Fréttablaðið - 20.12.2014, Qupperneq 32

20. desember 2014 LAUGARDAGUR| SKOÐUN | 32
Sjá má lengri útgáfu grein-
arinnar á Vísi.
visir.is
Árið 2012 samþykktu
íslensk stjórnvöld ásamt
öðrum aðildarríkjum
WHO í Evrópu evrópska
heilbrigðisstefnu til árs-
ins 2020 (Health 2020).
Stefnan felur í sér að ríki
Evrópu vinna saman að
því að bæta heilsu íbú-
anna, draga úr ójöfn-
uði, styrkja lýðheilsu og
tryggja notendamiðað
heilbrigðis- og velferðar-
kerfi, sem er um leið
almennt, sanngjarnt og sjálf-
bært og uppfyllir ýtrustu gæða-
kröfur.
Á grunni þessarar
stefnumörkunar og fram-
tíðarsýnar hafa mörg ríki
Evrópu þegar ráðist í gerð
áætlana til að ná mikil-
vægum markmiðum í heil-
brigðismálum. Evrópu-
stefnan byggir á grunni
fyrri stefnumótunar, svo
sem „Heilbrigði allra
árið 2000“ og Heilsa21
(Health21). Á Íslandi hefur
ný heilbrigðisáætlun til
ársins 2020 lengi verið í
burðarliðnum en enn er óljóst hve-
nær eða hvort hún kemst í fram-
kvæmd.
Hefðbundin uppbygging
Þegar litið er til sögu heilbrigðis-
þjónustunnar á Íslandi er einkenn-
andi hversu undirbúningur fram-
kvæmda hefur tekið langan tíma.
Hins vegar hafa mál yfirleitt geng-
ið hratt fyrir sig loks þegar ákveð-
ið hefur verið að hefjast handa.
Gamli Landspítalinn, fjórðungs-
sjúkrahúsin, Borgarspítalinn,
heilsugæslustöðvarnar og síðar
sameining heilbrigðisstofnana
á landsbyggðinni eru allt dæmi
um framkvæmdir sem lokið var
á skömmum tíma eftir að ákvarð-
anir voru teknar.
Í kjölfar sameiningar Landspít-
alans og Sjúkrahúss Reykjavíkur
í Landspítala – háskólasjúkrahús
um síðustu aldamót hefur staðið
til að ráðast í byggingu nýs Land-
spítala. Um miðjan síðasta ára-
tug ákvað þáverandi ríkisstjórn
að 18 milljörðum af símapening-
unum skyldi verja til verkefnisins
og var allur undirbúningur kom-
inn vel af stað þegar efnahags-
hrunið varð árið 2008. Frá þeim
tíma hefur verið leitað logandi
ljósi að öðrum möguleikum til að
fjármagna bygginguna. Verk-
fræðistofur innan lands sem utan
hafa metið byggingarkostnaðinn á
bilinu 40-85 milljarða. Samt hefur
trúverðug áætlun um uppbygg-
ingu ekki enn séð dagsins ljós og
í reynd hefur spurningunni um
hvað varð af símapeningunum
aldrei verið svarað.
Stöðumat
Alþjóðlegur samanburður sýnir
að íslenska heilbrigðiskerfið hefur
um áratugaskeið hvílt á traustum
grunni, náð góðum árangri og
starfsfólk þess verið vel mennt-
að. Hin síðari ár hafa komið fram
sterkar vísbendingar um að heil-
brigðisþjónustan hafi dregist aftur
úr því sem best gerist annars stað-
ar. Ástæðurnar hafa einkum verið
raktar til ónógra fjárveitinga,
lélegra húsakynna, úrelts tækja-
búnaðar, slæms vinnu umhverfis
og lágra launa. Aðgangur að háþró-
uðum lækningatækjum, líftækni-
lyfjum og meðferðarúrræðum er
nú meiri takmörkunum háður en
áður var.
Forsvarsmenn Landspítalans
hafa lagt áherslu á mikilvægi þess
að skapa starfsliði spítalans við-
unandi vinnuaðstæður og tryggja
öryggi og vellíðan sjúklinga. Ein-
býli sem áætluð eru á nýjum spít-
ala munu til dæmis draga úr spít-
alasýkingum. Á óskalista spítalans
eru sömuleiðis margvísleg lækn-
ingatæki, svo sem jáeindask-
anni (PET/CT), sneiðmyndatæki,
segul ómtæki, aðgerðaþjarkar o.fl.
