Morgunblaðið - 19.12.2017, Blaðsíða 38

38 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 19. DESEMBER 2017
Orð geta breyst í frumur,segir ljóðmælandinn,konan sem segir frá íFlórída; sú sem segir líka
bæði í upphafi bókar og undir lok
hennar að ef við reynum að setja
eitthvað upp í hana breytist það í
skurn. Eggjaskurn er eitt leiðar-
minna verksins, hún fer ekki vel í
munni og er að auki brothætt – eins
og ljóðmælandinn reynist vera.
Í viðtali hér í
blaðinu skil-
greindi höfundur
verksins, Berg-
þóra Snæbjörns-
dóttir, skrifin í
bókinni sem
„prósatextaljóð“
og segir að sig
hafi langað að-
eins að teygja á
forminu. Og óhætt er að segja að
Bergþóru hafi tekist það með
athyglisverðum hætti því þessi önn-
ur ljóðabók hennar er afar vel lukk-
uð og hefur vakið verðskuldaða at-
hygli fyrir traust tök á forminu og
óræða frásögnina sem hrífur les-
andann með í ferðalag, þar sem
sagt er frá athyglisverðu fólki og
áráttukenndri ferð inn í myrkt og
persónulegt öngstræti. Er bókin
eitt þeirra fimm verka sem tilnefnd
eru til Íslensku bókmenntaverð-
launanna í ár.
Bókin skptist í sjö mislanga hluta
og í hverjum þeirra eru mismörg og
mislöng prósatextaljóð. Hún hefst
þó og lýkur jafnframt á skáletr-
uðum textum þar sem segir af Herr
Fleischer, ógeðfelldum manni
(nafnið vísar til kjöts, fleisch) á
skrifstofu þar sem ljóðmælandinn
starfar í Berlín, og honum bregður
víðar fyrir og tengir aðra hluta frá-
sagnarinnar og á þátt í að fleyta
henni áfram. Í fyrsta hlutanum,
sem nefnist „Flórída“ eins og bókin,
segir af konunni sem ber það nafn
og ljóðmælandin hittir fyrst í
strætisvagni í Berlín og er lýst með
þessum hætti: Hárið á henni var
svart, litað, hékk í tægjum niður á
mjóbakið. Hún hafði látið brjóta í
sundur á sér andlitið, minnka nefið,
breyta vörunum í sílikongogg. Ég
hélt að hún væri kráka í hlébarða-
peysu og hettupeysu. Hélt að hún
væri ekkert annað en viðbjóðsleg
kráka, ógeðsleg kerling (10). Þessi
einmana og undarlega kona, sem
ljóðmælandanum býður augsýnilega
við í byrjun, á þó eftir að flytja inn
til hennar. Og strax þarna í byrjun
eru dregnar upp myndir sem sýna
lesandanum hversu brothætt sögu-
konan er, eins og þegar hún skilur
við Flórída í fyrsta skipti og að
henni sækir ofsafengin þreyta:
Húðin á mér leystist upp í þús-
undir sardína, frumu fyrir frumu
liðaðist ég sundur í myrkrinu.
Leystist upp í kvikasilfur sem ekki
má snerta. (14)
Í öðrum hluta bókar, „Heima“, er
dregin upp mynd af lífi ljóðmæland-
ans áður en hún flutti til Berlínar, í
bæ á Íslandi „þar sem dýr komu
gagngert til að deyja. Vegirnir voru
gerðir úr hófum og tönnum og
ljósastaurarnir úr lærbeinum. Þú
heyrðir dauðahryglurnar og veinin í
deyjandi dýrum þar sem þú stóðst
fyrir utan Skalla með SS-pylsu og
blóðbragð í munninum“. (21)
Þetta er nöturleg mynd og stúlk-
an, sem kveðst þrettán ára hafa
verið búin að sofa hjá öllum
strákum í bænum og nokkrum
pöbbum líka, dregur svo upp tíu ör-
myndir, meðal annars af samlífi
með körlum, þegar læknirinn svæf-
ir hana – líklega fyrir fóstureyðingu
– og segir að telja afturábak upp að
tíu.
