Morgunblaðið - 26.08.2016, Side 20

Nú er merkisdagur í
sögu smáþjóða því að
þennan dag fyrir rétt-
um aldarfjórðungi, 26.
ágúst 1991, varð Ís-
land fyrst ríkja til að
endurnýja fyrri viður-
kenningu sína á sjálf-
stæði Eystrasaltsland-
anna þriggja, Eist-
lands, Lettlands og
Litháens, en þessi ríki
urðu öll fjögur fullvalda 1918. Af því
tilefni endurútgefur Almenna bóka-
félagið tvær bækur, sem komu út á
sínum tíma um örlög Eystrasalts-
þjóðanna og sýna, að áhugi Íslend-
inga á sér djúpar rætur: Örlaganótt
yfir Eystrasaltslöndum eftir Ants
Oras frá 1955 og Eistland. Smáþjóð
undir oki erlends valds eftir Andres
Küng frá 1973. Verða bækurnar
kynntar á samkomu, sem Almenna
bókafélagið og ræðismenn Eystra-
saltsríkjanna í Reykjavík efna til á
Litlatorgi í Háskóla Íslands í dag
klukkan fimm til sjö.
Að loknum ávörpum
þeirra Davíðs Odds-
sonar og Tunne Ke-
lams verða bornar
fram veitingar. Eru
allir velkomnir.
Ants Oras
Bókin Örlaganótt
yfir Eystrasaltslönd-
um kom fyrst út á
ensku 1948, Baltic Ec-
lipse, og þýddi séra
Sigurður Einarsson í
Holti hana. Var hún
fyrsta útgáfurit Almenna bóka-
félagsins, sem frjálslyndir lýðræð-
issinnar höfðu stofnað 17. júní 1955
til mótvægis við hin miklu áhrif
kommúnista í íslensku menningar-
lífi: Nutu kommúnistar hárra
styrkja úr sjóðum Kremlverja, ráku
öflug bókafyrirtæki og gáfu út ýmis
blöð og tímarit, og gátu kommún-
istar í röðum menntamanna jafnan
gengið þar að lofinu vísu, en ýmist
var þar gert lítið úr rithöfundum
andstæðum hinu austræna alræði
eða þeir beinlínis níddir niður. Oras
var Eistlendingur, sem hafði verið
prófessor í enskum bókmenntum í
háskólunum í Helsinki og Tartu, en
flúið undan þýskum nasistum til Sví-
þjóðar 1943. Komst hann þaðan til
Bandaríkjanna og var lengi prófess-
or í enskum bókmenntum í Flórída-
háskóla í Gainesville.
Í bók sinni segir Oras frá hinum
dapurlegu endalokum eistneska lýð-
veldisins. Í ágúst 1939 skiptu Hitler
og Stalín með sér Mið- og Austur-
Evrópu í svokölluðum griðasátt-
mála. Eystrasaltslönd komu í hlut
Stalíns. Þegar hann taldi sér óhætt í
júní 1940, skipaði hann þar lepp-
stjórnir, setti á svið kosningar og lét
ríkin þrjú ganga inn í Ráðstjórn-
arríkin. Einsflokksríki var stofnað,
leynilögregla hóf starfsemi, ritskoð-
un hófst, fyrirtæki voru þjóðnýtt.
Eftir strangleynilegan undirbúning
voru tugþúsundir frammámanna í
löndunum þremur handteknar
ásamt fjölskyldum sínum aðfaranótt
14. júní 1941 og reknar inn í gripa-
vagna á járnbrautarstöðvum, sem
síðan var lokað. Þar beið fólkið án
þess að fá vott eða þurrt í nokkra
daga, en var síðan flutt til Síberíu,
og dóu margir á leiðinni. Skömmu
síðar hernámu Þjóðverjar löndin og
voru engu betri, en Rauði herinn
rússneski lagði þau aftur undir sig
1944, og kúgun kommúnista hófst á
ný.
Oras segir þessa raunasögu af
mælsku og ástríðuþunga. Krist-
mann Guðmundsson skrifaði í
Morgunblaðið að þetta væri „hljóð-
lát og hógvær bók, rituð af fáguðum
menningarmanni, – en þrátt fyrir
það verkar hún á lesandann eins og
örvæntingarhróp og blóði drifin að-
vörun“. Eftir að Ragnar Jónsson í
Smára hafði lesið bókina sagði hann
um Eystrasaltsþjóðirnar að frá
þeim hefði „miskunnarlaust verið
hrifsað flest það, sem skapar fagurt
mannlíf“. En íslenskir kommúnistar
skrifuðu skýrslur til miðstjórnar
kommúnistaflokksins í Moskvu og
báðu um aukið fé til að vinna gegn
„níðritum“ eins og bók Oras.
Andres Küng
Bókin Eistland. Smáþjóð undir
oki erlends valds kom fyrst út á
sænsku 1971, Eistland: En studie i
imperialism, og þýddi Davíð Odds-
son hana. Küng fæddist í Svíþjóð,
sonur eistnesks flóttafólks. Hann
lauk hagfræðiprófi en gerðist út-
varps- og sjónvarpsmaður. Hann
ólst upp við eistnesku á heimilinu,
fór tvisvar til Eistlands sumarið
1970 og samdi bókina eftir það.
Küng kom oft til Íslands, var vinur
Matthíasar Johannessens, skálds og
ritstjóra, og skrifaði iðulega um al-
þjóðamál í Morgunblaðið. Endur-
skoðaði hann bókina sérstaklega
fyrir íslensku þýðinguna. Megin-
stefið í henni var að Eistlendingar
væru sérstök þjóð sem ætti sér til-
Eftir Hannes
Hólmstein
Gissurarson
» „Eystrasaltsþjóð-
irnar urðu þó ekki
frjálsar af þeirri ástæðu
einni að þær hefðu viljað
það því að þær þráðu
frelsið allan hernáms-
tímann. Aðstæður
breyttust þeim hins veg-
ar í hag.“
Hannes Hólmsteinn
Gissurarson
Davíð Oddsson forsætisráðherra talar í Ráðherrabústaðnum að kvöldi 26. ágúst 1991. Aðrir frá vinstri: Algirdas Saudargas frá Litháen, Lennart Meri frá Eistlandi og Friðrik Sophusson fjármálaráðherra.
Eystrasaltslönd:
Frjáls í aldarfjórðung
20 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 26. ÁGÚST 2016