Fréttablaðið - 16.06.2014, Síða 13

MÁNUDAGUR 16. júní 2014 | SKOÐUN | 13
Það hefur lengi vel verið við
lýði að aðilar sæki út fyrir
hinn akademíska þanka-
gang og fari að hagnýta
þekkingu sína á atvinnu-
markaðinum samhliða
námi. Nú á tíðum, sem og
áður, stendur laganem-
um til boða að starfa hjá
hinum ýmsu fyrirtækjum
og stofnunum í svokallaðri
námsvist/starfsþjálfun. Það
fyrir komulag er til þess
gert að gefa nemendum nasasjón af
praktík á vinnumarkaðinum og gefa
nemum færi á að kynnast reynslu-
heimi lögfræðinga.
Í kringum námsvistina hefur verið
gert regluverk. Í Háskóla Íslands eru
reglur um námsvist nemenda í fram-
haldsnámi. Getur nemandi hlotið 6
einingar fyrir vinnu í 160 klukku-
stundir hjá viðurkenndri stofnun eða
fyrirtæki. Um samskonar regluverk
er að ræða fyrir Háskólann í Reykja-
vík, þar kemur fram að nemandi geti
hlotið 7,5 einingar fyrir 150 klukku-
stundir af lögfræðistörfum. Einnig
segir í reglum Háskólans í Reykja-
vík að starfsnám skuli vera ólaun-
að, slíkt er ekki skilyrði í reglum
Háskóla Íslands.
Framboði námsvistar hefur vaxið
fiskur um hrygg en það er í mörg
horn að líta. Lögfræðistofur og
stofnanir eru í auknum mæli farn-
ar að sækja í laganema sem ólaunað
vinnuafl. Þau störf sem unnin eru
af laganemum í starfsnámi eru oft
og tíðum útseld til viðskiptavina á
lögfræðitaxta og eru arðbær fyrir
fyrirtækið. Stofnanir geta einn-
ig ráðið til sín launalaust nemend-
ur, með sérfræðiþekkingu, til að
sinna störfum sem annars
þyrfti að manna með fullu-
eða hlutastarfi launaðs lög-
fræðings. Hverjir hafa svo
tök á því að fá nemendur í
slíka námsvist? Eru ein-
hver takmörk við það hvað
lögmannsstofa, stofnun,
fyrirtæki eða jafnvel ein-
staklingur sem er starfandi
lögmaður geti í reynd ráðið
marga ólaunaða laganema
til starfa hjá sér? Hvernig
er svo hægt að finna út hvort nem-
andinn sé að sinna námsvist í reynd
eða að starfa í þágu vinnuveitanda,
launalaust?
Áhugaverður dómur féll í Banda-
ríkjunum varðandi námsvist í máli
Alex Footmans og Eric Glatt gegn
Fox. Dómurinn komst að þeirri
niðurstöðu í málinu að ekki væri
heimilt að greiða þeim Alex og Eric
engin laun fyrir vinnuframlag sitt
þrátt fyrir að það væri sett upp sem
starfsnám. Dómurinn tekur meðal
annars mið af eldri dóm Hæsta-
réttar Bandaríkjanna, Walling gegn
Portland Terminal Co., og fer í mat
á því hvað sé námsvist og hvað sé í
reynd vinnuframlag í þágu vinnu-
veitanda.
Skýr greinarmunur nauðsyn
Það er áhugavert að skoða þann
mælikvarða sem kemur fram í
dómnum og reyna að rýna betur í
hvað sé ólaunuð vinna og hvað sé
námsvist. Farið er í sex atriði til
viðmiðunar. (1) Það er gerð krafa
um að þrátt fyrir að vinnuveitandi
útvegi aðstöðu fyrir nemanda þarf
að vera um að ræða þjálfun sem er
samskonar og veitt er í akadem-
ísku umhverfi. (2) Reynsla nem-
anda þarf að vera í þágu hans en
ekki vinnuveitanda. (3) Nemandi á
ekki að koma í staðinn fyrir venju-
legt starfsfólk eða sinna þess störf-
um heldur starfa undir handleiðslu
annarra starfsmanna. (4) Vinnuveit-
andi sem veitir námsvist fær engan
ávinning af starfi nemandans og í
reynd gæti það þá heldur tafið fyrir
öðru starfsfólki. (5) Starfsnemi á
ekki endilega rétt á starfi við lok
námsvistar og (6) bæði vinnuveit-
andi og nemi vita og gera sér grein
fyrir því að staðan er ólaunuð. Það
er ýmislegt sem vert er að skoða í
þessum málum hérlendis.