Ný húsakynni og kaup og rekstur
þessara háþróuðu lækningatækja
krefst a.m.k. tímabundið aukinna
fjárveitinga til spítalans. Til lengri
tíma litið má hins vegar gera ráð
fyrir fjárhagslegum sem fagleg-
um ávinningi af nútímavæðingu
þjóðar spítalans.
Áætlun til lengri tíma
Yfirstandandi launadeila lækna
hefur varpað ljósi á að greinilega
þurfi að endurskoða starfsemi
heilbrigðisþjónustunnar og jafn-
vel hugsa einhverja þætti hennar
upp á nýtt. Í löndunum í kringum
okkur hefur undanfarin ár átt sér
stað skipuleg uppbygging sjúkra-
húsþjónustu og heilsugæsla hefur
víða tekið stakkaskiptum. Í Dan-
mörku nær til dæmis uppbygging
nútímasjúkrahúsakerfis til 10-15
ára framkvæmdatímabils. Alls
staðar eru þessar fram kvæmdir
tengdar víðtækri stefnumótun
og langtímaáætlunum. Ef Ísland
ætlar að eiga möguleika á að
standa jafnfætis þessum löndum
er mikilvægt að mótuð verði raun-
hæf framtíðarsýn og samhæfð
framkvæmdaáætlun til a.m.k. eins
til tveggja áratuga.
Við það verkefni þarf að leggja
áherslu á eftirtalin atriði:
● Langtímastefnumótun heil-
brigðis yfirvalda.
● Skilvirkt skipulag heilbrigðis-
þjónustu.
● Ýtrustu gæða- og öryggiskröfur.
● Virka þátttöku lækna og annars
heilbrigðisstarfsfólks.
● Notendamiðaða heilbrigðis- og
velferðarþjónustu.
Efling heilbrigðisþjónust unnar
er einfaldlega spurning um for-
gangsröðun og gera þarf heil-
brigðismálum jafnt undir höfði og
öðrum helstu viðfangsefnum sam-
félagsins. Hafa ber í huga að gott
heilsufar er ekki aðeins mikilvægt
fyrir íbúana sjálfa heldur fyrir
sérhvert þjóðfélag í heild sinni og
efnahagsstarfsemi þess. Það eru
því ekki góð tíðindi þegar Ísland
hrapar niður listann hjá OECD
þegar borin eru saman fjárfram-
lög til heilbrigðismála. Ísland er
nú í 22. sæti af 34 ríkum OECD.
Er það mikil breyting frá því að
vera áður á meðal þeirra efstu á
listanum.
Hvert viljum við stefna?
Fangelsisbygging sem er
að rísa á Hólmsheiði hefur
að geyma 56 klefa þar sem
flottræfilsháttur er hafð-
ur að leiðarljósi og ekki í
neinum takti við efnahags-
lega getu, heldur skal látið
stjórnast af óraunhæfum
kröfum og sýndarmennsku
þegar ríkissjóður á í hlut
með skeytingarleysi hver
raunveruleg fjárhagsleg
geta er. Fyrri ríkisstjórn
tókst í andarslitrum sínum ásamt
hagsmunaöflum að þrýsta nýbygg-
ingu af stað í krafti ábyrgðarleysis
til að búa sér minnisvarða. Sé fjár-
hagsleg geta er ekkert að því að
eiga flott rammgirt fangelsi jafn-
vel í amerískum stíl með turnum
ásamt lúðrum til að þeyta ef ein-
hver vill útskrifa sig sjálfur.
Það er umhugsunarefni að fang-
elsismálayfirvöld skuli réttlæta
þessa framkvæmd upp á þrjá til
fjóra milljarða sem leysir tak-
markaðan vanda í ljósi þess að það
eigi að loka öðrum plássum sem
nemur helming af því sem þessi
bygging veitir. Það mætti alveg
álykta svo hvort ekki væri rétt að
embættismenn sem fara með fjár-
muni með slíkum hætti yrðu ekki
betur geymdir innan slíkra veggja
í ljósi þess að samfélagið á í mikl-
um fjárhagserfiðleikum hvert sem
litið er.
Á biðlista eftir fangelsisvist
eru nú um 500 manns. Aðeins lít-
ill hluti af þeim hefur fengið dóm
vegna ofbeldis- eða kynferðis-
brota. Stærsti hópurinn er með
dóm vegna umferðarlagabrota
eða nytjatöku. Meirihluti biðlist-
ans uppfyllir líklega skilyrði til
að afplána dóm sinn með væg-
ari hætti, eða samfélagsþjónustu.
