Morgunblaðið - 19.12.2017, Blaðsíða 34

Hefur þú einhvern tímannvelt því fyrir hvað hefðigerst ef Þjóðverjarhefðu hernumið Ísland
en ekki Bretar? Valur Gunnarsson
rithöfundur hefur svo sannarlega
velt þessum möguleika upp en í
bók hans Örninn
og Fálkinn segir
hann sögu af
ungum manni
sem verður vitni
að hernámi Þjóð-
verja í Reykjavík
í byrjun maí árið
1940. Sagan er
sögð í fyrstu per-
sónu og er sögu-
maður Sigurður Emil Jónasson,
fæddur árið 1914. Alinn upp af ein-
stæðri móður en engu að síður í
skugga föður síns, sem lést við
skyldustörf fyrir Landssímann í
kjölfar spænsku veikinnar.
Frásögnin er skemmtileg, sér-
staklega fyrir áhugafólk um sagn-
fræði. Höfundurinn kynnir okkur
aðstæður eins og þær voru á ár-
unum fyrir stríð en líka eftir innrás
þjóðverja. Þjóðþekktir og minna
þekktir einstaklingar koma fyrir í
sögunni, t.d. skáldið Vilhjálmur frá
Skáholti og tekst höfundi ágætlega
til að gera sér í hugarlund hvernig
hin herlausa þjóð tæki ekki svo
vinveittum Þjóðverjum. Sá stíll er
hafður á frásögninni að færa les-
endur fram og aftur í tíma í sög-
unni. Það getur verið nokkuð
óþægilegt í fyrstu meðan verið er
að kynna persónur og leikendur
sögunnar, en venst. Helst ókostur
fyrir okkur sem æðum í gegnum
sögur án þess að lesa fyrirsagnir.
Ég get mælt með þessari bók
fyrir alla þá sem hafa gaman af
skemmtilegum spennusögum en
ekki síst þeim sem njóta þess að
grúska í sagnfræði og sögum frá
seinna stríði. Íslendingar kynntust
stríðinu ekki með sama hætti og
margar nágrannaþjóðir okkar enda
hernámið fyrst og fremst okkur til
varnar og að einhverju leyti til
uppgangs. Þýskur árásarher og
síðar hersetulið hefði breytt ís-
lensku samfélagi mikið og hér
reynir Valur Gunnarsson að svara
spurningunni „hvað ef?“ og gerir
það listavel í formi skemmtilegrar
sögu.
Morgunblaðið/Hanna
Hvað ef? Í Erninum og Fálkanum veltir Valur Gunnarsson því fyrir sér
hvernig hefði getað farið ef Þjóðverjar hefðu hernumið Ísland vorið 1940.
Innrásin sem
aldrei varð
Skáldsaga
Örninn og Fálkinn bbbmn
Eftir Val Gunnarsson.
Mál og menning, 2017. 438 bls.
VILHJÁLMUR ANDRI
KJARTANSSON
BÆKUR
34 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 19. DESEMBER 2017
Þegar frost
er á fróni
OLYMPIA 100% Merino ullarnærföt
Stærðir: S–XXL
Sölustaðir:
• Hagkaup
• Fjarðarkaup
• Útilíf
• N1
• Vesturröst
• Verslun Guðsteins Eyjólfssonar
• Verslunin Bjarg, Akranesi
• JMJ, Akureyri
• Lífland, Blönduósi
• Verslunin Blossi, Grundafirði
• Efnalaug Vopnafjarðar
• Kaupfélag Skagfirðinga
• Smart, Vestmannaeyjum
• Kaupfélag V-Húnvetninga
• Borgarsport, Borgarnesi
• Verslun Bjarna Eiríkssonar, Bolungarvík
• Verslun Dóru, Höfn
• Þernan, Dalvík
• Siglósport, Siglufirði
• Skóbúð Húsavíkur
• Efnalaug Suðurlands, Selfossi Höfðabakka 9, 110 Reykjavík | Sími 561 9200 | run@run.is | www.run.is
Útlendingamál og deilurum þau eru ekkert ný-mæli hér á landi. Þauhafa lengi sett svip á Ís-
landssöguna. Aldrei hefur verið
jafnmikill straumur útlendinga til
landsins og um þessar mundir,
bæði lögmætur og ólögmætur.
Snorri G. Bergsson sagnfræðingur,
höfundur bókarinnar Erlendur
landshornalýður? tekur fram að
flóttamannavandinn á fjórða tug 20.
aldar hafi í „grundvallaratriðum“
verið „afar ólíkur og frábrugðinn
þeim sem nú
gengur yfir“.
Hvað sem því
líður sýnir bókin
að í grunninn er
vandinn sem
þingmenn og
önnur yfirvöld
glíma við í út-
lendingamálum
sá sami nú og
áður: að draga mörk til þess ann-
ars vegar að hafa stjórn á straumi
fólks til landsins og skapa hins veg-
ar svigrúm fyrir þá sem talið er
æskilegt að setjist að í landinu. Þá
er einnig enn tekist á um hvaða
reglur skuli gilda um kaup útlend-
inga á fasteignum. Hvort gera eigi
mun á jörðum og húseignum. Loks
eru brottvísunarmál oft hitamál
eins og áður var.