Lýtur námsvist á Íslandi sams-
konar takmörkunum sem skerpa á
skilunum milli þess að vera launa-
laust starf eða námsvist? Það er afar
mikilvægt að greina á milli hvað
sé námsvist og hvað sé launalaust
vinnuframlag meðal annars vegna
þess að aflahæfi manna er verndað
af stjórnarskrá og kjarasamning-
ar gera ráð fyrir lágmarkslaunum.
Mönnum er almennt ekki heimilt að
semja um lægri laun en kjarasamn-
ingar kveða á um. Það þarf að vera
skýr greinamunur á vinnuframlagi
sem nýtur réttarverndar til launa
og námsvistar sem er undanþegin
slíkri launakröfu, eða hvað?
Í DAG
Guðmundur Andri
Thorsson
rithöfundur
Mér hefur alltaf fundist hún svo-
lítið einkennileg þessi setning hjá
Jóni Trausta: „Ég vil elska mitt
land.“ Þetta er úr Íslandsvísum
hans frá árinu 1901 sem tileink-
aðar eru alþingismönnum og hafa
að geyma heitstrengingar á þeirra
tíma vísu þegar ættjarðarástin var
enn saklaus og alltumlykjandi,
umfaðmandi en ekki útilokandi.
Þetta hljómar eins og það sé ein-
hverjum vandkvæðum bundið að
elska landið. Hann vill … en ástin
á aldrei að vera komin undir vilja
heldur er þetta kennd sem umlyk-
ur mann nánast án þess að maður
fái nokkuð við ráðið. Maður elsk-
ar af því að maður elskar. Og það
er auðvelt að elska Ísland: fjöll-
in, fossana, litlu blómin, lækina,
vindinn, grænar sveitir, bláan
himin, litskrúðug þök, hina sér-
stæðu íslensku rýmiskennd sem
lýsir sér í sundurlausu og agalausu
skipulagi og skorti á miðju, tungu-
málið, fólkið … Ætli eigi ekki betur
við mína kynslóð frasinn léttúðugi:
„Ég fíla svo vel að vera frónari.“
Að vera frónari …
Ísland er ungt. Þjóðin er ung og
íslensk menning er enn í mótun.
Íslensk menning er deigla, opið
svæði en ekki lokað; hún er ekki
endanleg – skilgreind fyrir fullt
og allt, hún er ekki liðin undir
lok. Hvernig eigum við eiginlega
að hafa þetta: erum við amerísk?
erum við evrópsk? erum við norð-
urlandaþjóð? erum við ekki kelt-
ar? eða eigum við kannski að vera
herúlar eða péttar eða einhver slík
dularfull og exótísk þjóð sem hvarf
á þjóðflutningatímanum í kjölfar
hruns Rómaveldis? Enn eru Íslend-
ingar að hugsa sig um. Menning
okkar er enn að taka við áhrifum
héðan og þaðan sem ganga svo í
samband við það sem fyrir er og
úr verður eitthvað nýtt: hvort sem
um er að ræða bókmenntir eða
bátasmíði, arkítektúr, hárgreiðslu,
tónlist, fimleika, umbreytta bíla
eða skótísku. Hér er fámenn
þjóð og blönduð, það munar um
hvern nýjan einstakling: Sé eitt-
hvað spennandi og lífvænlegt við
íslenska menningu er það þetta:
hversu blönduð hún er og hversu
auðveldlega hún tekur við nýjum
áhrifum í sífellu og skapar úr þeim
eitthvað nýtt, eitthvað sitt.
Þetta er innflytjendamenning
í grunninn og við sem hér búum
erum komin af landnemum – sold-
ið eins og Ameríkanar, nema mun-
urinn er sá að þegar Ísland byggð-
ist var hér ekki fyrir önnur þjóð
sem rænd var landi sínu, reisn og
siðum; landnám Íslands útheimti
ekki þjóðarmorð heldur bara hitt:
að fara um með eldi eða kú og gefa
hverju fjalli nafn, hverjum firði,
hverjum dal, hverjum hól.
