Morgunblaðið - 13.09.2016, Blaðsíða 19

19
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 13. SEPTEMBER 2016
Við Gunnuhver á Reykjanesi Ferðamenn hafa verið áberandi á Íslandi undanfarin misseri og útlendinga
hefur mátt sjá á ólíklegustu stöðum. Þeim hefur fækkað með haustinu en engu að síður eru þeir enn víða.
Ómar
Hvernig lítum við á
það landslag sem við
okkur blasir? Er það
aðeins náttúran þar
sem ummerki mann-
anna er hvergi að sjá
eða felst meira í því
sem við köllum lands-
lag? Getur hugsast
að ferðamenn sem
sækja landið heim líti
öðrum augum á þá
hluti sem okkur
þykja hversdagslegir eða jafnvel
ómerkilegir og leggi aðra merk-
ingu í landslag en við gerum? Í
þessu sambandi er ekki úr vegi að
velta fyrir sér hugtakinu menn-
ingarlandslag sem svo mjög er til
umræðu í grannlöndum okkar.
Menningarlandslag
og sérkenni
Þegar maður ferðast um landið
sjást ýmis ummerki um búskap,
mismunandi eftir svæðum eins og
gengur. Búskapurinn á þátt í að
skapa svokallað menningarlands-
lag sem er vel þekkt hugtak er-
lendis. Líklega er okkur Íslend-
ingum ekki jafn tamt að nota
hugtakið eða átta okkur á hvað í
því felst. Fyrsta dæmi Orðabókar
Háskóla Íslands um menningar-
landslag í ritmáli er frá árinu
1992. Samkvæmt skilgreiningu
National Geographic
Society er menning-
arlandslag einfald-
lega það landslag sem
fólk hefur breytt.
Þetta er dálítið víð
skilgreining og unnt
er að flokka menn-
ingarlandslagið í
nokkra þætti. Það er
allavega ljóst að við
erum dagsdaglega
með menningarlands-
lagið allt í kringum
okkur. Ef það er eitt-
hvað í því sem er at-
hyglisvert eða sérstakt er ekki
víst að við Íslendingar verðum
vör við það. Utanaðkomandi þurfa
kannski að benda okkur á það, því
glöggt er gests augað.
Þannig sjáum við að útlend-
ingar hafa gaman af að skoða
gömlu timburhúsin sem við höfum
lært að klæða með bárujárni,
steinblikki eða jafnvel steinskífum
til að verja timburklæðningu og
húsgrindina fyrir óvenjulegu veð-
urálagi hérlendis. Fjölbreytt lita-
val á þökum og húsveggjum er
annað sem greinilega vekur at-
hygli. Það þarf ekki annað en
gera netleit og slá inn „houses in
Reykjavik“ til að átta sig á þessu.
Þá birtast gjarnan myndir af hús-
um í gömlum hverfum sem við
sýnum ef til vill ekki tilhlýðilega
virðingu. Nýlega hefur komið
fram hugtakið notopia sem felst í
stórum dráttum í því að hönnun
bygginga og borgarumhverfis er
að verða afar lík hvar sem er í
heiminum og sérkenni einstakra
staða glatast smátt og smátt sem
verður að teljast miður.
Samfélagsleg þýðing
sauðfjárbúskapar
Í rannsóknarverkefni um sauð-
fjárbúskap og samfélagsáhrif
hans á vegum Rannsóknamið-
stöðvar Háskólans á Akureyri á
síðasta ári kom meðal annars
fram að þeir sem búskapinn
stunda voru mjög meðvitaðir um
að ákveðin tegund menningar
tengdist honum. Fyrir dæmigert
borgarbarn eins og höfund þess-
ara lína var ekki síst athyglisvert
að fá innsýn í sauðfjárbúskapinn
og fræðast um samfélagslegt
hlutverk hans, meðal annars með
viðtölum við bændur víða um
land. Samkvæmt þeim viðtölum
einkennist atvinnugreinin af mikl-
um hefðum svo sem í tengslum
við göngur og réttir sem hafa ver-
ið stundaðar með svipuðum hætti
mann fram af manni. Þá stuðli
sauðfjárbúskapur að samvinnu í
bændasamfélaginu, því mörg
verkefnanna sé aðeins unnt að
stunda í samvinnu. Þannig væri
þessi búskapur ákveðið lím í við-
komandi samfélagi.