Í „Heima II“ er heimilið komið til
Berlínar og lífið þar er ekki auðvelt
en dregnar eru upp stuttar og
áhrifaríkar myndir af upplifunum
og umhverfi konunnar. Í kaflanum
„450 ár“ styrkist tilfinning lesand-
ans fyrir erfiðleikum ljóðmæland-
ans, sem týnist, höfuð hennar
„snarkaði eins og brunnin ljósa-
pera“, og hún fer í tímabundna
sambúð með manni sem hún kallar
C. Þá birtist annað leiðarminni
seinni hluta bókarinar, andstæður
lífrænna efna sem eyðast hratt og
plasts: Það tekur kirsuberjablóm
sólarhring að leysast upp. Það tek-
ur einn gosflöskutappa fjögur
hundruð og fimmtíu ár. (57)
Flórída kemur þá aftur við sögu
og forsaga hennar; kona sem varð
fræg í Bandaríkjunum fyrir að hafa
verið í rokkhljómsveit og koma allt-
af fram ber að ofan í leðurbuxum.
„Kvenkyns Iggy Pop,“ sagði einhver
um Flórída fyrir þrjátíu árum. Mun-
urinn er sá að þegar Flórída varð
miðaldra missti heimurinn áhuga á
að sjá hana bera að ofan. Hana dag-
aði uppi í Þýskalandi með 700 evrur
á mánuði frá Job Center. Enga von
um að komast nokkru sinni heim.
(66)
Í síðustu hlutum bókarinnar
magnast áráttuhegðun sögukon-
unnar. Sambönd við annað fólk
rakna upp og hún fer að sanka að
sér drasli; fyllir upp í svefnherberg-
isgluggann með sementi og gler-
krukkum, í rúmdýnunni eru dauðir
kettlingar, og svo er það þessi lík-
ami hennar, holdið sem hún lýsir og
hugsar um: „Hvítan í augunum á
mér er ekkert nema skurn sem
molnar / í rúmið. En undir skurn er
alltaf / ferskt lag af hvítu, dúandi /
skepnuholdi / til að pota í.“ (91)
Flórída er afar forvitnilegt verk
sem dansar á mörkum ljóðs og
prósa en í línulegri og vel mótaðri
sögu. Í fyrstu persónu frásögninni
er dregin uppáhrifamikil mynd af
konu sem missir smám saman tökin
á lífinu og einangrast í áráttu-
hegðun og andlegum veikindum.
Textinn er lipur og vel mótaður og
myndmálið að sama skapi úthugsað,
persónulegt og í senn hrátt og fág-
að. Skurn sem ratar upp í mann er
engum til gleði en holdið sem liggur
rétt undir henni er önnur saga, rétt
eins og þessi.
Alltaf ferskt lag af hvítu, dúandi skepnuholdi
Morgunblaðið/Eggert
Skáldið „Í fyrstu persónu frásögninni er dregin upp áhrifamikil mynd af konu sem missir smám saman tökin á lífinu
og einangrast í áráttuhegðun og andlegum veikindum. Textinn er lipur og vel mótaður …“ segir um bók Bergþóru.
Ljóð
Flórída bbbbm
Eftir Bergþóru Snæbjörnsdóttur.
Benedikt bókaútgáfa, 2017.
Innbundin 111 bls.
EINAR FALUR
INGÓLFSSON
BÆKUR
Söguhetjan Ishmael er einnaf sextíu og sex milljónumsem eru á flótta. Þegarfréttir af flóttafólki dynja
ekki daglega á okkur hvarflar
hugurinn frá þeim ósköpum en
fólkið er þarna enn; og saga Krist-
ínar Helgu,
Vertu ósýni-
legur: Flótta-
saga Ishmaels,
minnir lesendur
rækilega á líf og
baráttu þessa
fólks og vekur
margvísleg og
erfið
hugrenninga-
tengsl. Bókin hefur nú þegar verið
tilnefnd til Fjöruverðlaunanna og
Íslensku bókmenntaverðlaunanna
í flokki barna- og unglingabóka.