Þar með er að vísu ekki sagt
að saga landnámsins sé laus við
ofbeldi. Saga þjóðarinnar hefst á
þrælauppreisn, þegar írskir þræl-
ar – „vestmenn“ – drepa Hjör-
leif, fóstbróður Ingólfs, og fara
út í Vestmannaeyjar, sem æ síðan
hefur verið kjörlendi hinna upp-
reisnargjörnu hrekkjarlóma. Þræl-
ar Ingólfs, Vífill og Karli, voru líka
írskir og kaldhæðnir eftir því.
Þegar þeir fundu öndvegissúlurn-
ar þar sem Reykjavík stendur nú
sagði Karli: „Til ills fóru vér um
góð héruð, er vér skulum byggja
útnes þetta.“
Af þessu fólki erum við komin.
Í leit að rými
Við skiljum orð Karla þegar við
lesum þau. Ekki bara orðin, held-
ur getum við tengst hugarfarinu
þar að baki: þó að rituð séu tveim-
ur og hálfri öld síðar af Ara fróða
þá getum við þegar við lesum
þessi orð komist í beint samband
við hugsanir írsks þræls við upp-
haf fastrar búsetu á Íslandi. Það er
nokkurs vert.
Íslendingar koma úr öllum
áttum. Hingað fluttist í upphafi
fólk frá Noregi, Írlandi, Suðureyj-
um og Finnlandi, svo að nokkur
lönd séu nefnd. Og æ síðan hefur
komið hingað fólk frá öllum deild-
um jarðar, ýmist náð að una sér í
þessu harðhnjóskulega umhverfi
eður ei: nú er svo komið að þjóð-
félagið verður ekki rekið með
góðu móti án þess að njóta krafta
frá fólki sem kemur hingað í leit
að vinnu eða staðfestu. Komi þeir
sem koma vilja, veri þeir sem vera
vilja, fari þeir sem fara vilja, mér
og mínum að meinalausu: Þessi orð
eiga að vera greypt yfir dyrnar á
svonefndri Útlendingastofnun.
Hin hefðbundna íslenska sögu-
skoðun er sú að hingað hafi upp-
haflega komið fólk til þess að
sleppa undan ofríki og skattpín-
ingu Haraldar lúfu; það hafi vilj-
að ráða sér sjálft; það hafi leitað
að rými þar sem það gæti mótað
sjálft líf sitt. Því ekki það? Þar
með hljótum við að taka vel þeim
sem hingað leita. Og þó að hug-
myndin um land, þjóð og tungu
verði æ langsóttari eigum við sem
hér búum að geta mæst í ástinni
á rýminu sem Ísland veitir okkur.
Íslenskar deilur í þúsund ár: snú-
ast þær ekki alltaf um rými? Hið
eilífa landamerkjaþjark? Íslensk
ættjarðarást snýst um rýmið eins
og við sjáum á rammflóknu gadda-
vírsneti um allar þorpagrundir
hér; hið eilífa tal Íslendinga um
„dásamlegt útsýni“ tjáir þrá eftir
víðáttu, að sjá langt og helst út á
sjó, hafa tilfinningu fyrir olnboga-
rými. Íslandssagan er leit að rými
fyrir sig og sína; landlaust fólk að
hrekjast upp á heiðar í leit að rými
eftir að stórbændur höfðu komið
málum svo fyrir að eðlileg þétt-
býlismyndun varð ekki við sjávar-
síðuna.
Af þessu landlausa fólki erum
við komin. Og hljótum að skilja allt
landlaust fólk sem hingað kemur
í leit að rými. Nóg er plássið hér.
„Ég vil elska
mitt land“
➜ Dómurinn komst að
þeirri niðurstöðu í málinu
að ekki væri heimilt að
greiða þeim Alex og Eric
engin laun fyrir vinnufram-
lag sitt þrátt fyrir að það
væri sett upp sem starfsnám.
Save the Children á Íslandi
➜ Og þó að hugmyndin um
land, þjóð og tungu verði æ
langsóttari eigum við sem
hér búum að geta mæst í
ástinni á rýminu sem Ísland
veitir okkur. Íslenskar deilur
í þúsund ár: snúast þær ekki
alltaf um rými?
Vinna lögfræðingar frítt,
námsvist eða launalaus vinna?
Frábærar McCain
franskar á 5 mínútum
Franskar kartöflur í sérflokki sem þú töfrar fram á
augabragði. Einföld og fljótleg matreiðsla og algjör
sæla fyrir bragðlaukana. Prófaðu núna!
KJARAMÁL
Gísli Logi
Logason
laganemi