Fréttablaðið - 04.06.2014, Side 18

4. júní 2014 MIÐVIKUDAGUR| SKOÐUN | 18
Í kjölfar Hrunsins vakti
margt ugg. Það sem sem
olli mér einna þyngstum
áhyggjum var að harðri
þjóðernishyggju yxi fisk-
ur um hrygg líkt og víða
hafði gerst. Íslending-
ar eru sjálfhverf þjóð og
skildu varnaðarorð og
gagnrýni umheimsins
sem ofsóknir gegn landi
og þjóð. Uggurinn reynd-
ist ástæðulaus þar til í nýafstöðn-
um kosningum.
Ekki óvænt
Það kom ekki á óvart að frum-
kvæði að þjóðernishyggju kæmi
frá Framsókn. Hún hefur lengi
verið snar þáttur í hugmynda-
fræði flokksins. Í byrjun kann
hún að hafa verið frjó. Svo er
ekki nú. Árangurinn af
útspilinu í moskumálinu
kom heldur ekki á óvart.
Hugsanlega gefa úrslitin
í Reykjavík hugboð um
hlutfall ákafra þjóðernis-
sinna. Það er þó óvíst.
Hlutfallið kann að vera
mun hærra en upp úr
kössunum kom. Í öllu falli
er tími til kominn fyrir
allt vel hugsandi fólk sem
þráir opið samfélag að snúast til
varnar gegn tortryggni, útilok-
unarstefnu og útlendingaandúð.
Blindgata
Átökin sem blásið hefur verið til
snúast um hvort veita eigi mús-
limum og orþodoxum lóðir á sömu
forsendum og öðrum trúfélögum
og afturkalla e.t.v. þegar veittar
lóðir. Í lýðræðislegu réttarríki er
þessi kostur ekki í boði þótt hug-
myndin hafi nýst í kosningaslag.
Í stjórnarskrá lýðveldisins
segir: „Allir eiga rétt á að stofna
trúfélög og iðka trú sína í sam-
ræmi við sannfæringu hvers og
eins“. Til þess þurfa múslimar
moskur ekki síður en kristið fólk
kirkjur. Auk þess segir: „Enginn
má neins í missa af borgaraleg-
um og þjóðlegum réttindum fyrir
sakir trúarbragða sinna“. Og loks:
„Allir skulu vera jafnir fyrir
lögum og njóta mannréttinda án
tillits til … trúarbragða … og stöðu
að öðru leyti“. Öllum þessum
mikil vægu mannréttindareglum
virðast borgarfulltrúar Fram-
sóknar vilja gleyma eða brjóta
gegn þeim.
Trúfrelsis- og jafnræðisreglur
stjórnarskrárinnar vernda rétt
allra en leggja jafnframt mikil-
vægar skyldur á herðar okkar en
þar segir líka: „Þó má ekki kenna
eða fremja neitt (þ.e. í nafni trúar)
sem er gagnstætt góðu siðferði
eða allsherjarreglu“, sem og „né
heldur má nokkur fyrir þá sök
skorast undan almennri þegn-
skyldu“. Ákvæðunum er ætlað að
tryggja að enginn misnoti frelsi
sitt til að brjóta gegn lögum og
grunngildum landsmanna. Þann-
ig er trúfrelsið stillt af.
Þetta er sá rammi sem stjórn-
arskráin setur um grundvallar-
mannréttindi á trúmálasvið-
inu. Af ákvæðunum verður ekki
slegið eða kosið um framkvæmd
þeirra nema með því að ógna lýð-
ræðinu og réttarríkinu. Borgar-
og skipulagsyfirvöld hljóta því að
úthluta lóðum til múslima eins og
þegar aðrir eiga hlut að máli. —
Eða hvernig málflutningur skyldi
vera hafður uppi ef kosið yrði um
slíkt mál?
Til framtíðar
Nú verðum við sem viljum opið,
frjálst og friðsamlegt samfélag að
horfast í augu við raunveruleik-
ann: Við verðum að standa saman
um grunngildi okkar. – Fram-
sóknarflokkurinn má gjarna vera
með ef hann vill og endurheimt-
ir trúverðugleika eftir útspilið í
Reykjavík.
Stöndum saman
Við eigum flest sameigin-
legt að hugsa mikið um mat
og eiga nóg til af honum.
Annað sem við eigum sam-
eiginlegt er að sofa. Að
nærast og sofa eru frum-
þarfir okkar. Án þeirra
værum við ekki hér. En
hvað með hreyfingu?