Höfundur hefur sagt í viðtali að
þrátt fyrir að bókin sé flokkuð
sem unglingabók sé hún fyrir les-
endur frá 13 ára og upp í 100 ára.
Aðalpersónurnar eru unglingar og
frásagnarmátinn höfðar til yngri
lesenda en efnið hlýtur að hafa
áhrif á alla.
Vertu ósýnilegur er heimilda-
skáldsaga, persónur eru skáldaðar
en annað í sögunni byggist á raun-
verulegum atburðum og að-
stæðum. Bókin flakkar á milli
tveggja heima, annars vegar
fylgja lesendur hinum fjórtán ára
gamla Ishmael eftir á flótta frá
Sýrlandi og hins vegar sýrlenskri
fjölskyldu sem hefur fengið hæli á
Íslandi og reynir að fóta sig í nýj-
um og gjörbreyttum aðstæðum í
Kópavogi og læra „krílamálið“ ís-
lensku.
Ferðalag Ishmaels er langt og
erfitt. Við fylgjum honum allt frá
því að hann og afi hans halda út í
náttmyrkrið í Aleppo þegar aðrir í
fjölskyldunni eru ýmist horfnir
eða hafa látið lífið í borgarastyrj-
öldinni. Leiðin liggur frá Sýrlandi
til meginlands Evrópu, í gegnum
Jórdaníu, Súdan og Egyptaland.
Þeir hafast við í flóttamannabúð-
um, fara gangandi yfir eyðimerk-
ur, eru fluttir í skjóli nætur á yfir-
fullum pallbílum og loks á haf út
um borð í hripleku og ónýtu skipi.
Flóttafólkið er oftar en ekki komið
upp á náð og miskunn hrotta og
smyglara sem láta sig eitt manns-
líf til eða frá engu varða. Fólkið er
rekið áfram eins og búfénaður og
látið hafast við í aðstæðum sem
ekki eru skepnum bjóðandi. Er
þetta ekki of hrikalegt í unglinga-
bók? Nei, alls ekki. Þetta er ein-
mitt mjög manneskjuleg saga sem
gefur innsýn í heim sem erfitt er
að ímynda sér en auðvelt að loka
augunum fyrir og þegar jafn góð-
ur rithöfundur og Kristín Helga
skrifar verður úr bók sem á erindi
við alla. Og þrátt fyrir allt er það
gleðin og vonin sem drífur frá-
sögnina áfram, vonin er eina vopn
Ishmaels og ferðafélaga hans og
hún skilar honum alla leið á
áfangastað. Heimurinn er líka
stútfullur af góðu fólki sem hér
kemur við sögu, persónusköpun
höfundar er sterk og fallegt sam-
band persónanna er lykilatriði í
bókinni.
Kristín Helga lætur átök stríð-
andi fylkinga í Sýrlandi alveg
liggja milli hluta. Að mínu mati er
það hárrétt leið til að varpa ljósi á
örlög saklausra borgara án þess
að dvelja við ástæðurnar. Trúar-
brögðin koma lítið við sögu – en
þó rétt aðeins og þar kemur Krist-
ín Helga með skemmtilegan og
hárfínan vinkil.
Ishmael hefur leitað skjóls hér
á landi, drengur án vegabréfs sem
komist hefur ósýnilegur yfir ótal
hindranir og er einn á ferð – við
verðum að sjá hann. Vertu ósýni-
legur er áhrifamikil samtímasaga
sem gerir börn á flótta sýnilegri.
Vonandi ratar hún í hendur sem
allra flestra, unglinga og fullorð-
inna.
Áhrifamikil Skáldsaga Kristínar Helgu Gunnarsdóttur, Vertu ósýnilegur,
minnir á þær sextíu og sex milljónir manna sem eru á flótta víða um heim.
Sjáum við Ishmael?
Skáldsaga
Vertu ósýnilegur:
Flóttasaga Ishmaels
bbbbn
Eftir Kristínu Helgu Gunnarsdóttur.
Mál og menning, 2017. Innb., 239.
HILDIGUNNUR
ÞRÁINSDÓTTIR
BÆKUR