saman 15 tilmæli, þar af sex sett í
sérstakan forgang.
Ein mikilvægustu tilmæli ÖSE
lúta að eftirfarandi:
• Jöfnun kosningaréttar
Verulegt ósamræmi er milli
vægis atkvæða eftir búsetu.
Sumir kjósendur hafa helm-
ingi meira vægi en aðrir. ÖSE
lagði á það ríka áherslu þegar í
skýrslunni 2009 að ekki mætti
lengur dragast að jafna kosn-
ingaréttinn. Stofnunin heldur sig
við sinn keip í skýrslu sinni 2013
og bendir á að ójafn kosninga-
réttur stangist á við þá grund-
vallarsamþykkt samtakanna
frá árinu 1990 sem kennd er við
Kaupmannahöfn. Jafnframt rifj-
ar ÖSE upp að Feneyjanefndin
svokallaða hafi fagnað því að í
frumvarpi að nýrri stjórnarskrá
sem lá fyrir Alþingi veturinn
2012-13, og ættað var frá Stjórn-
lagaráði, hafi verið kveðið á um
fulla jöfnun kosningaréttar. ÖSE
harmar greinilega að þessari til-
lögu hafi verið hafnað.
• Samræming á
framkvæmd kosninga
ÖSE þykir glundroði ríkja
í stjórn kosningamála þar
sem við sögu koma innan-
ríkisráðuneyti, landskjör-
stjórn, yfirkjörstjórnir
og mýgrútur undirkjör-
stjórna. Boðvald er afar
óskýrt. T.d. hefur lands-
kjörstjórn ekkert yfir
yfirkjörstjórnum að segja.
Í skýrslu sinni 2009 segir
ÖSE að veita eigi lands-
kjörstjórn aukið umboð og fela
henni stærra hlutverk. Undir
þetta tók Stjórnlagaráð í frum-
varpi sínu að nýrri stjórnar-
skrá.
• Um gildi kosninga
Samkvæmt gildandi lögum er
Alþingi dómari í eigin máli þar
sem þingið úrskurðar sjálft um
gildi þingkosninga. Eðlilega
gerir ÖSE alvarlegar athuga-
semdir við þetta fyrirkomulag
og vill að dómstólar hafi loka-
orðið um gildi kosninga svo og
um allar kosningakærur. Bend-
ir ÖSE á ákvæði í svonefndu
Moskvu skjali stofnunarinnar frá
1991 þessa efnis. Stjórnlagaráð
var sama sinnis og vildi færa
úrskurðarvaldið frá Alþingi
til landskjörstjórnar, en öllum
úrskurðum hennar væri síðan
hægt að skjóta til dómstóla.
• Framboð liggi fyrir áður
en kosning hefst
Utankjörfundaratkvæða-
greiðsla hefst áður en fram-
boðsfresti lýkur. Kjörseðlar
eru þá ekki tilbúnir. Þetta gerir
kosningaathöfnina ómarkvissa
og takmarkar mjög möguleika
kjósenda til útstrikana svo
eitthvað sé nefnt. Þetta ósam-
ræmi þekkist ekki í löndunum
í kringum okkur. Í skýrslunni
2009 segir ÖSE þetta ótækt en
tjáir sig með hógværum hætti
2013 og segir fyrirkomulagið
„óheppilegt“!
• Um persónukjör
Í þing- og sveitarstjórnarkosn-
ingunum er skylt að bjóða fram
lista. Kjósendur geta breytt
röð frambjóðenda og strikað
út nöfn á þeim listum sem þeir
greiða atkvæði sitt. En áhrif
slíkra breytinga hafa lengst
af verið lítil sem engin. Þó var
vald kjósenda talsvert aukið
með kosningalögum árið 2000.
Kjósendur hafa samt aldrei
verið upplýstir að neinu gagni
um þessa möguleika þrátt fyrir
lagafyrirmæli þar að lútandi.
Svo virðist sem stjórnvöld vilji
hafa hljótt um þennan rétt
kjósenda. ÖSE bendir á þessa
grafarþögn í skýrslu sinni 2013
og mælist til þess að kjósend-
ur verði betur upplýstir, m.a. í
ríkissjónvarpinu. Stjórnlagaráð
vildi ganga mun lengra og leyfa
kjósendum alfarið að sjá um
uppröðun á framboðslistum. En
það er önnur og lengri saga.
Athyglisvert er Stjórnlagaráð
og ÖSE eru sammála um margt,
ef ekki flest, í þeim umbótum
sem gera þarf á kosningakerf-
inu. Unnt er að verða við nær
öllum tilmælum ÖSE með því
einu að breyta kosningalög-
um. Stjórnarskrárbreytinga er
aðeins þörf í einu tilviki. Sama
gildir raunar um breytingar
þær sem Stjórnlagaráð lagði til.
Þær rúmast langflestar innan
gildandi stjórnarskrár. En í
ljósi slæmrar reynslu af vilja
og verklagi Alþingis í þessum
efnum vildi Stjórnlagaráð að
meginatriði í fyrirkomulagi
kosninga yrðu negld niður í
stjórnarskrá.
Það er ekki seinna vænna að
hrinda í framkvæmd þeim umbót-
um á kosningakerfinu sem ÖSE
leggur til, nú þegar brátt eru liðin
fimm ár frá því að stofnunin bar
fram tilmæli sín. Stjórnvöld geta
ekki virt tilmæli þessarar alþjóða-
stofnunar að vettugi.
➜ Rótin vill að komið verði
á fót virkri miðlægri inn-
lagnarmiðstöð og skráningu
eins og lagt er til í skýrslu...
➜ Kosningalögin hafa
aldrei verið yfi rfarin í heild
sinni og aðlöguð aðstæðum.
Krafa ÖSE um umbætur
á fyrirkomulagi kosninga
Breyttir tímar, ný þekking
KOSNINGAR
Þorkell Helgason
hefur verið ráðgjafi
um kosningamál
í áratugi
Sjá má lengri útgáfu
greinarinnar á Vísi.
visir.is
HEILBRIGÐISMÁL
Guðrún Ebba Ólafsdóttir
Gunnhildur Bragadóttir
Edda Arinbjarnar
Kristín I. Pálsdóttir
Þórlaug Sveinsdóttir
sitja í ráði og vararáði Rótarinnar
-10
krónur af bensín-
og dísellítranum
í dag, fimmtudag,
hjá ÓB og Olís
með lyklinum
OG
Afslátturinn gildir einnig með Staðgreiðslukorti
og Tvennukorti Olís.
50%AFSLÁTTUR AF
Quiz
nos
er á
völd
um O
lís-st
öðvu
m,
sjá o
lis.is

PI
PA
R\
TB
W
A
-
SÍ
A
-
14
11
00