Hreyfing er klárlega
vanmetin. Einungis um 30
prósent fólks hreyfa sig
nægilega mikið dag hvern,
miðað við opinberar ráð-
leggingar. Við þurfum að hreyfa
okkur til að viðhalda eðlilegum
efnaskiptum. Þyngd okkar stjórn-
ast af efnaskiptum líkamans og fæð-
unni sem við innbyrðum. Ef efna-
skiptin eru meiri en hitaeiningarnar
sem við fáum úr matnum þá grenn-
umst við. Ef hitaeiningarnar eru
fleiri en efnaskiptin geta unnið úr
þá fitnum við. Efnaskipti líkamans
eru tvenns konar: Grunnefnaskipti,
sem ráðast af fjölda hitaeininga sem
líkaminn nýtir í hvíld, og umfram-
efnaskipti, sem ráðast af því hversu
mikið við virkjum vöðva okkar til
að nýta súrefni og næringarefni í
að búa til orku og hita. Það sem er
áhugavert í þessu samhengi er að
ef við hreyfum okkur reglulega þá
eykst grunnefnaskiptahraði okkar
í allt að tvo sólahringa eftir
eina æfingu. Það þýðir að
við getum innbyrt fleiri hita-
einingar án þess að fitna.
Auk þess að geta unnið
betur úr fæðunni ef við
hreyfum okkur þá líður
okkur vel eftir hreyfingu.
Líkaminn losar vellíðunar-
og verkjastillandi endorfín
þegar við hreyfum okkur.
Rannsóknir hafa sýnt að
endorfín styrkir ónæmis-
kerfið og þar á meðal dráps-
frumur sem eyða veirum og krabba-
meinsfrumum.
Lengra og betra líf
Þeir sem hreyfa sig reglulega geta
átt von á því að lifa lengra og betra
lífi. Hreyfing gerir líkamann okkar
betur í stakk búinn til að takast á
við veikindi. Þeir sem hreyfa sig
reglulega fá síður lífsstílssjúkdóma
eins og hjarta- og æðasjúkdóma og
lungnasjúkdóma: Blóðþrýstingur
og kólesteról lækkar, hjartað styrk-
ist, lungun þenjast betur út og eiga
auðveldara með að metta blóðið af
súrefni.
Ákveðnar tegundir krabbameina
eru einnig fátíðari á meðal þeirra
sem hreyfa sig reglulega. Hér er átt
við algengustu krabbamein eins og
í brjóstum, blöðruhálskirtli, lung-
um og ristli. Við vitum þó ekki enn
hvort hreyfing hafi áhrif á önnur
krabbamein því það hefur verið
minna rannsakað. Þeir sem hafa
greinst með krabbamein og hreyfa
sig reglulega fá einnig síður krabba-
mein að nýju og auka lífslíkur sínar.
Krabbamein er ekki lengur dauða-
dómur eins og það var fyrir nokkr-
um áratugum. Meirihluti þeirra
sem greinist nú með krabbamein
læknast eða lifir með sjúkdómnum.
Þeir sjúkdómar sem flestir kljást
við eru lífsstílssjúkdómar. Nú
getum við bólusett gegn skæðustu
smitsóttum eða gefið sýklalyf gegn
sýklum sem áður felldu heilu fjöl-
skyldurnar. Við getum haft mikil
áhrif á okkar eigin lífslíkur og lífs-
gæði með því að sinna vel frumþörf-
unum: Fá góðan nætursvefn, borða
næringarríkan mat og hreyfa okkur
að minnsta kosti þrisvar til fimm
sinnum í viku.
Nú verður Heilsuhlaup Krabba-
meinsfélagsins haldið í 23. skipti
fimmtudaginn 5. júní (sjá nánar á
www.krabb.is). Með þessu hlaupi
erum við að vekja athygli á mikil-
vægi hreyfingar. Nú er tækifæri til
að fjárfesta í eigin heilsu. Hreyfing
á að vera jafnmikilvægur hluti af
lífi okkar og svefn og næring.
Hvað gerir hreyfi ng fyrir þig?
Um miðjan níunda ára-
tug síðustu aldar var svo
komið að fiskistofnar í
höfunum kringum land-
ið voru að eyðast. Hélst
það í hendur við gróður-
eyðingu og víðtækan upp-
blástur lands. Eigendur
og umsjónarfólk auðlinda
þjóðarinnar voru komin
vel á veg með að farga
gæðum láðs og lagar. Við
eyðingu sjávarauðlindar-
innar var brugðist og stjórnkerfi
fiskveiða komið á. Annars vegar
var heildarafli hverrar fiskteg-
undar ákveðinn. Hins vegar var
öllum útgerðum í sjósókn úthlutað
ókeypis aflamarki byggðu á afla-
reynslu, sem var föst hlutdeild í
árlega leyfðum heildarafla. Þess-
ar aflaheimildir voru framseljan-
legar, sem var driffjöður þess að
auka hagræði.
Það var flestum þeim sem komu
að mótun aflamarkskerfisins ljóst
að frjálst framsal myndi færa
aflaheimildir milli útgerða og þar
með byggðarlaga. Þegar búið var
að draga saman heildarþorskafla
úr 450 þ. tonnum í 165 þ.t., hefði
óbreytt útgerðarmunstur lagt bæði
byggðarlög og útgerðir í rúst. Eina
leiðin til að bjarga útgerðarstöð-
um og efla útgerðarfyrirtæki var
að gera kvótakaup frjáls.