Bók Snorra er ómetanleg heimild
fyrir þá sem vilja kynna sér sögu
íslenskra útlendingamála. Undirtit-
ill hennar er: Flóttamenn og fram-
andi útlendingar á Íslandi, 1853-
1940.
Hvers vegna árið 1853? Þá
glímdu þeir sem sátu ný-endurreist
alþingi við boð frá konungi um að
hér skyldu gilda dönsk lög um
framandi gyðinga. Í þingumræð-
unum var sagt að óþarft væri að
setja lög um þetta efni því að gyð-
ingum væri þegar heimilt að setjast
að í landinu, hitt væri óráð að
„samþykkja slíkt heimboð sér-
staklega“.
Hafnaði þingið tillögu konungs
árið 1853 en snerist hugur árið
1855. Andúðin á gyðingum vék fyr-
ir konungshollustunni. Snorri leiðir
líkur að því að við afgreiðslu máls-
ins 1855 hafi sjónarmið Jóns Sig-
urðssonar forseta orðið undir á al-
þingi. Jón hafi „orðið fyrir áhrifum
af kenningum þýskra þjóðernis-
sinna um að júðar þættu öðrum
kaupmönnum slægari og ósvífnari
og væru jafnan saman í félagi gegn
öðrum kaupmönnum“.
Afstaðan hér og víðar til gyðinga
er meginþráðurinn í bók Snorra og
hefur hann safnað miklum fróðleik
um efnið meðal annars með rann-
sóknum í Bandaríska helfararsafn-
inu í Washington DC og rannsókn-
arferðum til Jerúsalem.
Frásögn Snorra sýnir að margt
sem snertir andúð Íslendinga á
gyðingum hefur vísivitandi verið
látið liggja í þagnargildi. Má þar
sérstaklega nefna hlut Hermanns
Jónassonar, lögreglustjóra í
Reykjavík, síðar formanns Fram-
sóknarflokksins, forsætis- og dóms-
málaráðherra á fjórða áratug 20.
aldar. Hann bendir á að hvorki
Hermann sjálfur né málsvarar
hans í málgagni Framsóknar-
flokksins, Tímanum, hafi farið með
rétt mál þegar þeir fjölluðu um
andúð Hermanns á gyðingum og
hvernig hún birtist í embættis-
verkum hans.
Snorri segir heimildir ekki gefa
„tilefni til að ætla að hér hafi verið
almenn óvild í garð gyðinga“. Hér
var stjórnsýslu hins vegar háttað á
þann veg að það var í raun í hönd-
um Hermanns Jónassonar að ráða
„hverjir fengu að vera hér og
hverjir ekki“. Hjá honum hafi
greinilega gætt andúðar á gyð-
ingum eins og Snorri sýnir með
dæmum og fjöldi landsmanna hafi
veitt honum „þögult samþykki fyrir
því að snúa frá landi fólki sem var í
lífshættu og reka aðra úr landi, aft-
ur til ofsækjenda þeirra“.
Gagnasöfnun Snorra er mikil að
vöxtum. Á skilmerkilegan hátt lýsir
hann ekki aðeins lögum, reglum og
stjórnsýsluákvörðunum heldur birt-
ir nöfn og persónusögu margra
tuga manna, einkum gyðinga, sem
lögðu leið sína hingað eða reyndu
að gera það.
Við lokagerð bókarinnar hefði
mátt huga meira að lesandanum,
auðvelda honum að skilja sem best
meginstrauma og meginniður-
stöður. Sumu þarf lesandinn að
raða saman eins og púsluspili.
Líklegt er að sögur einstakra
flóttamanna þyki mörgum for-
vitnilegastar og hefði mátt gera
bókina auðveldari aflestrar með því
að afmarka persónusögurnar betur
og rekja ævi helstu flóttamanna til
enda.
Nokkrar myndir eru í bókinni en
bæta í sjálfu sér ekki miklu við
hana. Ítarleg heimildaskrá fylgir en
neðanmálsgreinar eru á svo smáu
letri að erfitt er að lesa þær. Þá
fylgir nafnaskrá megintextanum.
Þetta er grundvallarrit um þátt í
Íslandssögunni sem ekki má liggja
í þagnargildi. Þarna er að finna
efnivið sem vonandi verður nýttur
til frekari rannsókna og skýringa á
þróun sem gat að lokum af sér hel-
förina undir forystu nasista.
Ljósmynd/Ingimundur Bergsson
Flóttamenn Að mati gagnrýnanda er bók Snorra G. Bergssonar ómetanleg
heimild fyrir þá sem vilja kynna sér sögu íslenskra útlendingamála.
Sagnfræði
Erlendur landshornalýður?
bbbmn
Eftir Snorra G. Bergsson.
Almenna bókafélagið 2017.
Innbundin, 375 bls.
BJÖRN BJARNASON
BÆKUR
Það sem ekki má
liggja í þagnargildi