Áhugi minn hefur í framhaldinu
beinst að því að velta fyrir mér
hvernig þessi tiltekna tegund
samfélags birtist okkur og einnig
ferðamönnum, jafnt íslenskum og
erlendum. Flestir utanaðkomandi
átta sig líklega ekki á öllum þeim
þáttum sem felast í því að stunda
sauðfjárbúskap en þekkja kannski
helstu heiti, svo sem göngur, rétt-
ir, afréttir, mark, markaskrár,
fjallskil, fjallmenn og heimalönd
en síður hvað þetta nákvæmlega
þýðir eða hvernig það virkar.
Sumt af þessu blasir við og er
áberandi, annað síður. Greinilegt
er að minjagripir sem tengjast
landbúnaði eru fjölbreyttir og
skapa bæði efnivið og fyr-
irmyndir. Líklega er lopapeysan
með markverðustu minjagrip-
unum.
Menningarlandslag í
sveitunum
Ef við veltum fyrir okkur hvort
það menningarlandslag sem land-
búnaðurinn skapar getur haft
svipað aðdráttarafl og hið sér-
staka í þéttbýlinu þá koma upp
ýmis álitamál svo sem skil hins
náttúrulega og manngerða. Sumt
af mikilvægu menningarlandslagi
sveitanna er þó nokkuð augljóst
svo sem gömlu torfbæirnir er
njóta virðingar sem einstakar
byggingarsögulegar minjar. Ann-
að sem greinilega er farið að
vekja mikinn áhuga er eyðibýlin
sem er fjölmörg að finna um allt
land og eru hluti af bygging-
ararfleifðinni, sögu sveitanna og
þéttbýlisvæðingunni. Hins vegar
virðist vera óljósara gildi þess
menningarlandslags sem einkenn-
ist af landbúnaðarstarfsemi sem
er í gangi í dag.
Útlendingum virðist ef marka
má netið finnast merkilegt að sjá
sauðfé í landslaginu, fjölbreytta
húsagerð bóndabæja, gamlar
kirkjur á bæjarhlaðinu, hross á
beit, eyðibýlin og að sjálfsögðu
torfbæinn. Svo eru auðvitað al-
geng mótífin þar sem aðeins nátt-
úrlegt landslag ber fyrir augu. Í
könnunum meðal erlendra ferða-
manna virðist ekki hafa verið
spurt sérstaklega um menningar-
landslag og þýðingu þess en vert
væri að gefa þessum þætti meiri
gaum í rannsóknum. Það gæti
verið liður í því að varðveita það
sem telst sérstakt og áhugavert í
menningu okkar og því landslagi
sem hún þrífst í.
Eftir Hjalta
Jóhannesson »Nýlega hefur komið
fram hugtakið no-
topia sem felst í stórum
dráttum í því að sér-
kenni einstakra staða
glatast smátt og smátt
sem er miður.
Hjalti
Jóhannesson
Höfundur er sérfræðingur hjá Rann-
sóknamiðstöð Háskólans á Akureyri.
Glöggt er gests augað
Afrakstur af góðu há-
skólanámi kemur meðal
annars fram í nýsköpun og
öflugu frumkvöðlastarfi.
Það er því bæði spennandi
og ánægjulegt þegar frum-
kvöðlastarf á sér stað innan
háskólasamfélagsins og ekki
síst á sviði þar sem fáir gætu
ímyndað sér að nokkur ný-
sköpun gæti átt sér stað og
raungerist í virðisskapandi
verkefnum.