Okkur, sem um þessi mál fjöll-
uðum, var einnig ljóst að veik fjár-
hagsstaða íslenskra útgerðarfyrir-
tækja gerði þau að auðveldri bráð
erlendra stórútgerða, þegar við-
skiptaheimurinn færi að opnast. Á
þeim þrjátíu árum sem þetta kerfi
hefur verið við lýði, hafa flest öll
markið þess náðst. Afleiðingarnar
fyrir byggðir landsins hafa verið
miklar. Án frjálsa framsalsins
hefðu þær hins vegar orðið mun
umfangsmeiri og erfiðari viðfangs.
Kerfið hefði staðnað í örsmáum
óarðbærum útgerðum, sem rekn-
ar hefðu verið með tíðum gengis-
fellingum og ríkisaðstoð.
Erlent fjármagn í útgerð
Í EES-samningnum eru skýr
ákvæði um bann við erlendri fjár-
festingu í íslenskum sjávarút-
gerðum. Á upphafsárum nýs fisk-
veiðistjórnunarkerfis var þetta
skiljanleg ráðstöfun. En það hefur
breyst. Íslensk útgerð er í sterkri
stöðu um þessar mundir. Þær
útgerðir sem ekki hafa skuldsett
sig úr hófi með dýrum kvótakaup-
um eða spákaupmennsku, standa
almennt sterkt að vígi. Í fram-
haldi af styrkingu útgerðanna
hófu þær sókn erlendis. Nú voru
það íslenskir útgerðarmenn sem
keyptu erlendar útgerðir og urðu
að öflugustu útgerðarfyrirtækjum
Evrópu.
En eins og frjálsa framsal-
ið var nauðsynleg ráðstöfun til
að miðla afla til öflugustu fyrir-
tækjanna, þá er frjálst fjármagns-
flæði besta ráðstöfunin til
að styrkja fjárhagsstöðu,
endurnýjun og markaðs-
öflun íslenskra útgerða.
Það er því fagnaðarefni
að skráning þeirra í kaup-
höllinni sé hafin. Jafnframt þarf
að opna fyrir erlent fjármagn,
því lífeyrissjóðir eru ekki fram-
sæknustu fjárfestarnir. Ekkert er
að óttast þótt erlendir fjárfestar
taki þátt í að fjármagna útgerðir
hérlendis. Okkur er í lófa lagið
að setja ákvæði sem niðurnjörva
í stjórnarskrá eignarhald þjóðar-
innar á auðlindinni og jafnframt
að allir sem geri út greiði þjóðinni
afnotagjald. Þannig myndi íslensk
útgerð þróast best.
Uppdiktuð hræðsla
eða eiginhagsmunir?
Í þessu samhengi er fróðlegt að
skoða afstöðu LÍÚ til Evrópusam-
bandsins. Sá matseðill sem LÍÚ
réttir að okkur er fullur af sérrétt-
um sem allir eru eldaðir úr ótta og
hræðslu. Þeir eru hræddir við að
stjórn sjávaraútvegsmála flytjist
til Brussel. Flestallir sérfræðingar
sem kynnt hafa sér þessi mál eru
sammála um að stjórn sjávarút-
vegsmála héldist hérlendis, vegna
þess að við eigum enga fiskveiði-
lögsögu með ESB og ekki væri til
staðar nein veiðireynsla erlendra
þjóða hér við land. Þar að auki
væri hér eitthvert öflugasta stjórn-
kerfi fiskveiða sem fyrirfyndist.
LÍÚ óttast að verða afskipt í
veiðum úr flökkustofnum. Vitað er
þó að við myndum halda óbreytt-
um veiðirétti úr þessum stofnum
sem búið er að semja um. Jafnvel
makríllinn er nánast frágenginn.
Þá hræðast þeir evrópska fjárfest-
ingu. Erfitt er að skilja hræðslu öfl-
ugustu útgerðarfyrirtækja Evrópu
við erlenda fjárfestingu. Stunda
þau hana þó sjálf í allmiklum mæli
í aðildarlöndum ESB. Ekki hafa
keyptar útgerðir þar verið flutt-
ar til Íslands. Þeim virðist vegna
vel í höndum íslenskra útgerðar-
manna. Hvar liggur vandinn?
Hvað er verið að vernda? Jú, sagði
þekktur fjármálamaður við mig,
það er verið að vernda vitleysuna.
Kannski raunveruleg ástæða þess-
arar fælni sé þó önnur og dýpri.
Vera má að íslenskir útgerðar-
menn vilji með þessu koma á og
festa síðan í sessi eignarhald sitt
á sjávarauðlindinni. Þeir gera það
best með því að sveipa kufli full-
veldis- og sjálfstæðisbaráttu yfir
kröfur sínar um alíslenskt eign-
arhald. Það væri sanngöfugur og
óeigingjarn tilgangur eins og þeim
einum sæmir.
Að vernda
vitleysuna, eða …?
SAMFÉLAG
Hjalti Hugason
prófessor
➜ Það kom ekki á óvart að
frumkvæði að þjóðernis-
hyggju kæmi frá Framsókn.
➜ Kannski raunveru-
leg ástæða þessarar
fælni sé þó önnur og
dýpri.
HEILBRIGÐIS-
MÁL
Lára G.
Sigurðardóttir
læknir
SJÁVARÚT-
VEGUR
Þröstur Ólafsson
hagfræðingur