Það myndu flestir af þessum ein-
staklingum sem bíða eftir að sitja
af sér viðkomandi dóm líklega
ekki vilja afplána sína refsingu
í rammgirtu fangelsi jafnvel þó
svo að það sé í anda fimm
stjörnu hótels. Ítrekað er
búið að benda á ýmsar
leiðir til að uppræta bið-
lista á einfaldan og ódýr-
an hátt sem fangelsismála-
yfirvöld hafa hunsað með
tómu yfirlæti.
Óskiljanlegt
Það er óskiljanlegt að
fangelsisyfirvöld séu búin
að lýsa yfir lokun kvenna-
fangelsisins í Kópavogi ásamt
fangelsinu á Skólavörðustíg sem
nemur helmingi nýbyggingar á
Hólmsheiði. Eðlilegast væri að
opna fangelsi með sem ódýrustum
hætti t.d. í anda Kvíabryggju sem
myndi kosta innan við 10 prósent
af núverandi nýbyggingu ásamt
minni rekstrarkostnaði.
Yfirvöld geta náð milljörðum
í ríkissjóð með sektargreiðslum
við innköllun hundraða manna
sem hafa fengið dóm til afplánun-
ar sem oft og tíðum mætti leysa á
einfaldan hátt, væri látið af þessu
verklagi sem hefur viðgengist
árum saman. Það getur engan veg-
inn talist eðlilegt að afbrotamaður
sé með refsingu hangandi yfir sér
árum saman vegna úrræðaleysis
fangelsismálayfirvalda. Til lítils
er að dæma afbrotamenn til refs-
ingar sem er síðan ekki fylgt eftir
þar sem það er ekki hægt að sitja
af sér dóma vegna plássleysis og
síðan fyrnast dómar í skjóli drátt-
ar. Þessi háttur er aðeins til þess
að fleiri sjá sér leik á borði að fara
á skjön við lög og reglur og hunsa
sektargreiðslur. Ef fangelsismála-
yfirvöldum er svona annt um skjól-
stæðinga sína sem sumir hverjir
eru ógæfu- og síbrotamenn þá
hefði verið eðlilegra að veita fjár-
magni til eftirmeðferðar til að við-
komandi einstaklingar næðu festu
til að fóta sig áfram í lífinu.
Íslenskt réttarkerfi vegna útrás-
arinnar virðist vera lítið annað en
sjónarspil þegar um hvítflibba er
að eiga og til lítils að Sérstakur
rannsaki og rannsaki með mátt-
leysismálsóknum sem síðan eru
felldar niður vegna formgalla eða
fyrninga, þar sem lög eru afbök-
uð með öllum tiltækum ráðum
og sýndarmennskudómum í anda
Simbabve. Því virðist öfugt farið
þegar fella þarf dóm yfir hinum
almenna borgara.
Stjórnvöld undangenginna
ára hafa alltof oft látið stjórn-
ast af óábyrgum hætti og væru
eflaust betur geymd innan lok-
aðra veggja í rammgirtu fang-
elsi frekar en smákrimmar miðað
við ábyrgðarleysi sem er viðhaft
gagnvart ríkis sjóði með glórulaus-
um ákvörðunum og skuldsetning-
um. Því væri kannski best farið
að breyta Alþingi á Austurvelli í
hegningarhús í ljósi slíkra vinnu-
bragða.
Eðlilegast væri að taka upp
endurmenntun embættismanna
stjórnsýslunnar í sið- og stærð-
fræði sem treysta sér ekki að vera
í takt við efnahagsgetu ríkissjóðs.
Í ljósi þess er lágmarkskrafa að
stjórnvöld geri sér grein fyrir að
fársjúkt fólk og ástvinir líða stór-
lega fyrir brenglaða forgangs-
röðun. Vinnusöm þjóð á meira og
betra skilið en að þurfa nánast í
hverjum fréttatíma að þurfa hlusta
á spillingu sem viðgengst og grass-
erar hvert sem litið er.
Fangelsismálayfi rvöld ekki í
takti við efnahag þjóðarinnar
HEILBRIGÐISMÁL
Ingimar Einarsson
félags- og stjórnmála-
fræðingur Reykja-
víkur Akademíunni
➜ Efl ing heilbrigðisþjónust-
unnar er einfaldlega spurn-
ing um forgangsröðun og
gera þarf heilbrigðismálum
jafnt undir höfði og öðrum
helstu viðfangsefnum sam-
félagsins.
➜Eðlilegast væri að opna
fangelsi með sem ódýrustum
hætti t.d. í anda Kvíabryggju
sem myndi kosta innan við
10 prósent af núverandi
nýbyggingu ásamt minni
rekstrarkostnaði.
EFNAHAGSMÁL
Vilhelm Jónsson
fj árfestir sem
borgar skuldir sínar
l