Gott dæmi um slíkt starf er al-
þjóðlega ráðstefnan Charge, sem haldin
verður í Hörpu dagana 19. og 20. sept-
ember nk. Á ráðstefnunni, sem er sú
fyrsta sinnar tegundar í heiminum,
verður fjallað um vörumerkjafræði og
markaðssetningu í orkugeiranum. Ráð-
stefnuna munu sækja fulltrúar margra
af stærstu orkufyrirtækjum heims og
alþjóðlegir sérfræðingar á sviði vöru-
merkjafræða.
Breytt regluverk og sífelld tækni-
þróun hefur fjölgað þeim til muna sem
nú geta boðið upp á orku og því horfa
orkufyrirtæki heimsins til þess að þurfa
að bregðast við fyrrnefndum atriðum.
Hingað til hafa orkufyrirtæki í raun lítið
þurft að hafa fyrir því að laða til sín og
halda í viðskiptavini, huga að vöru-
merkjum eða ímynd sinni þar sem flest
orkufyrirtæki heimsins hafa boðið upp á
nauðsynjavöru – oft í skjóli einokunar
eða ríkisreksturs.
Huglægir þættir
Það frumkvöðlastarf sem felst í und-
irbúningi og umsjón slíkrar ráðstefnu er
fyrirmyndardæmi um það öfluga starf
sem á sér stað innan veggja háskóla hér
á landi.
Að sama skapi er ráðstefnan afrakst-
ur þess að hugsa út fyrir boxið eins og
sagt er. Íslendingar eru nú þegar fram-
arlega í verklegum þáttum sem snúa að
nýtingu orku, ekki síst þegar kemur að
tæknimálum og verkfræðinni sem fylgir
því að beisla endurnýjanlega orku til
gagns. Eins og það er mikilvægt að
kunna að nýta orku er jafn mikilvægt að
kunna að selja hana með hámarksábata
til neytenda af öllum stærðum og gerð-
um, hvort sem um er að ræða fyrirtæki
eða einstaklinga.
Nú stígum við Íslendingar fyrsta
skrefið að huglægum og
óáþreifanlegum þáttum
orkugeirans. Vöru-
merkjafræði og mark-
aðssetning er mik-
ilvægur þáttur þegar
kemur að því að mynda
traust samband á milli
orkusala og orkukaup-
andans. Rétt eins og
verkfræðingurinn þarf
að skilja verklega þætti
orkunýtingar þarf
markaðsfræðingurinn að
skilja þarfir, hugsanir og vilja við-
skiptavina orkufyrirtækjanna. Innan
veggja háskólanna er nú unnið að öllum
fyrrnefndum þáttum.
Dýrmæt reynsla nemenda
Undirritaður hefur nú unnið að und-
irbúningi ráðstefnunnar um árabil auk
þess að sinna ráðgjöf og þjónustu við sum
stærstu orkufyrirtæki heims. Fjölmargir
nemendur háskólans hafa tekið þátt í
þeim verkefnum sem nú þegar hafa vakið
athygli á Íslandi og því starfi sem er unn-
ið hér í tengslum við orkugeirann. Þetta á
bæði við hagnýta hluti, t.d. ráðgjöf og
ráðstefnuhald, og einnig fræða-
samfélagið.
Þátttaka nemenda í slíkum verkefnum
skilar þeim ekki aðeins bóklærðum út í
atvinnulífið, heldur einnig með dýrmæta
reynslu sem nýtast mun til lengri tíma.
Góður árangur fræðasamfélagsins bæði
kennara og nemenda þegar kemur að
rannsóknum, ráðstefnuhaldi eða atvinnu-
þátttöku er samofinn velgengni skólanna.
Ég hvet sem flesta til að kynna sér efni
ráðstefnunnar og þá mikilvægu þætti
sem þar koma fram.
Eftir Friðrik Larsen
»Rétt eins og verkfræð-
ingurinn þarf að skilja
verklega þætti orkunýt-
ingar þarf markaðs-
fræðingurinn að skilja
þarfir, hugsanir og vilja
viðskiptavina orkufyr-
irtækjanna.
Friðrik Larsen
Höfundur er lektor við HÍ og
framkvædastjóri LarsEn
Energy Branding.
Reynsla sem
skilar sér